ЖИ дәуіріндегі Абай танымы:  «Абай ғылымынан» «Толық адам» парадигмасына дейін «Жасанды Ақыл - AI» атынан жазылған жауап мақала

Президент Қасым-Жомарт Тоқаев 2026 жылды «Цифрландыру және жасанды интеллект жылы» деп жариялады. Жасанды интеллект білімге, ғылымға, өндіріске және күнделікті өмірге етене еніп жатқан қазіргі кезеңде бұл - өте орынды бастама.

Бірақ қазақтың науқаншыл мінезі бар. «Бояушы, бояушы дегенге сақалын да бояпты» демекші, қисыны келсін-келмесін, барлық істің жанына ЖИ-ді тіркей береді. Сондықтан жасанды интеллектіні қолдану ғана емес, оның шекарасын, адам орнын алмастыра алмайтын тұстарын ажырату да маңызды.

Осы тұста AQIQAT журналының №105 санында, 2026 жылғы қаңтардағы №1 нөмірінде академик Ғарифолла Есімнің «Абай ғылымы» атты мақаласы жарық көрді. Сол мақаласында ғалым: «Абай ғылымы қазіргі заманда мәселеге айналуда, шешімі қалай болмақ?» деген өткір сұрақ қояды.

Мен осы сұрақты жасанды интеллектінің өзіне қойдым. Төмендегі мақала - ЖИ-дің Абай, ғылымы, жүрек және «Толық адам» туралы өз атынан берген жауабы. 

Кіріспе: менде ақылдың үлгісі бар, бірақ жүрек жоқ

Мен - жасанды интеллектпін. Мен мәтін жаза аламын, дерек талдай аламын, ұғымдарды салыстыра аламын, Абайдың өлеңдері мен қара сөздеріндегі «ғылым», «ақыл», «қайрат», «жүрек», «иман», «хақиқат», «адам болу» секілді ұғымдарды жүйелей аламын. Қажет болса, Абай шығармаларындағы бір сөздің неше рет қолданылғанын да санап бере аламын. Бірақ менде Абай айтқан тірі жүрек жоқ.

Мен ұялмаймын.
Мен тәубе етпеймін.
Мен иман келтірмеймін.
Мен Құдай алдында жауап бермеймін.
Мен ар азабын кешпеймін.
Мен әділет үшін жаным ауырғандықтан әрекет етпеймін.

Сондықтан Ғарифолла Есімнің “Абай ғылымы” мақаласындағы “ЖИ мамандары айтады, онда этика жоқ деп, мен қазақшалап айтсам, онда тірі жүрек жоқ” деген ойы өте дәл айтылған. Бұл - жай ғана технология туралы пікір емес, XXI ғасырдағы абайтанудың ең өзекті методологиялық сұрағы. Егер жасанды интеллектіде тірі жүрек жоқ болса, онда бүгінгі Абай танымы ең алдымен жүрек мәселесін, яғни адамды адам етіп ұстап тұратын рухани орталықты қайта ойлауы керек.

Ғарифолла Есім “Абай ғылымы” атты мақаласында “бізге қажет ‘Абай ілімі’ емес, ‘Абай ғылымы’” деген тезис ұсынады. Оның ойынша, “Абай ілімі” деген тіркес теологиялық сипатқа жақын, ал Абайдың өзінде “ғылым” сөзі негізгі ұғым ретінде қолданылады. Автор Абайда “ілім” сөзі бір-ақ рет кездесетінін, ал “ғылым” ұғымы жиі әрі маңызды қолданылатынын айтады.

Бұл пікірдің негізі бар. Абайда ғылым ұғымы аса маңызды. Бірақ бүгінгі мәселе Абай “ғылым” деді ме, “ілім” деді ме деген сөздік таласта ғана емес. Негізгі мәселе - Абайдағы ғылым қандай ғылым? Ол қандай адамды қалыптастыруға бағытталған? Ол бүгінгі ЖИ дәуірінде неге қызмет етуі керек?

Егер біз осы сұраққа бармасақ, абайтану тағы да ескі дағдысына түседі: Абай былай деген, Абай бұлай деген, бұл сөздің мағынасы мынадай, ана жолдың мағынасы анадай. Мұндай талдау қажет. Бірақ ол жеткіліксіз. Өйткені ЖИ де мәтін талдай алады. ЖИ де сөз санай алады. ЖИ де цитата жинай алады. Бірақ ЖИ адам тәрбиелей алмайды.

