برەجنەۆ – كوسىگين – قوناەۆ ۇشتاعانى
د.قوناەۆ پەن ل.برەجنەۆتىڭ ءوزارا جىلى قارىم-قاتىناسى 1955-1956 جىلدارى ل.برەجنەۆ قازاقستاندى باسقارعان كەزدەن باستالدى.
بۇل دوستىقتى د.قوناەۆ قازاقستان ءۇشىن بارىنشا پايدالاندى.
ونىڭ جارقىن دالەلى - 1959 ج. قازاقستاندا قازاقتاردىڭ ۇلەس سالماعى 29%-اق بولسا، 1980 جىلداردىڭ سوڭىندا 40%-عا جۋىقتادى.
1964-1965 جىلداردان باستاپ قانا قازاقتار كادىمگى ناندى تويىپ جەي باستادى.
كەڭەس وداعىنىڭ باسشىلارىنىڭ ىشىندە ەڭ جايلىسى ل.برەجنەۆ بولعانىن مويىنداۋ كەرەك.
سول برەجنەۆ كەڭەس وداعى سەكىلدى الىپ مەملەكەتتى باسقارعاندا د قوناەۆقا ارقا سۇيەدى.
1964 جىلى بيلىككە كەلگەن ل.برەجنەۆ پرەمەر-مينيستر ەتىپ العان ن.كوسىگين ەكەۋى ەكونوميكالىق رەفورما باستادى.
ءدال وسى كەزدە برەجنەۆ – كوسىگين – قوناەۆ ۇشتاعانى قالىپتاستى.
كەڭەس وداعىنداعى بيلىك تەپە-تەڭدىگى مەن باسقارۋ لوگيكاسى
ۇشتاعان دەگەن نە؟
كەڭەستىك بيلىك فورمالدى تۇردە ۇجىمدىق سيپاتتا بولعانىمەن، ءىس جۇزىندە شەشىمدەر بىرنەشە ىقپالدى تۇلعانىڭ بەيرەسمي كەلىسىمى ارقىلى قابىلداندى.
1960–1980 جىلدارى وسىنداي نەگىزگى كونفيگۋراتسيالاردىڭ ءبىرى — برەجنەۆ – كوسىگين – قوناەۆ ۇشتاعانى بولدى.
بۇل ۇشتىك ساياسي تۇراقتىلىقتى، ەكونوميكالىق باسقارۋدى،
ۇلتتىق-رەسپۋبليكالىق بالانستى
قامتاماسىز ەتتى.
- 1. لەونيد برەجنەۆ — ساياسي وزەك
ءرولى جۇيەنىڭ تۇراقتىلىعى، ەليتالىق كونسەنسۋس، يدەولوگيالىق باقىلاۋ
برەجنەۆ — رەفورماتور ەمەس، مامىلەگەر بولدى. ول ساياسي بيۋروداعى قاقتىعىستاردى جۇمسارتتى، ەليتالار اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى ساقتادى، جەكە ادالدىقتى باستى كريتەري ەتتى.
ول قوناەۆتى ورتا ازياداعى سەنىمدى تىرەك، تۇراقتىلىق كەپىلى رەتىندە كوردى.
- الەكسەي كوسىگين — ەكونوميكالىق اقىل
ءرولى ناقتى ەكونوميكالىق ساياسات، جوسپارلاۋ مەن رەفورمالار، وندىرىستىك تيىمدىلىك
كوسىگين — تەحنوكرات. ول ەموتسيادان ادا، ەسەپكە نەگىزدەلگەن، رەفورمانى ەۆوليۋتسيالىق جولمەن جۇرگىزگىسى كەلدى.
قوناەۆقا كوزقاراسى:
قوناەۆتى ەسەپكە سەنەتىن، ونەركاسىپتى تۇسىنەتىن، ۋادەگە بەرىك رەسپۋبليكالىق باسشى رەتىندە باعالادى.
