Ресей Қытайдың негізгі қару-жарақ серіктесі мәртебесін жоғалтып жатыр: 2009-2023 жылдар аралығында Қытайға жеткізілім алдыңғы 15 жылмен салыстырғанда 40 %-ға қысқарды. Ресейдегі путиндік билеуші режимі кезінде Қытайға ресейлік қару-жарақ ағыны тез қысқарды.

«Қытай Ресейден қару сатып алудың орнына технологияны жаппай ұрлауды және ресейлік қару-жарақ жүйелерін көшіруді жөн көрді» делінген The Moscow Times газетіндегі мақалада. Басылым ChinaPower аналитикалық орталығының деректеріне сілтеме жасап, 2009-2023 жылдар аралығында Қытайға ресейлік қару-жарақ жеткізу алдыңғы 15 жылмен салыстырғанда 40 %-ға қысқарғанын жазған.

Құлдырауының себебі неде?

Себептер тек Украинадағы соғыс емес, сонымен қатар Қытайдың Ресей жүйелерін клондау және өнеркәсіптік тыңшылық бойынша ұзақ мерзімді стратегиясы да бар. 2000-ші жылдардың басынан бері кемінде жиырмадан астам хакерлер шабуылдары мен өндірістік тыңшылық тіркелді, соның ішінде авиация және спутниктік технологиялар туралы деректердің қолды болуы. Тек 2021 жылдан 2023 жылға дейін аэроғарыштық және лазерлік салаларға әсер ететін төрт жайт тіркелді. Мәселен, сонау 2004 жылы Қытай тарапына құпия ақпаратты жеткізгені үшін Ресейде жеті адам сотталған болатын.

Сонымен бірге Қытай Ресейдің әскери техникасын клондау арқылы лицензиялық келісімдерді жүйелі түрде бұзды. Мысал ретінде Су-27 негізіндегі J-11 жойғыш ұшағын және визуалды және техникалық жағынан С-300-ге ұқсас HQ-9 зениттік жүйесін келтіруге болады. 2019 жылы «Ростех» мемлекеттік корпорациясы Қытайды әскери өнімдердің әртүрлі түрлерін клондау үшін тікелей айыптап, өз өнімдерін заңсыз көшірудің 500 жағдайын хабарлады.

Қытайдың Ресей қаруынан тәуелсіздік алу курсы

Осының аясында Бейжің өзінің жеке өндірісін құра отырып, ресейлік түпнұсқа жабдықтарды сатып алуды үнемі қысқартты. Дегенмен, бір негізгі салада тәуелділік сақталады: ұшақ қозғалтқыштары. 2017-2023 жылдар аралығында олар Қытайдың қару-жарақ импорты құнының жартысынан көбін құрады, Ресей негізгі жеткізуші болып қала берді.

Дегенмен, бұл бағытта Қытай осы тәуелділікті жою үшін өзінің электр станцияларының желісін белсенді түрде дамытуда.

Бейжің-Мәскеу әскери қатынасында рөлдердің өзгеруі

Қазіргі жағдайда Ресей қытайлық құрамдас бөліктер мен технологиялардың негізгі тұтынушысына айналуда. АҚШ барлауының мәліметі бойынша, Бейжің Мәскеуге қос мақсаттағы компоненттерді жеткізеді: дрондар, жартылай өткізгіштер, жойғыш ұшақтардың бөлшектері, РЭБ жүйелері және әсіресе әскери өндіріс үшін өте маңызды ЧПУ машиналары. 2022 жылдың қаңтарынан бастап мұндай машиналарды жеткізу көлемі 10 есеге жуық өсті – айына 7 миллиард доллардан 68 миллиард долларға дейін. Сонымен бірге Бейжің Ресейге әскери өнімдерді жеткізуді ресми түрде жоққа шығаруды жалғастыруда.

Үндістан да Ресейдің әлсіздігін пайдаланып, маңызды нарықты жаулап алды. Ресей Украинаға басып кіргеннен кейін әлем орыс техникасының нақты бағасын көрді және бұл баға әскери масқара болып шықты.