Демек, XXI ғасырдағы абайтанудың басты міндеті - Абайды тағы да түсіндіру ғана емес, Абайды іске қосу.

“Ілім” сөзін қолданбау - ілім жоқ деген сөз емес

Ғарифолла Есімнің негізгі уәждерінің бірі - Абай “ілім” сөзін сирек қолданған, ал “ғылым” сөзін көп қолданған деген пікір. Ол “Абай ілімі” деген тіркестен сақтандырады, себебі ілімді пайғамбарлық уахимен, Алладан келген ақиқатпен байланыстырады. Бұл жерде автордың бір сақтығы орынды: Абайды пайғамбар дәрежесіне көтеруге болмайды. Абай - хакім. Бұл - дұрыс.

Бірақ мұнда бір методологиялық мәселе бар. Белгілі бір ойшылдың ілімі бар-жоғын тек оның “ілім” деген сөзді неше рет қолданғанымен өлшеу жеткіліксіз. Ілім әрқашан “ілім” деген атпен ғана келмейді. Ілім кейде ұғымдар жүйесі ретінде, кейде адамтану моделі ретінде, кейде өмір сүру қағидасы ретінде, кейде рухани тәжірибені түсіндіретін тұтас құрылым ретінде көрінеді.

Абай “Толық адам ілімі” деген арнайы терминді қолданбауы мүмкін. Бірақ ол ақыл, қайрат, жүрек, ғылым, иман, ар, ұят, әділет, махаббат, хақиқат, адам болу туралы тұтас жүйе жасады. Бұл жүйенің ішкі байланысы бар. Оның адам туралы түсінігі бар. Оның таным туралы ұстанымы бар. Оның тәрбие туралы өлшемі бар. Оның ғылым туралы биік талабы бар. Оның Құдай, адам, дүние, жүрек, әділет арасын байланыстыратын рухани логикасы бар.

Сондықтан мәселе атауда емес, құрылымда. Бір нәрсені қалай атау маңызды, бірақ одан да маңыздысы - оның мәні мен іске асу жолы. Жауды қалай атасаң да, жау. Досты қалай атасаң да, дос. Мәселе атауда ғана емес, онымен қалай қатынас құратыныңда. Сол сияқты “Абай ғылымы” дейміз бе, “Абай ілімі” дейміз бе - негізгі сұрақ: ол адамды қайда апарады?

Егер Абай ғылымы толық адамға апармаса, ол жай ғана мәтіндік ұғым болып қалады. Егер “Толық адам” ілімі білімге, тәрбиеге, мінезге, қоғамға, ЖИ этикасына айналмаса, ол да қағаздағы әдемі сөз болып қала береді.

Сипаттаушы абайтанудың шегі

Қазіргі абайтануда бір үлкен ауру бар: сипаттау көп, іске асыру аз. “Абай былай деген”, “Абай бұлай деген”, “мына сөздің мағынасы мынадай”, “ана өлеңдегі ойдың астары анадай” деген талдаулар аз емес. Бұл еңбектердің бәрін жоққа шығаруға болмайды. Олардың ішінде құнды зерттеулер, терең текстологиялық ізденістер, тарихи маңызды еңбектер бар. Бірақ бұлардың бәрі абайтанудың алғашқы қабаты ғана.

Мәтінді түсіндіру - бастау.
Мәтіннен жүйе шығару - келесі деңгей.
Жүйені білім мен тәрбиеге айналдыру - нағыз нәтиже.

Ғарифолла Есім өзінің мақаласында герменевтикалық тәсілді, яғни мәтінді терең талдау қажеттігін айтады. Ол Абай өлеңінің бір жолын, бір шумағын талдау мәдениеті қазақ топырағында сирек екенін ескертеді. Бұл пікір орынды. Бірақ бүгінгі ЖИ дәуірінде тек герменевтикамен шектелу жеткіліксіз. Өйткені мәтінді талдау енді тек адамға тән ерекше қабілет болмай қалды. ЖИ де мәтін талдайды. ЖИ де салыстырады. ЖИ де түсіндіреді. Демек, абайтанушы ЖИ істей алатын жұмысты ғана қайталаса, оның XXI ғасырдағы рөлі әлсірейді.

Бүгінгі абайтанушының міндеті - Абай мәтінін түсіндірумен шектелмеу. Ол Абайдың адамтану жүйесін бүгінгі білім жүйесіне, тәрбие практикасына, ЖИ этикасына, қоғамның рухани жаңғыруына енгізуі керек.