- دىنمۇحامەد قوناەۆ — ۇلتتىق-رەسپۋبليكالىق بالانس
ءرولى ورتالىق پەن رەسپۋبليكا اراسىنداعى كوپىر، ۇلتتىق كادرلار مەن ايماقتىق تۇراقتىلىق، وندىرىستىك ءوسىم
قوناەۆ يدەولوگ ەمەس، تريبۋن ەمەس، ۇيىمداستىرۋشى بولدى.
ول ماسكەۋگە قارسى شىقپادى، بىراق رەسپۋبليكانىڭ مۇددەسىن ءۇنسىز، جۇيەلى قورعادى.
ۇشتاعان قالاي جۇمىس ىستەدى؟
برەجنەۆ — سەنىم بەرەدى، كوسىگين — ەسەپ جۇرگىزەدى، قوناەۆ — ىسكە اسىرادى.
برەجنەۆ ساياسي قولداۋ كورسەتتى
كوسىگين ەكونوميكالىق قيسىندى بەكىتتى
قوناەۆ ونى ايماقتا ناقتى ناتيجەگە اينالدىردى
نەگە ءدال قوناەۆ ماڭىزدى بولدى؟
كوپ رەسپۋبليكالاردا ماسكەۋمەن تەك فورمالدى بايلانىس بولدى، جوسپار ورىندالدى، بىراق جۇيە ىشتەن توزدى.
قازاقستاندا ونەركاسىپ ناقتى دامىدى،
كادرلىق مەكتەپ قالىپتاستى، الەۋمەتتىك تۇراقتىلىق ساقتالدى
بۇل — قوناەۆتىڭ باسقارۋ ءستيلىنىڭ ناتيجەسى ەدى.
ۇشتاعاننىڭ السىرەۋى
1970-جىلداردىڭ سوڭىندا كوسىگين رەفورمالارى تەجەلدى، برەجنەۆ دەنساۋلىعى ناشارلادى، جۇيە ينەرتسياعا كوشتى
1982 جىلدان كەيىن ۇشتاعان ءىس جۇزىندە رەسمي تۇردە ىدىرادى.
ال 1986 جىلى قوناەۆتىڭ قىزمەتتەن الىنۋى — وسى مودەلدىڭ تۇپكىلىكتى اياقتالعانىن كورسەتتى.
تاريحي ساباق
برەجنەۆ – كوسىگين – قوناەۆ ۇشتاعانى كورسەتكەن باستى شىندىق:
كەڭەستىك جۇيە ەڭ ءتيىمدى جۇمىس ىستەگەن كەزەڭ — ساياسي تۇراقتىلىق + ەكونوميكالىق اقىل + ايماقتىق جاۋاپكەرشىلىك بىرىككەن ءسات ەدى.
بۇل — بۇگىنگى مەملەكەت باسقارۋ ءۇشىن دە وزەكتى فورمۋلا.
برەجنەۆ پەن قوناەۆتىڭ جاقىندىعى تۋرالى كوپ ايتىلعان عوي.
الەكسەي نيكولاەۆيچ كوسىگيننىڭ دىنمۇحامەد احمەتۇلى قوناەۆ تۋرالى پىكىرى كەڭەستىك جوعارعى ەليتاداعى قوناەۆ بەدەلىن ايقىن كورسەتەتىن ماڭىزدى دەرەككوزدەردىڭ ءبىرى سانالادى.
كوسىگين جانە قوناەۆ - ىسكەرلىك سەنىمگە نەگىزدەلگەن قاتىناس
الەكسەي كوسىگين — كسرو مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى، ياعني بۇكىل وداقتىق ەكونوميكانىڭ ناقتى تىزگىنىن ۇستاعان تۇلعا. ول ەموتسياعا ەمەس، ەسەپكە، تارتىپكە جانە ناتيجەگە سۇيەنەتىن تەحنوكرات رەتىندە تانىلدى. وسىنداي قاتاڭ تالاپ قوياتىن باسشىنىڭ قوناەۆقا دەگەن كوزقاراسى ەرەكشە بولعان.
كوسىگين قوناەۆتى سوزگە ەمەس، ىسكە بەرىك، ەكونوميكانى تەرەڭ تۇسىنەتىن، رەسپۋبليكالىق مۇددەنى ءپوپۋليزمسىز قورعاي الاتىن باسشىلاردىڭ ءبىرى دەپ سانادى.
