قازاقتا «قايىق سۋ بەتىندە تۇرسا دا، تاعدىرى ەسكەككە بايلانىستى» دەگەن ءسوز بار. بۇگىنگى قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ ءحالى دە ءدال سونداي: سىرتتاي قاراعاندا ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەر بار، سونىمەن قاتار، بيۋدجەت تولىپ تۇرعانداي كورىنەدى، بىراق ەل ىشىندەگى الەۋمەتتىك احۋال، ءوندىرىس قۋاتى مەن حالىقتىڭ تۇرمىسى بۇل كورىنىسكە ساي ەمەس. دەمەك، پروبلەما تەك سىرتقى فاكتورلاردا ەمەس، ەڭ الدىمەن ءوزىمىزدىڭ ەكونوميكالىق باسقارۋ جۇيەمىزدە، تاڭداعان جولىمىزدا جاتىر.

قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى ەكونوميكاسىن نەگىزىنەن مۇناي، گاز، ۋران جانە مەتالدارعا سۇيەپ كەلدى. بۇل مودەل باستاپقى كەزەڭدە ايتارلىقتاي ناتيجە بەردى جانە بيۋدجەت تولدى، ينفراقۇرىلىم سالىندى، الەۋمەتتىك تولەمدەر ارتتى. الايدا, ۋاقىت وتە كەلە شيكىزاتقا تاۋەلدىلىك ەلدى دامىتۋدىڭ ەمەس، تىعىرىققا تىرەلۋدىڭ باستى سەبەبىنە اينالدى.

الەمدىك نارىقتا مۇناي باعاسى قۇلدىراسا – بيۋدجەت قىسقارادى، تەڭگە السىرەيدى، حالىقتىڭ تابىسى تومەندەيدى. ءبىز ءالى كۇنگە دەيىن ءوزىمىزدىڭ ەكونوميكالىق تاعدىرىمىزدى لوندون مەن نيۋ-يوركتەگى بيرجالارعا بايلاپ قويعان ەلمىز. بۇل – ەكونوميكالىق ەگەمەندىككە قايشى جاعداي.

                                وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ السىزدىگى

ەكونوميكا تەك قازبا بايلىقتى ساتۋمەن دامىمايدى. دامىعان ەلدەردىڭ بارلىعى قوسىلعان قۇنى جوعارى ءونىم وندىرۋگە كوشكەن. ال, قازاقستاندا وڭدەۋ ونەركاسىبى جالپى ىشكى ءونىمنىڭ كىشىگىرىم عانا بولىگىن قۇرايدى. ءبىز مۇنايدى شيكى كۇيىندە ەكسپورتتايمىز، استىقتى دا كوبىنە تەرەڭ وڭدەۋسىز سىرتقا شىعارامىز. سونىڭ سالدارىنان جاڭا تەحنولوگيا دامىمايدى، تۇراقتى جۇمىس ورىندارى اشىلمايدى، جاستار عىلىم مەن وندىرىستەن ەمەس، ساۋدا مەن قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنان ناپاقا ىزدەيدى. بۇل ۇزاق مەرزىمدى ەكونوميكالىق دامۋعا قاۋىپ توندىرەتىن ءۇردىس.

مەملەكەتتىك باسقارۋداعى تيىمسىزدىك

ەكونوميكانىڭ تىعىرىققا تىرەلۋىنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى – باسقارۋ ساپاسىنىڭ تومەندىگى. قاعاز جۇزىندە باعدارلامالار كوپ: يندۋستريالاندىرۋ، تسيفرلاندىرۋ، يمپورتتى الماستىرۋ. بىراق ولاردىڭ كوپ بولىگى ناقتى ناتيجە بەرمەي، ەسەپ ءۇشىن جاسالعان جوبالار بولىپ قالدى.

ءبىر پروبلەمانى ءار مينيسترلىك ءارتۇرلى تۇسىنەدى، جاۋاپكەرشىلىك شاشىراڭقى، ال ناقتى ناتيجە سۇرالاتىن جۇيە ءالسىز. جاۋاپسىزدىق پەن فورماليزم ەكونوميكانى ىلگەرى باستىرمايدى. قاراپايىم كاسىپكەر ءۇشىن ەرەجە كوپ، تالاپ اۋىر، ال قولداۋ تەتىكتەرى كۇردەلى ءارى قولجەتىمسىز.