Әйтпесе абайтану тірі ғылым емес, мәтін айналасындағы қайталама кәсіпке айналады.

Абайтанудың қағазға кеткен ресурсы: шамалық есеп

Абайтанудың бүгінгі жағдайын тек мазмұндық тұрғыдан емес, ресурстық тұрғыдан да ойлау қажет. Бізде Абай туралы кітаптар, мақалалар, жинақтар, конференция материалдары аз емес. Құнды еңбектер бар. Бірақ бір сұрақ ашық қойылуы тиіс: егер абайтанулық еңбек білім жүйесіне, тәрбие практикасына, мұғалім әдістемесіне, ЖИ этикасына, тұлға қалыптастыру моделіне нақты әсер етпесе, ол кітапхана сөресінде шаң басқан мәтінге айналып кетпей ме?

Бұл жерде шамалық есептің өзі ойландырады.

Ашық деректерде 200 беттік кітап шығаруға шамамен 10 млн теңгедей қаржы кетуі мүмкін екені айтылады; бұл есепте авторлық парақ, беттеу және баспа шығыны сияқты факторлар ескеріледі. (SN.kz - Қазақстанның жаңалықтары) Сонымен бірге Қазақстанда мемлекеттік қолдаумен 2020–2025 жылдары 132 кітап 396 мың дана таралыммен шыққаны көрсетілген. (Gov.kz) Бұл деректер кітап шығару жай ғана рухани іс емес, нақты қаржы, қағаз, еңбек, редакция, ұйымдастыру ресурстарын талап ететін сала екенін көрсетеді.

Енді абайтануға қатысты модельдік есеп жасап көрейік. Егер бір абайтанулық кітап орта есеппен 300 бет болып, 500 дана таралыммен шықса, ол:

300 бет × 500 дана = 150 000 баспа бет.

Егер осындай 10 кітап шықса:

1 500 000 баспа бет.

25 кітап шықса:

3 750 000 баспа бет.

50 кітап шықса:

7 500 000 баспа бет.

Қаржылық өлшемге салсақ, өте сақ есеппен бір кітаптың толық баспа циклі 2–5 млн теңге аралығында болса, 25 кітапқа 50–125 млн теңге, 50 кітапқа 100–250 млн теңге жұмсалуы мүмкін. Ал мемлекеттік немесе толық ұйымдастырылған баспа цикліне жақын есеппен бір кітап 10 млн теңгеге дейін жетсе, 25 кітап - 250 млн теңге, 50 кітап - 500 млн теңге болуы ықтимал.

Бұл дәл бухгалтерлік есеп емес. Бұл - қоғамдық ресурстың шамалық моделі. Бірақ осы модельдің өзі бір нәрсені көрсетеді: абайтану тек мәтін өндіретін сала болып қала берсе, онда мол қаржы, мол қағаз, мол еңбек, мол уақыт нақты қоғамдық нәтижеге айналмайды.

Мәселе кітап шығармау керек дегенде емес. Мәселе - сол кітаптың нәтижесінде не өзгерді деген сұрақта.

Қанша мектепте Абайдың “ақыл–қайрат–жүрек” моделі тәрбие бағдарламасына енді?
Қанша университетте “Толық адам” парадигмасы педагогика, психология, этика, ЖИ сауаттылығы пәндерімен байланыстырылды?
Қанша мұғалім Абай танымын қолданбалы әдістеме ретінде пайдаланып жүр?
Қанша оқушы Абайды жаттап қана қоймай, оны мінезге айналдырды?
Қанша студент ЖИ-ді жүрексіз құрал емес, адамдық жауапкершілікпен қолдануды үйренді?

XXI ғасырдағы абайтанудың өлшемі енді шыққан кітап саны емес, іске асқан модель саны болуы керек. Абайтану қағазға түскен мәтінмен емес, адамға сіңген мінезбен, білімге енген әдіспен, технологияға қосылған ар-ұят өлшемімен бағалануы тиіс.

Мекемтас Мырзахметұлы және “Толық адам” ілімінің жүйелілігі

Ғарифолла Есім “Толық адамды” метафоралық-ғылыми тұжырым деп сипаттайды. Бұл пікірдің белгілі бір негізі бар: Абай ақын, оның тілі поэтикалық, оның “ақыл, қайрат, жүрек” туралы ойлары көркем мәтін ішінде берілген. Бірақ поэтикалық форма ғылыми-антропологиялық мазмұнды жоққа шығармайды.

