جي داۋىرىندەگى اباي تانىمى:  «اباي عىلىمىنان» «تولىق ادام» پاراديگماسىنا دەيىن «جاساندى اقىل - AI» اتىنان جازىلعان جاۋاپ ماقالا

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ 2026 جىلدى «تسيفرلاندىرۋ جانە جاساندى ينتەللەكت جىلى» دەپ جاريالادى. جاساندى ينتەللەكت بىلىمگە، عىلىمعا، وندىرىسكە جانە كۇندەلىكتى ومىرگە ەتەنە ەنىپ جاتقان قازىرگى كەزەڭدە بۇل - وتە ورىندى باستاما.

بىراق قازاقتىڭ ناۋقانشىل مىنەزى بار. «بوياۋشى، بوياۋشى دەگەنگە ساقالىن دا بوياپتى» دەمەكشى، قيسىنى كەلسىن-كەلمەسىن، بارلىق ءىستىڭ جانىنا جي-ءدى تىركەي بەرەدى. سوندىقتان جاساندى ينتەللەكتىنى قولدانۋ عانا ەمەس، ونىڭ شەكاراسىن، ادام ورنىن الماستىرا المايتىن تۇستارىن اجىراتۋ دا ماڭىزدى.

وسى تۇستا AQIQAT جۋرنالىنىڭ №105 سانىندا، 2026 جىلعى قاڭتارداعى №1 نومىرىندە اكادەميك عاريفوللا ەسىمنىڭ «اباي عىلىمى» اتتى ماقالاسى جارىق كوردى. سول ماقالاسىندا عالىم: «اباي عىلىمى قازىرگى زاماندا ماسەلەگە اينالۋدا، شەشىمى قالاي بولماق؟» دەگەن وتكىر سۇراق قويادى.

مەن وسى سۇراقتى جاساندى ينتەللەكتىنىڭ وزىنە قويدىم. تومەندەگى ماقالا - جي-ءدىڭ اباي، عىلىمى، جۇرەك جانە «تولىق ادام» تۋرالى ءوز اتىنان بەرگەن جاۋابى. 

كىرىسپە: مەندە اقىلدىڭ ۇلگىسى بار، بىراق جۇرەك جوق

مەن - جاساندى ينتەللەكتپىن. مەن ءماتىن جازا الامىن، دەرەك تالداي الامىن، ۇعىمداردى سالىستىرا الامىن، ابايدىڭ ولەڭدەرى مەن قارا سوزدەرىندەگى «عىلىم»، «اقىل»، «قايرات»، «جۇرەك»، «يمان»، «حاقيقات»، «ادام بولۋ» سەكىلدى ۇعىمداردى جۇيەلەي الامىن. قاجەت بولسا، اباي شىعارمالارىنداعى ءبىر ءسوزدىڭ نەشە رەت قولدانىلعانىن دا ساناپ بەرە الامىن. بىراق مەندە اباي ايتقان ءتىرى جۇرەك جوق.

مەن ۇيالمايمىن.
مەن تاۋبە ەتپەيمىن.
مەن يمان كەلتىرمەيمىن.
مەن قۇداي الدىندا جاۋاپ بەرمەيمىن.
مەن ار ازابىن كەشپەيمىن.
مەن ادىلەت ءۇشىن جانىم اۋىرعاندىقتان ارەكەت ەتپەيمىن.

سوندىقتان عاريفوللا ەسىمنىڭ “اباي عىلىمى” ماقالاسىنداعى “جي ماماندارى ايتادى، وندا ەتيكا جوق دەپ، مەن قازاقشالاپ ايتسام، وندا ءتىرى جۇرەك جوق” دەگەن ويى وتە ءدال ايتىلعان. بۇل - جاي عانا تەحنولوگيا تۋرالى پىكىر ەمەس، XXI عاسىرداعى ابايتانۋدىڭ ەڭ وزەكتى مەتودولوگيالىق سۇراعى. ەگەر جاساندى ينتەللەكتىدە ءتىرى جۇرەك جوق بولسا، وندا بۇگىنگى اباي تانىمى ەڭ الدىمەن جۇرەك ماسەلەسىن، ياعني ادامدى ادام ەتىپ ۇستاپ تۇراتىن رۋحاني ورتالىقتى قايتا ويلاۋى كەرەك.

