Д.Қонаев пен Л.Брежневтің өзара жылы қарым-қатынасы 1955-1956 жылдары Л.Брежнев Қазақстанды басқарған кезден басталды.

Бұл достықты Д.Қонаев Қазақстан үшін барынша пайдаланды.

Оның жарқын дәлелі - 1959 ж. Қазақстанда қазақтардың үлес салмағы 29%-ақ болса, 1980 жылдардың соңында 40%-ға жуықтады.

1964-1965 жылдардан бастап қана қазақтар кәдімгі нанды тойып жей бастады.

Кеңес Одағының басшыларының ішінде ең жайлысы Л.Брежнев болғанын мойындау керек.

Сол Брежнев Кеңес Одағы секілді алып мемлекетті басқарғанда Д Қонаевқа арқа сүйеді.

1964 жылы билікке келген Л.Брежнев премьер-министр етіп алған Н.Косыгин екеуі экономикалық реформа бастады.

Дәл осы кезде Брежнев – Косыгин – Қонаев үштағаны қалыптасты.

Кеңес Одағындағы билік тепе-теңдігі мен басқару логикасы

Үштаған деген не?

Кеңестік билік формалды түрде ұжымдық сипатта болғанымен, іс жүзінде шешімдер бірнеше ықпалды тұлғаның бейресми келісімі арқылы қабылданды.

1960–1980 жылдары осындай негізгі конфигурациялардың бірі — Брежнев – Косыгин – Қонаев үштағаны болды.

Бұл үштік саяси тұрақтылықты, экономикалық басқаруды,

ұлттық-республикалық балансты

қамтамасыз етті.

1. 1. Леонид Брежнев — саяси өзек

Рөлі жүйенің тұрақтылығы, элиталық консенсус, идеологиялық бақылау

Брежнев — реформатор емес, мәмілегер болды. Ол Саяси Бюродағы қақтығыстарды жұмсартты, элиталар арасындағы тепе-теңдікті сақтады, жеке адалдықты басты критерий етті.

Ол Қонаевты Орта Азиядағы сенімді тірек, тұрақтылық кепілі ретінде көрді.

2. Алексей Косыгин — экономикалық ақыл

Рөлі нақты экономикалық саясат, жоспарлау мен реформалар, өндірістік тиімділік

Косыгин — технократ. Ол эмоциядан ада, есепке негізделген, реформаны эволюциялық жолмен жүргізгісі келді.

Қонаевқа көзқарасы:

Қонаевты есепке сенетін, өнеркәсіпті түсінетін, уәдеге берік республикалық басшы ретінде бағалады.

3. Дінмұхамед Қонаев — ұлттық-республикалық баланс

Рөлі орталық пен республика арасындағы көпір, ұлттық кадрлар мен аймақтық тұрақтылық, өндірістік өсім

Қонаев идеолог емес, трибун емес, ұйымдастырушы болды.

Ол Мәскеуге қарсы шықпады, бірақ республиканың мүддесін үнсіз, жүйелі қорғады.

Үштаған қалай жұмыс істеді?

Брежнев — сенім береді, Косыгин — есеп жүргізеді, Қонаев — іске асырады.

Брежнев саяси қолдау көрсетті

Косыгин экономикалық қисынды бекітті

Қонаев оны аймақта нақты нәтижеге айналдырды

Неге дәл Қонаев маңызды болды?

Көп республикаларда Мәскеумен тек формалды байланыс болды, жоспар орындалды, бірақ жүйе іштен тозды.

Қазақстанда өнеркәсіп нақты дамыды,

кадрлық мектеп қалыптасты, әлеуметтік тұрақтылық сақталды

Бұл — Қонаевтың басқару стилінің нәтижесі еді.

Үштағанның әлсіреуі

1970-жылдардың соңында Косыгин реформалары тежелді, Брежнев денсаулығы нашарлады, жүйе инерцияға көшті

1982 жылдан кейін үштаған іс жүзінде ресми түрде ыдырады.

Ал 1986 жылы Қонаевтың қызметтен алынуы — осы модельдің түпкілікті аяқталғанын көрсетті.

Тарихи сабақ

Брежнев – Косыгин – Қонаев үштағаны көрсеткен басты шындық:

Кеңестік жүйе ең тиімді жұмыс істеген кезең — саяси тұрақтылық + экономикалық ақыл + аймақтық жауапкершілік біріккен сәт еді.

Бұл — бүгінгі мемлекет басқару үшін де өзекті формула.

Брежнев пен Қонаевтың жақындығы туралы көп айтылған ғой.

Алексей Николаевич Косыгиннің Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев туралы пікірі кеңестік жоғарғы элитадағы Қонаев беделін айқын көрсететін маңызды дереккөздердің бірі саналады.

Косыгин және Қонаев - іскерлік сенімге негізделген қатынас

Алексей Косыгин — КСРО Министрлер Кеңесінің Төрағасы, яғни бүкіл одақтық экономиканың нақты тізгінін ұстаған тұлға. Ол эмоцияға емес, есепке, тәртіпке және нәтижеге сүйенетін технократ ретінде танылды. Осындай қатаң талап қоятын басшының Қонаевқа деген көзқарасы ерекше болған.