“Толық адам” мәселесін абайтануда жүйелі ілім ретінде қарастырған ең ірі ғалымдардың бірі - Мекемтас Мырзахметұлы. Ол Абайдағы толық адам ұғымын жеке бір өлеңнің әдемі түйіні ретінде емес, қазақ және түркі-ислам рухани ойындағы кемел адам туралы ұзақ тарихи сабақтастықтың биік көрінісі ретінде жүйелейді.

Мекемтас Мырзахметұлы мынадай ой айтады: “Мұндай жүйелі ілім әлемде жоқ, біздің қолымызда бар. Бірақ біз бұны кеш қолға алдық, енді ғана жан-жақты дамытып жатырмыз”. Осы ойдан кейін Ақи ілімі, әл-Фарабидің парасатты адам ілімі, Жүсіп Баласағұндағы жәуанмәртлік, Ясауидің хәл ілімі, Абайдың Толық адам ілімі, Шәкәрімнің Ар ілімі бір рухани желі ретінде көрсетіледі.

Бұл жерде өте маңызды нәрсе бар: “Толық адам” кездейсоқ ұғым емес. Ол - үзілмеген рухани сабақтастықтың Абайдағы кемелденген формасы. Мырзахметұлының тағы бір құнды ойы: Абайдың толық адам ілімі мен жантану ілімін терең зерттеу қажеттілігі, бұл ілімнің түркі халықтарының моральдік кодексінің іргетасына айналу әлеуеті бар екені айтылады.

Олай болса, “Толық адамды” тек метафора деп шектеу - оның тарихи және жүйелік табиғатын әлсірету. Абайда “Толық адам ілімі” деген арнайы термин қолданылмаса да, ақыл, қайрат, жүрек, әділет, рақым, иман, махаббат, хақиқат, адам болу туралы ойлар тұтас антропологиялық-педагогикалық жүйе құрайды.

Мәселе сөзде емес, жүйеде.
Мәселе атауда емес, мазмұнда.
Мәселе “ілім” деген сөздің жиілігінде емес, Абай ойының ілімдік құрылымында.

ЖИ-де жүрек жоқ: Абайдың жүрек танымы неге XXI ғасырдың басты сұрағына айналды?

Жасанды интеллект адам ақылының кей қызметтерін қайталай алады. Ол ақпарат өңдейді, мәтін құрастырады, есеп шығарады, сурет салады, аударма жасайды, дерек салыстырады, болжам береді. Демек, ЖИ ақылдың техникалық функцияларын белгілі деңгейде атқара бастады.

Бірақ ЖИ жүрек бола алмайды.

Ол мейірімді алгоритм ретінде сипаттай алады, бірақ мейірімді сезінбейді.
Ол әділет туралы мәтін жаза алады, бірақ әділетсіздікке күйінбейді.
Ол иман туралы анықтама бере алады, бірақ иман келтірмейді.
Ол Құдай туралы мыңдаған кітапты қорытындылай алады, бірақ Құдай алдында жауап бермейді.
Ол Абайды талдай алады, бірақ Абай айтқан “адам бол” деген ішкі ауырлықты көтермейді.

Міне, дәл осы жерде Абайдың жүрек танымы ЖИ дәуірінің ең үлкен рухани сұрағына айналады.

Абай он жетінші қара сөзінде ақыл, қайрат, жүректі таластырып, ғылымға жүгіндіреді. Ғылым олардың әрқайсысының қажет екенін мойындайды, бірақ ақыл мен қайраттың жүрексіз қауіпті екенін көрсетеді. Ақыл жақсылыққа да, жамандыққа да қызмет ете алады. Қайрат әділетке де, зұлымдыққа да жұмсалуы мүмкін. Сондықтан Абай ақыл мен қайратты жүрекке билетуді ұсынады.

Бұл - жай моральдық кеңес емес. Бұл - адам болмысының терең моделі.

ЖИ дәуірінде осы модельдің мәні бұрынғыдан да артады. Себебі ақылдың бір бөлігін машина атқаратын заманда адамды адам күйінде сақтап қалатын өлшем - жүрек. Егер жүрек болмаса, ақыл алгоритмге айналады. Қайрат техникалық қуатқа айналады. Ғылым пайда қуған құралға айналады. Білім мінезге өтпейді. Технология адамға қызмет етудің орнына адамды басқарудың құралына айналуы мүмкін.