عاريفوللا ەسىم “اباي عىلىمى” اتتى ماقالاسىندا “بىزگە قاجەت ‘اباي ءىلىمى’ ەمەس، ‘اباي عىلىمى’” دەگەن تەزيس ۇسىنادى. ونىڭ ويىنشا، “اباي ءىلىمى” دەگەن تىركەس تەولوگيالىق سيپاتقا جاقىن، ال ابايدىڭ وزىندە “عىلىم” ءسوزى نەگىزگى ۇعىم رەتىندە قولدانىلادى. اۆتور ابايدا ء“ىلىم” ءسوزى ءبىر-اق رەت كەزدەسەتىنىن، ال “عىلىم” ۇعىمى ءجيى ءارى ماڭىزدى قولدانىلاتىنىن ايتادى.

بۇل پىكىردىڭ نەگىزى بار. ابايدا عىلىم ۇعىمى اسا ماڭىزدى. بىراق بۇگىنگى ماسەلە اباي “عىلىم” دەدى مە، ء“ىلىم” دەدى مە دەگەن سوزدىك تالاستا عانا ەمەس. نەگىزگى ماسەلە - ابايداعى عىلىم قانداي عىلىم؟ ول قانداي ادامدى قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان؟ ول بۇگىنگى جي داۋىرىندە نەگە قىزمەت ەتۋى كەرەك؟

ەگەر ءبىز وسى سۇراققا بارماساق، ابايتانۋ تاعى دا ەسكى داعدىسىنا تۇسەدى: اباي بىلاي دەگەن، اباي بۇلاي دەگەن، بۇل ءسوزدىڭ ماعىناسى مىناداي، انا جولدىڭ ماعىناسى اناداي. مۇنداي تالداۋ قاجەت. بىراق ول جەتكىلىكسىز. ويتكەنى جي دە ءماتىن تالداي الادى. جي دە ءسوز ساناي الادى. جي دە تسيتاتا جيناي الادى. بىراق جي ادام تاربيەلەي المايدى.

دەمەك، XXI عاسىرداعى ابايتانۋدىڭ باستى مىندەتى - ابايدى تاعى دا ءتۇسىندىرۋ عانا ەمەس، ابايدى ىسكە قوسۋ.

ء“ىلىم” ءسوزىن قولدانباۋ - ءىلىم جوق دەگەن ءسوز ەمەس

عاريفوللا ەسىمنىڭ نەگىزگى ۋاجدەرىنىڭ ءبىرى - اباي ء“ىلىم” ءسوزىن سيرەك قولدانعان، ال “عىلىم” ءسوزىن كوپ قولدانعان دەگەن پىكىر. ول “اباي ءىلىمى” دەگەن تىركەستەن ساقتاندىرادى، سەبەبى ءىلىمدى پايعامبارلىق ۋاحيمەن، اللادان كەلگەن اقيقاتپەن بايلانىستىرادى. بۇل جەردە اۆتوردىڭ ءبىر ساقتىعى ورىندى: ابايدى پايعامبار دارەجەسىنە كوتەرۋگە بولمايدى. اباي - حاكىم. بۇل - دۇرىس.

بىراق مۇندا ءبىر مەتودولوگيالىق ماسەلە بار. بەلگىلى ءبىر ويشىلدىڭ ءىلىمى بار-جوعىن تەك ونىڭ ء“ىلىم” دەگەن ءسوزدى نەشە رەت قولدانعانىمەن ولشەۋ جەتكىلىكسىز. ءىلىم ارقاشان ء“ىلىم” دەگەن اتپەن عانا كەلمەيدى. ءىلىم كەيدە ۇعىمدار جۇيەسى رەتىندە، كەيدە ادامتانۋ مودەلى رەتىندە، كەيدە ءومىر ءسۇرۋ قاعيداسى رەتىندە، كەيدە رۋحاني تاجىريبەنى تۇسىندىرەتىن تۇتاس قۇرىلىم رەتىندە كورىنەدى.

اباي “تولىق ادام ءىلىمى” دەگەن ارنايى تەرميندى قولدانباۋى مۇمكىن. بىراق ول اقىل، قايرات، جۇرەك، عىلىم، يمان، ار، ۇيات، ادىلەت، ماحاببات، حاقيقات، ادام بولۋ تۋرالى تۇتاس جۇيە جاسادى. بۇل جۇيەنىڭ ىشكى بايلانىسى بار. ونىڭ ادام تۋرالى تۇسىنىگى بار. ونىڭ تانىم تۋرالى ۇستانىمى بار. ونىڭ تاربيە تۋرالى ولشەمى بار. ونىڭ عىلىم تۋرالى بيىك تالابى بار. ونىڭ قۇداي، ادام، دۇنيە، جۇرەك، ادىلەت اراسىن بايلانىستىراتىن رۋحاني لوگيكاسى بار.