Енді Үндістан Ресей клиенттерінің жолын кеспекші. «Ресейдің жеңілмейтін қаруы» туралы миф көз алдымызда күйреп барады. Путин армиясы Украинада техникасын жоғалтып жатқанда, Үндістан Кремльдің бұрынғы клиенттеріне арзан, жаппай өндірілген және саяси қауіпсіз қару ұсынып, әлемдік қару-жарақ нарығында Ресейдің орнын басуға дайындалуда, деп жазады Reuters.

Ресей қаруы тым қымбат болып шықты

Бірнеше жылдар бойы Мәскеу әскери держава ретінде  қару сатты. «Теңдесі жоқ» танктер, зымырандар және әуе шабуылына қарсы қорғаныс жүйелері туралы шулы мәлімдемелер Азия, Африка және Латын Америкасының ондаған елдерімен келісімдермен сүйемелденді.

Бірақ Украинаға басып кіргеннен кейін шындық ашылды. Ресейлік әуе қорғанысы жүйелері HIMARS-қа төтеп бере алмайды, танктер камикадзе дрондарынан өртеніп жатыр, «НАТО аналогтары» батыс оқ-дәрілерінің шабуылынан құлап жатыр.

Стокгольмдегі халықаралық бейбітшілікті зерттеу институтының (SIPRI) мәліметі бойынша, соңғы бес жылда ресейлік қару-жарақ экспорты 64%-ға қысқарды.

Үндістан амбициясы бар жаңа ойыншы

Ал дәл қазір Ресей тек ішкі майдан үшін қару-жарақ шығаруға ден қойған кезде, Үндістан өзінің дәстүрлі тұтынушыларын шырғалай  бастады, деп жазады Reuters 15 дереккөзге, оның ішінде шенеуніктер мен сала мамандарына сілтеме жасап. Шенеуніктердің айтуынша, олардың қатарында бұған дейін КСРО мен Ресейден ондаған жылдар бойы техника сатып алған елдер, соның ішінде Армения, Алжир, Марокко, Танзания, Аргентиналар. бар

Технологиялар, несиелер және агрессивті экспорт

Нарендра Моди үкіметі 2029 жылға қарай қару-жарақ экспортын екі есе ұлғайтып, 6 миллиард долларға жеткізуді мақсат етіп қойды. Қазірдің өзінде Үндістан жылына 14,8 миллиард долларға қару-жарақ шығарады (үш жылда 62 %-ға өсті), саяси немесе қаржылық тәуекелі жоғары елдерге арзан несиелер ұсынады, үнділік технологияларды шетелде тікелей ілгерілету үшін әскери атташелер желісін кеңейтеді, жауынгерлік тікұшақтардың, ұшқышсыз ұшақтардың және зымырандық жүйелердің жаттығулары мен көрсетілімдерін өткізеді. Сонымен қатар, Үндістан артиллериялық оқ-дәрілерді еуропалық аналогтардан 10 есе арзан ұсынады: бір снаряд үшін 3 000 доллардың орнына 300 доллардан басталады.

Ресей ұтылып жатыр, ал әлем өз басымдықтарын қайта қарастыруда

Ең бастысы, Ресей қаруына арқа сүйеген елдер енді балама іздеп, Үндістанға көбірек ұмтылуда. Бұл мемлекеттер НАТО стандарттарына толығымен көшуге дайын емес, бірақ олар енді оқшауланған, әлсіз және болжауға келмейтін Ресейге тәуелді болғысы келмейді. Тіпті «Рособоронэкспорт» қазір тікелей емес, «достық мемлекеттер» үшін Үндістанмен бірлескен өндіріс арқылы жеткізу туралы айтады, яғни ол бұрынғы клиенттермен үшінші тараптар арқылы келіссөздер жүргізуге мәжбүр. Ресей беделі мен нарығын жоғалтып жатқанда, Үндістан күшейіп келеді, прагматикалық, икемді және бәсекеге дайын.

Керімсал Жұбатқанов,

тарих ғылымдарының кандидаты, С. Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық зерттеу университетінің доценті

Abai.kz