نەگىزگى باعالاۋلارى مەن ەستەلىكتەردەگى تۇجىرىمدار
- «قوناەۆپەن جۇمىس ىستەۋ وڭاي»
كوسىگيننىڭ اينالاسىنداعىلاردىڭ ەستەلىكتەرىندە ونىڭ مىناداي ويى ءجيى ايتىلادى:
«قوناەۆپەن كەلىسۋ قيىن ەمەس، ويتكەنى ول ەشقاشان مۇمكىن ەمەس نارسەنى تالاپ ەتپەيدى جانە ۋادەسىن ورىندايدى».
بۇل — سول كەز ءۇشىن ەڭ جوعارى باعا ەدى. سەبەبى ول كوپ رەسپۋبليكالىق باسشىلاردى جوسپاردى قولدان «اسىرەلەپ»، كەيىن ورىندامايتىنى ءۇشىن سىنايتىن.
كوسىگين قوناەۆتىڭ تاۋ-كەن ينجەنەرى ەكەنىن، ءوندىرىستى قاعاز جۇزىندە ەمەس، تەحنولوگيالىق دەڭگەيدە تۇسىنەتىنىن ەرەكشە اتاپ وتكەن.
ونىڭ پىكىرىنشە، قازاقستانداعى ءىرى ونەركاسىپ جوبالارى ء(تۇستى مەتاللۋرگيا، ەنەرگەتيكا، كەن ءوندىرىسى) تەك ساياسي شەشىممەن ەمەس، ناقتى ينجەنەرلىك ەسەپپەن جۇزەگە اسىرىلدى. «رەسپۋبليكا ءۇشىن ساۋدالاسا الادى، بىراق شەكتەن شىقپايدى»
كوسىگين قوناەۆتى ماسكەۋمەن قارىم-قاتىناستا داۋىس كوتەرمەيتىن، قىسىم جاسامايتىن، بىراق رەسپۋبليكاعا قاجەتتى رەسۋرستى دالەلمەن الىپ قالاتىن
قايراتكەر رەتىندە سيپاتتاعان.
بۇل قاسيەت ونى كسرو-داعى ەڭ سەنىمدى وداقتاس رەسپۋبليكالار باسشىلارىنىڭ بىرىنە اينالدىردى.
1965 جىلعى كوسىگيننىڭ ەكونوميكالىق رەفورمالارى كەزىندە قوناەۆ وندىرىستىك دەربەستىكتى كەڭەيتۋ، كاسىپورىنداردىڭ تيىمدىلىگىنە ءمان بەرۋ، جوسپاردى فورمالدى ەمەس، ناقتى ورىنداۋ ۇستانىمدارىن قازاقستاندا بارىنشا ىسكە اسىرۋعا تىرىستى.
وسى ءۇشىن كوسىگين ءوز ەستەلىكتەرىندە قوناەۆتى «رەفورمانى تۇسىنەتىن ساناۋلى ءبىرىنشى حاتشىلاردىڭ ءبىرى» رەتىندە باعالايدى.
ميحايل گورباچەۆ (كسرو-نىڭ سوڭعى باسشىسى)
1986 جىلى قازاقستانداعى بيلىك اۋىسۋى مەن جەلتوقسان وقيعاسى ءدال گورباچەۆ تۇسىندا بولعانىنا قاراماستان، ول ءوزىنىڭ كەيىنگى مەمۋارلارىندا قوناەۆ تۇلعاسىنىڭ اۋقىمىن مويىندادى.
پىكىرىنىڭ ءتۇيىنى:
گورباچەۆ قوناەۆتى «ءوز ءداۋىرىنىڭ ادامى» دەپ اتاپ، ونىڭ ىقپالىنىڭ وراسان زور بولعانىن جازدى. ول دىنمۇحامەد احمەتۇلىنىڭ حالىق اراسىندا ەرەكشە قۇرمەتكە يە بولعانىن دا اشىق مويىندادى، دەگەنمەن قايتا قۇرۋ كەزەڭىندە ولاردىڭ يدەولوگيالىق ۇستانىمدارى ەكىگە جارىلدى.