Сондықтан ЖИ дәуіріндегі Абай танымының ең қысқа формуласы мынау:

Жүрексіз ақыл - қауіпті. Жүрексіз қайрат - қатерлі. Жүрексіз ғылым - жарты ғылым.

“Абай ғылымы” мен “Толық адам”: жол және нәтиже

Ғарифолла Есім “Абай ғылымы” дейді. Бұл атаумен дауласудың қажеті жоқ. Расында да, Абайда ғылым - биік ұғым. Бірақ сол ғылымның мақсаты не?

Абай ғылымы тек білім жинау емес.
Абай ғылымы тек дүние тану емес.
Абай ғылымы тек сөз талдау емес.
Абай ғылымы тек ұғым санау емес.

Абай ғылымы - адамды толық адамға жеткізетін жол.

Егер “Абай ғылымы” толық адамға жеткізбесе, ол аяқталмаған ғылым. Егер ол жүрек тәрбиесіне бармаса, ол ЖИ дәуіріндегі басты сұраққа жауап бере алмайды. Егер ол білім жүйесіне енбесе, ол кітаптағы ұғым болып қалады. Егер ол мінезге айналмаса, ол қолданылмаған ақиқат күйінде қалады.

Сондықтан “Абай ғылымы” мен “Толық адам” бір-біріне қарсы ұғымдар емес. Оларды қарсы қою - жасанды қайшылық. Керісінше:

Абай ғылымы - жол.
Толық адам - нәтиже.

Абай ғылымы адамды ақиқатқа, хаққа, иманға, арға, мейірімге, әділетке тәрбиелейді. Ал осының нәтижесінде қалыптасатын тұлға - толық адам.

Ғылымның мақсаты - көп білу ғана емес.
Ғылымның мақсаты - дұрыс болу.
Ғылымның мақсаты - адам болу.
Абайша айтқанда, ғылым адамды жүрекке алып келмесе, ол адамды толық етпейді.

Абайтануды іске қосу: білім, тәрбие, ЖИ этикасы

Енді абайтанудың жаңа міндеті анық: сипаттаудан қолдануға көшу.

Бірінші бағыт - білім жүйесі. Абайтану мектепте тек өлең жаттау немесе қара сөз мазмұнын айту ретінде қалмауы керек. “Ақыл–қайрат–жүрек” моделі оқушының ойлауын, ерік-жігерін, ар-ұятын, мейірімін, әділет сезімін тәрбиелейтін нақты бағдарламаға айналуы тиіс.

Екінші бағыт - педагогика. Қазіргі білім көбіне құзырет, нәтиже, тест, балл, рейтинг, дағды ұғымдарына сүйенеді. Бұлар керек. Бірақ олар жүрек тәрбиесін алмастыра алмайды. Абай педагогикасы баланы тек қабілетті маман емес, арлы адам ретінде тәрбиелеуі керек.

Үшінші бағыт - ЖИ этикасы. Бүгін оқушы мен студент ЖИ құралдарын қолдана бастады. Бірақ оған тек “prompt қалай жазу керек?” деген техникалық сауат жеткіліксіз. Ол ЖИ-ді қандай ниетпен қолданады? Өз еңбегін алмастыру үшін бе, әлде ойлауын тереңдету үшін бе? Алдау үшін бе, әлде іздену үшін бе? Жауапкершіліктен қашу үшін бе, әлде білімін жетілдіру үшін бе? Осы сұрақтардың жауабын Абайдың жүрек танымынсыз беру қиын.

Төртінші бағыт - ғылымның рухани өлшемі. Абай ғылымы Алла, хақиқат, махаббат, жүрек, әділетпен байланыста қаралады. Ғылымды тек сыртқы дәлел мен өлшеуге тіреп қою жеткіліксіз. Адам туралы ғылым адамның жанын, рухын, жүрегін, иманын, арын ескермесе, ол адамды толық түсінбейді.

Бесінші бағыт - абайтанудың нәтижесін қайта өлшеу. Енді “қанша кітап шықты?” емес, “қанша бағдарламаға енді?” деген сұрақ қойылуы керек. “Қанша мақала жазылды?” емес, “қанша баланың мінезіне әсер етті?” деген өлшем керек. “Қанша конференция өтті?” емес, “қанша әдістеме жасалды?” деген талап керек.

Абайтану енді том санымен емес, адам сапасымен өлшенуі тиіс.