قازاقستان ەكونوميكاسىندا كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ ۇلەسى وتە جوعارى. ۇلتتىق كومپانيالار مەن ولاردىڭ ەنشىلەس ۇيىمدارى نارىقتىڭ ۇلكەن جاعىن باقىلاۋدا ۇستاپ وتىر. بۇل جەكە بيزنەستىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرەدى. مەملەكەت ءوزى كاسىپكەر بولىپ كەتكەن جەردە باسەكە السىرەيدى، تيىمدىلىك تومەندەيدى، سىبايلاس جەمقورلىق قاۋپى ارتادى. شاعىن جانە ورتا بيزنەس ەكونوميكا تىرەگى بولۋى كەرەك دەسەك تە، ءىس جۇزىندە ول ءىرى قۇرىلىمداردىڭ كولەڭكەسىندە قالىپ وتىر.

الەۋمەتتىك تەڭسىزدىك پەن ىشكى سۇرانىستىڭ السىرەۋى

ەكونوميكا حالىق ءۇشىن جۇمىس ىستەۋى ءتيىس. بىراق قازاقستاندا تابىس تەڭسىزدىگى جىلدان-جىلعا ارتىپ كەلەدى. باي مەن كەدەيدىڭ اراسى الشاقتاعان سايىن ىشكى نارىق السىرەيدى. سەبەبى حالىقتىڭ كوپ بولىگى كۇنكورىس قامىمەن عانا ءومىر سۇرسە، ەكونوميكانىڭ ءوسۋى مۇمكىن ەمەس.

ىشكى سۇرانىس – كەز كەلگەن ەل ەكونوميكاسىنىڭ قوزعالتقىشى. ال حالىقتا اقشا بولماسا، ءوندىرىس تە دامىمايدى، بيزنەس تە كەڭەيمەيدى. بۇل – تۇيىق شەڭبەر.

ەكونوميكانىڭ تىعىرىققا تىرەلۋىنىڭ ەڭ قاۋىپتى تۇسى – ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ ناقتى وندىرىستەن الشاقتاۋى. ۋنيۆەرسيتەتتەردە مىڭداعان مامان دايىندالادى، بىراق ولاردىڭ ءبىلىمى نارىق تالابىنا ساي كەلە بەرمەيدى. عىلىمي زەرتتەۋلەر كوبىنە ەسەپ ءۇشىن جاسالادى، ناقتى ونىمگە اينالمايدى.

ال دامىعان ەلدەردە ەكونوميكا مەن عىلىم ءوزارا تولىقتىرىپ تۇرادى. ەلىمىزدە وسى بايلانىس وتە ءالسىز.

ارينە، الەمدىك داعدارىستار، گەوساياسي تۇراقسىزدىق، سانكتسيالار قازاقستان ەكونوميكاسىنا اسەر ەتپەي قويمايدى. دەگەنمەن، بارلىق پروبلەمانى سىرتقى كۇشتەرگە جابۋ – جاۋاپكەرشىلىكتەن قاشۋ. نەگىزگى پروبلەما – ىشكى قۇرىلىمنىڭ السىزدىگىندە.

ەكونوميكامىز داعدارىسقا مۇلدە دايىن ەمەس، سەبەبى ول ارتاراپتاندىرىلماعان، يكەمسىز جانە بيۋروكراتياعا تۇنشىققان.

تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جولى بار. الايدا، ول باتىل ءارى جۇيەلى شەشىمدەردى تالاپ ەتەدى: شيكىزاتقا تاۋەلدىلىكتەن ناقتى باس تارتۋ، وڭدەۋ ونەركاسىبىن شىن مانىندە دامىتۋ، شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قورعاۋ، مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋ، ءبىلىم، عىلىم جانە ءوندىرىستى ءبىر ارناعا توعىستىرۋ.

ەڭ نەگىزگىسى – ەكونوميكالىق ساياسات حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا باعىتتالۋى ءتيىس. سەبەبى ەكونوميكا تسيفرلار ءۇشىن ەمەس، ادام ءۇشىن جۇمىس ىستەۋى كەرەك.

قازاقستان ەكونوميكاسى تىعىرىققا كەزدەيسوق تىرەلگەن جوق. بۇل – جىلدار بويى جينالعان قۇرىلىمدىق قاتەلىكتەردىڭ، جارتىلاي شەشىمدەردىڭ جانە باتىل رەفورمالاردىڭ جەتىسپەۋىنىڭ ناتيجەسى. ەگەر ءبىز وسىنى مويىنداپ، شىنايى وزگەرىستەرگە بارماساق، كەزەكتى «باعدارلاما» مەن «جول كارتاسى» جاعدايدى وزگەرتپەيدى.

ال، ەگەر ەل بولاشاعىن شىنىمەن ويلاساق، ەكونوميكانى تەك بايلىق تىرەگى دەمەي، ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتىڭ نەگىزى رەتىندە قاراۋىمىز كەرەك. سوندا عانا تىعىرىقتان شىعاتىن جول تابىلادى.

بەيسەنعازى ۇلىقبەك،

قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى

Abai.kz