گەيدار اليەۆ (ازەربايجان كوشباسشىسى، ساياسي بيۋرو مۇشەسى)
اليەۆ قوناەۆتى دانالىعى مەن ديپلوماتيالىق شەبەرلىگى ءۇشىن تەرەڭ قۇرمەتتەدى.
ول قوناەۆتى «كەڭەستىك ساياساتتىڭ اقساقالى» دەپ اتاعان. اليەۆتىڭ ايتۋىنشا، ساياسي بيۋرودا دىنمۇحامەد احمەتۇلىنىڭ پىكىرىنە قازاقستانعا تىكەلەي قاتىسى جوق ماسەلەلەردىڭ وزىندە قۇلاق اساتىن، ويتكەنى ول ستراتەگيالىق بولاشاقتى كورە بىلەتىن سيرەك قابىلەتكە يە ەدى.
ۆلاديمير ششەربيتسكي (ۋكراينا كومپارتياسى وك ءبىرىنشى حاتشىسى)
ەكى ءىرى رەسپۋبليكانىڭ — ۋكراينا مەن قازاقستاننىڭ — باسشىلارىن كاسىبي ءوزارا قۇرمەت پەن باسقارۋ ءستيلىنىڭ ۇقساستىعى بايلانىستىردى: بايىپتىلىق پەن ونەركاسىپتى دامىتۋعا باسىمدىق بەرۋ.
پىكىرىنىڭ ءتۇيىنى:
ششەربيتسكي قوناەۆتىڭ زيالىلىعىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا، قوناەۆ — «كەڭەستىك اريستوكراتتىڭ» ەڭ جاقسى ماعىناسىنداعى ۇلگىسى: جوعارى ءبىلىمدى، ءوزىن-ءوزى ۇستاي بىلەتىن، عىلىمدى تەرەڭ مەڭگەرگەن تۇلعا (قوناەۆ اكادەميك، تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى بولعان).
ەۆگەني چازوۆ (كسرو دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى، اكادەميك)
كەڭەستىك جوعارعى باسشىلىقتىڭ ءبارىن دەرلىك ەمدەگەن چازوۆ «بيلىك پەن دەنساۋلىق» اتتى كىتابىندا قوناەۆقا ايرىقشا توقتالادى.
پىكىرى:
ول قوناەۆتى ەل باسشىلىعىنداعى ەڭ ادال ءارى قاراپايىم ادامداردىڭ ءبىرى دەپ سيپاتتايدى. چازوۆ دىنمۇحامەد احمەتۇلىنىڭ فيزيكالىق جانە رۋحاني توزىمدىلىگىنە، سونداي-اق تۇرمىستاعى قاراپايىم دا قادىرلى بولمىسىنا تاڭ قالعانىن جازادى.
د.قوناەۆتىڭ ساياسي قايراتكەرلەر ەرەكشە اتاپ وتكەن نەگىزگى قاسيەتتەر:
️زيالىلىق
ەشقاشان داۋىس كوتەرمەگەن، ءتىپتى باعىنىشتىلارىمەن دە ءاردايىم سىپايى سويلەسكەن.
كاسىبيلىك
تاۋ-كەن ءىسى مەن ەكونوميكانى تەرەڭ بىلگەن، زاۋىت ديرەكتورلارىمەن ءبىر تىلدە سويلەسە العان.
قاراپايىمدىلىق
ءسان-سالتاناتقا قۇمارتپاعان (قايتىس بولعاننان كەيىن ونىڭ جەكە جيناقتارى مەن مەنشىكتى ساياجايلارى بولماعانى بەلگىلى بولدى).
مامىلەگەرلىك
ماسكەۋدىڭ قاتاڭ تالاپتارى مەن رەسپۋبليكا مۇددەلەرى اراسىندا ىمىرا تابا ءبىلۋ قابىلەتى.
ءومىر شىنىبەكۇلى
Abai.kz
