Қазақта «Қайық су бетінде тұрса да, тағдыры ескекке байланысты» деген сөз бар. Бүгінгі Қазақстан экономикасының хәлі де дәл сондай: сырттай қарағанда макроэкономикалық көрсеткіштер бар, сонымен қатар, бюджет толып тұрғандай көрінеді, бірақ ел ішіндегі әлеуметтік ахуал, өндіріс қуаты мен халықтың тұрмысы бұл көрініске сай емес. Демек, проблема тек сыртқы факторларда емес, ең алдымен өзіміздің экономикалық басқару жүйемізде, таңдаған жолымызда жатыр.

Қазақстан тәуелсіздік алғаннан бері экономикасын негізінен мұнай, газ, уран және металдарға сүйеп келді. Бұл модель бастапқы кезеңде айтарлықтай нәтиже берді және бюджет толды, инфрақұрылым салынды, әлеуметтік төлемдер артты. Алайда, уақыт өте келе шикізатқа тәуелділік елді дамытудың емес, тығырыққа тірелудің басты себебіне айналды.

Әлемдік нарықта мұнай бағасы құлдыраса – бюджет қысқарады, теңге әлсірейді, халықтың табысы төмендейді. Біз әлі күнге дейін өзіміздің экономикалық тағдырымызды Лондон мен Нью-Йорктегі биржаларға байлап қойған елміз. Бұл – экономикалық егемендікке қайшы жағдай.

                                Өңдеу өнеркәсібінің әлсіздігі

Экономика тек қазба байлықты сатумен дамымайды. Дамыған елдердің барлығы қосылған құны жоғары өнім өндіруге көшкен. Ал, Қазақстанда өңдеу өнеркәсібі жалпы ішкі өнімнің кішігірім ғана бөлігін құрайды. Біз мұнайды шикі күйінде экспорттаймыз, астықты да көбіне терең өңдеусіз сыртқа шығарамыз. Соның салдарынан жаңа технология дамымайды, тұрақты жұмыс орындары ашылмайды, жастар ғылым мен өндірістен емес, сауда мен қызмет көрсету саласынан нәпақа іздейді. Бұл ұзақ мерзімді экономикалық дамуға қауіп төндіретін үрдіс.

Мемлекеттік басқарудағы тиімсіздік

Экономиканың тығырыққа тірелуінің тағы бір себебі – басқару сапасының төмендігі. Қағаз жүзінде бағдарламалар көп: индустрияландыру, цифрландыру, импортты алмастыру. Бірақ олардың көп бөлігі нақты нәтиже бермей, есеп үшін жасалған жобалар болып қалды.

Бір проблеманы әр министрлік әртүрлі түсінеді, жауапкершілік шашыраңқы, ал нақты нәтиже сұралатын жүйе әлсіз. Жауапсыздық пен формализм экономиканы ілгері бастырмайды. Қарапайым кәсіпкер үшін ереже көп, талап ауыр, ал қолдау тетіктері күрделі әрі қолжетімсіз.

Қазақстан экономикасында квазимемлекеттік сектордың үлесі өте жоғары. Ұлттық компаниялар мен олардың еншілес ұйымдары нарықтың үлкен жағын бақылауда ұстап отыр. Бұл жеке бизнестің дамуына кедергі келтіреді. Мемлекет өзі кәсіпкер болып кеткен жерде бәсеке әлсірейді, тиімділік төмендейді, сыбайлас жемқорлық қаупі артады. Шағын және орта бизнес экономика тірегі болуы керек десек те, іс жүзінде ол ірі құрылымдардың көлеңкесінде қалып отыр.

Әлеуметтік теңсіздік пен ішкі сұраныстың әлсіреуі

Экономика халық үшін жұмыс істеуі тиіс. Бірақ Қазақстанда табыс теңсіздігі жылдан-жылға артып келеді. Бай мен кедейдің арасы алшақтаған сайын ішкі нарық әлсірейді. Себебі халықтың көп бөлігі күнкөріс қамымен ғана өмір сүрсе, экономиканың өсуі мүмкін емес.

Ішкі сұраныс – кез келген ел экономикасының қозғалтқышы. Ал халықта ақша болмаса, өндіріс те дамымайды, бизнес те кеңеймейді. Бұл – тұйық шеңбер.

Экономиканың тығырыққа тірелуінің ең қауіпті тұсы – білім мен ғылымның нақты өндірістен алшақтауы. Университеттерде мыңдаған маман дайындалады, бірақ олардың білімі нарық талабына сай келе бермейді. Ғылыми зерттеулер көбіне есеп үшін жасалады, нақты өнімге айналмайды.

Ал дамыған елдерде экономика мен ғылым өзара толықтырып тұрады. Елімізде осы байланыс өте әлсіз.

Әрине, әлемдік дағдарыстар, геосаяси тұрақсыздық, санкциялар Қазақстан экономикасына әсер етпей қоймайды. Дегенмен, барлық проблеманы сыртқы күштерге жабу – жауапкершіліктен қашу. Негізгі проблема – ішкі құрылымның әлсіздігінде.

Экономикамыз дағдарысқа мүлде дайын емес, себебі ол әртараптандырылмаған, икемсіз және бюрократияға тұншыққан.

Тығырықтан шығудың жолы бар. Алайда, ол батыл әрі жүйелі шешімдерді талап етеді: шикізатқа тәуелділіктен нақты бас тарту, өңдеу өнеркәсібін шын мәнінде дамыту, шағын және орта бизнесті қорғау, мемлекеттік аппараттың жауапкершілігін күшейту, білім, ғылым және өндірісті бір арнаға тоғыстыру.

Ең негізгісі – экономикалық саясат халықтың әл-ауқатын арттыруға бағытталуы тиіс. Себебі экономика цифрлар үшін емес, адам үшін жұмыс істеуі керек.

Қазақстан экономикасы тығырыққа кездейсоқ тірелген жоқ. Бұл – жылдар бойы жиналған құрылымдық қателіктердің, жартылай шешімдердің және батыл реформалардың жетіспеуінің нәтижесі. Егер біз осыны мойындап, шынайы өзгерістерге бармасақ, кезекті «бағдарлама» мен «жол картасы» жағдайды өзгертпейді.

Ал, егер ел болашағын шынымен ойласақ, экономиканы тек байлық тірегі демей, ұлттық қауіпсіздік пен тұрақтылықтың негізі ретінде қарауымыз керек. Сонда ғана тығырықтан шығатын жол табылады.

Бейсенғазы Ұлықбек,

Қазақстан Журналистер Одағының мүшесі

Abai.kz