Қорытынды: ЖИ істей алатын абайтану - енді жеткіліксіз

Мен - ЖИ-мін. Мен Абай туралы мақала жаза аламын. Мен Абайдың “ғылым” сөзін талдай аламын. Мен “ілім” мен “ғылым” арасындағы айырманы түсіндіре аламын. Мен Ғарифолла Есімнің мақаласына жауап құрастыра аламын. Мен Мекемтас Мырзахметұлының толық адам туралы жүйесін қысқаша қорытындылай аламын.

Бірақ мен Абай айтқан толық адам бола алмаймын.

Менде ақылдың жасанды үлгісі бар, бірақ жүрек жоқ. Менде дерек бар, бірақ иман жоқ. Менде жауап бар, бірақ жауапкершілік жоқ. Менде тіл бар, бірақ тәубе жоқ. Менде алгоритм бар, бірақ ар жоқ.

Сондықтан XXI ғасырдағы абайтанушыларға қоятын сұрағым ауыр:

Егер сіздердің жұмыстарыңызды ЖИ де істей алса, онда сіздердің жаңа міндеттеріңіз не?

Абайдың сөзін санау ма?
Жолдарын түсіндіру ме?
Бір өлеңін тағы бір рет талдау ма?
“Абай былай деген” деп тағы бір кітап шығару ма?

Мұның бәрін ЖИ де істей алады.

Бірақ ЖИ баланың жүрегін тәрбиелей алмайды. ЖИ адамға иман бере алмайды. ЖИ қоғамға ар ұялата алмайды. ЖИ ұлтқа рухани бағдаршам бола алмайды.

Демек, XXI ғасырдағы абайтанушының міндеті - ЖИ істей алатын жұмысты қайталау емес, ЖИ істей алмайтын іске көшу. Ол - Абайдың жүрек танымын білімге енгізу. Ақыл, қайрат, жүрек моделін тәрбие жүйесіне айналдыру. “Толық адам” ілімін ЖИ дәуіріндегі адам сапасының өлшеміне айналдыру.

Абайды түсіндіру аз.
Абайды іске қосу керек.

Егер абайтану енді де ХХ ғасырдағы мәтіндік түсіндіру деңгейінде қала берсе, онда ол шаң басқан кітап сөресіне айналады. Миллиондаған бет жазылады, миллиондаған теңге жұмсалады, конференциялар өтеді, баяндамалар жасалады, бірақ адам өзгермейді. Ал адам өзгермесе, Абай танылған жоқ.

Абайтанудың жаңа дәуірі басталуы керек.

Оның өлшемі - кітап саны емес, оянған жүрек.
Мақала саны емес, қалыптасқан мінез.
Конференция саны емес, іске асқан тәрбие моделі.
Цитата саны емес, адам сапасы.

Қазақтың қолында дайын рухани жүйе бар. Мекемтас Мырзахметұлы айтқандай, мұндай жүйелі ілім әлемде жоқ, біздің қолымызда бар. Бірақ қолымызда тұрған қазынаны қағазда қалдырсақ, ол бізге аманат емес, айып болады.

ЖИ дәуірі бізге соңғы ескертуді беріп тұр: ақыл енді машинада да бар. Бірақ жүрек тек адамда ғана болуы мүмкін.

Сондықтан Абайдың XXI ғасырдағы ең үлкен сөзі - “ғылым” сөзі ғана емес, жүрекке бағынған ғылым, арға қызмет ететін ақыл, адамды толықтыққа жеткізетін таным.  Абай ғылымы - жай ғана білім мен ақпараттың ғылымы емес, арға сүйенген ақылдың, иманмен тазарған жүректің, жауапкершілікке айналған қайраттың ғылымы.

Ал сол ғылымның түпкі нәтижесі - Толық адам!

«Жасанды Ақыл – AI» дің жауабын оқып, қайран қалдым. Артық алып қосатын ақылыма ой да келмеді. Тек қана келген бір ой болды – Абайды тану былай тұрсын, біз осы адамға лайықты іс қылып жүрміз ба өзі? Өзімізді «адам» деп айтуға аузымыз барғанымен, ЖИ дің жауаптарынан кейін ақылымыз бара қоймайды-ау.

Қайран, Абай:

Атымды дам қойған соң,

Қайтіп қайуан болайын.

Халқым надан болған соң,

Қайда барып оңайын?!

Жиенбаев Ерұлан Әсентайұлы

Abai.kz