Косыгин Қонаевты сөзге емес, іске берік, экономиканы терең түсінетін, республикалық мүддені популизмсіз қорғай алатын басшылардың бірі деп санады.

Негізгі бағалаулары мен естеліктердегі тұжырымдар

1. «Қонаевпен жұмыс істеу оңай»

Косыгиннің айналасындағылардың естеліктерінде оның мынадай ойы жиі айтылады:

«Қонаевпен келісу қиын емес, өйткені ол ешқашан мүмкін емес нәрсені талап етпейді және уәдесін орындайды».

Бұл — сол кез үшін ең жоғары баға еді. Себебі ол көп республикалық басшыларды жоспарды қолдан «әсірелеп», кейін орындамайтыны үшін сынайтын.

Косыгин Қонаевтың тау-кен инженері екенін, өндірісті қағаз жүзінде емес, технологиялық деңгейде түсінетінін ерекше атап өткен.

Оның пікірінше, Қазақстандағы ірі өнеркәсіп жобалары (түсті металлургия, энергетика, кен өндірісі) тек саяси шешіммен емес, нақты инженерлік есеппен жүзеге асырылды. «Республика үшін саудаласа алады, бірақ шектен шықпайды»

Косыгин Қонаевты Мәскеумен қарым-қатынаста дауыс көтермейтін, қысым жасамайтын, бірақ республикаға қажетті ресурсты дәлелмен алып қалатын

қайраткер ретінде сипаттаған.

Бұл қасиет оны КСРО-дағы ең сенімді одақтас республикалар басшыларының біріне айналдырды.

1965 жылғы Косыгиннің экономикалық реформалары кезінде Қонаев өндірістік дербестікті кеңейту, кәсіпорындардың тиімділігіне мән беру, жоспарды формальды емес, нақты орындау ұстанымдарын Қазақстанда барынша іске асыруға тырысты.

Осы үшін Косыгин өз естеліктерінде Қонаевты «реформаны түсінетін санаулы бірінші хатшылардың бірі» ретінде бағалайды.

Михаил Горбачев (КСРО-ның соңғы басшысы)

1986 жылы Қазақстандағы билік ауысуы мен Желтоқсан оқиғасы дәл Горбачев тұсында болғанына қарамастан, ол өзінің кейінгі мемуарларында Қонаев тұлғасының ауқымын мойындады.

Пікірінің түйіні:

Горбачев Қонаевты «өз дәуірінің адамы» деп атап, оның ықпалының орасан зор болғанын жазды. Ол Дінмұхамед Ахметұлының халық арасында ерекше құрметке ие болғанын да ашық мойындады, дегенмен қайта құру кезеңінде олардың идеологиялық ұстанымдары екіге жарылды.

Гейдар Алиев (Әзербайжан көшбасшысы, Саяси бюро мүшесі)

Алиев Қонаевты даналығы мен дипломатиялық шеберлігі үшін терең құрметтеді.

Ол Қонаевты «кеңестік саясаттың ақсақалы» деп атаған. Алиевтің айтуынша, Саяси бюрода Дінмұхамед Ахметұлының пікіріне Қазақстанға тікелей қатысы жоқ мәселелердің өзінде құлақ асатын, өйткені ол стратегиялық болашақты көре білетін сирек қабілетке ие еді.

Владимир Щербицкий (Украина Компартиясы ОК Бірінші хатшысы)

Екі ірі республиканың — Украина мен Қазақстанның — басшыларын кәсіби өзара құрмет пен басқару стилінің ұқсастығы байланыстырды: байыптылық пен өнеркәсіпті дамытуға басымдық беру.

Пікірінің түйіні:

Щербицкий Қонаевтың зиялылығын ерекше атап өтті. Оның айтуынша, Қонаев — «кеңестік аристократтың» ең жақсы мағынасындағы үлгісі: жоғары білімді, өзін-өзі ұстай білетін, ғылымды терең меңгерген тұлға (Қонаев академик, техника ғылымдарының докторы болған).

Евгений Чазов (КСРО Денсаулық сақтау министрі, академик)

Кеңестік жоғарғы басшылықтың бәрін дерлік емдеген Чазов «Билік пен денсаулық» атты кітабында Қонаевқа айрықша тоқталады.

Пікірі:

Ол Қонаевты ел басшылығындағы ең адал әрі қарапайым адамдардың бірі деп сипаттайды. Чазов Дінмұхамед Ахметұлының физикалық және рухани төзімділігіне, сондай-ақ тұрмыстағы қарапайым да қадірлі болмысына таң қалғанын жазады.

Д.Қонаевтың саяси қайраткерлер ерекше атап өткен негізгі қасиеттер:

️Зиялылық

Ешқашан дауыс көтермеген, тіпті бағыныштыларымен де әрдайым сыпайы сөйлескен.

Кәсібилік

Тау-кен ісі мен экономиканы терең білген, зауыт директорларымен бір тілде сөйлесе алған.

Қарапайымдылық

Сән-салтанатқа құмартпаған (қайтыс болғаннан кейін оның жеке жинақтары мен меншікті саяжайлары болмағаны белгілі болды).

Мәмілегерлік

Мәскеудің қатаң талаптары мен республика мүдделері арасында ымыра таба білу қабілеті.

Өмір Шыныбекұлы

Abai.kz