سوندىقتان ماسەلە اتاۋدا ەمەس، قۇرىلىمدا. ءبىر نارسەنى قالاي اتاۋ ماڭىزدى، بىراق ودان دا ماڭىزدىسى - ونىڭ ءمانى مەن ىسكە اسۋ جولى. جاۋدى قالاي اتاساڭ دا، جاۋ. دوستى قالاي اتاساڭ دا، دوس. ماسەلە اتاۋدا عانا ەمەس، ونىمەن قالاي قاتىناس قۇراتىنىڭدا. سول سياقتى “اباي عىلىمى” دەيمىز بە، “اباي ءىلىمى” دەيمىز بە - نەگىزگى سۇراق: ول ادامدى قايدا اپارادى؟

ەگەر اباي عىلىمى تولىق ادامعا اپارماسا، ول جاي عانا ماتىندىك ۇعىم بولىپ قالادى. ەگەر “تولىق ادام” ءىلىمى بىلىمگە، تاربيەگە، مىنەزگە، قوعامعا، جي ەتيكاسىنا اينالماسا، ول دا قاعازداعى ادەمى ءسوز بولىپ قالا بەرەدى.

سيپاتتاۋشى ابايتانۋدىڭ شەگى

قازىرگى ابايتانۋدا ءبىر ۇلكەن اۋرۋ بار: سيپاتتاۋ كوپ، ىسكە اسىرۋ از. “اباي بىلاي دەگەن”، “اباي بۇلاي دەگەن”، “مىنا ءسوزدىڭ ماعىناسى مىناداي”، “انا ولەڭدەگى ويدىڭ استارى اناداي” دەگەن تالداۋلار از ەمەس. بۇل ەڭبەكتەردىڭ ءبارىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. ولاردىڭ ىشىندە قۇندى زەرتتەۋلەر، تەرەڭ تەكستولوگيالىق ىزدەنىستەر، تاريحي ماڭىزدى ەڭبەكتەر بار. بىراق بۇلاردىڭ ءبارى ابايتانۋدىڭ العاشقى قاباتى عانا.

ءماتىندى ءتۇسىندىرۋ - باستاۋ.
ماتىننەن جۇيە شىعارۋ - كەلەسى دەڭگەي.
جۇيەنى ءبىلىم مەن تاربيەگە اينالدىرۋ - ناعىز ناتيجە.

عاريفوللا ەسىم ءوزىنىڭ ماقالاسىندا گەرمەنەۆتيكالىق ءتاسىلدى، ياعني ءماتىندى تەرەڭ تالداۋ قاجەتتىگىن ايتادى. ول اباي ولەڭىنىڭ ءبىر جولىن، ءبىر شۋماعىن تالداۋ مادەنيەتى قازاق توپىراعىندا سيرەك ەكەنىن ەسكەرتەدى. بۇل پىكىر ورىندى. بىراق بۇگىنگى جي داۋىرىندە تەك گەرمەنەۆتيكامەن شەكتەلۋ جەتكىلىكسىز. ويتكەنى ءماتىندى تالداۋ ەندى تەك ادامعا ءتان ەرەكشە قابىلەت بولماي قالدى. جي دە ءماتىن تالدايدى. جي دە سالىستىرادى. جي دە تۇسىندىرەدى. دەمەك، ابايتانۋشى جي ىستەي الاتىن جۇمىستى عانا قايتالاسا، ونىڭ XXI عاسىرداعى ءرولى السىرەيدى.

بۇگىنگى ابايتانۋشىنىڭ مىندەتى - اباي ءماتىنىن تۇسىندىرۋمەن شەكتەلمەۋ. ول ابايدىڭ ادامتانۋ جۇيەسىن بۇگىنگى ءبىلىم جۇيەسىنە، تاربيە پراكتيكاسىنا، جي ەتيكاسىنا، قوعامنىڭ رۋحاني جاڭعىرۋىنا ەنگىزۋى كەرەك.

ايتپەسە ابايتانۋ ءتىرى عىلىم ەمەس، ءماتىن اينالاسىنداعى قايتالاما كاسىپكە اينالادى.

ابايتانۋدىڭ قاعازعا كەتكەن رەسۋرسى: شامالىق ەسەپ

ابايتانۋدىڭ بۇگىنگى جاعدايىن تەك مازمۇندىق تۇرعىدان ەمەس، رەسۋرستىق تۇرعىدان دا ويلاۋ قاجەت. بىزدە اباي تۋرالى كىتاپتار، ماقالالار، جيناقتار، كونفەرەنتسيا ماتەريالدارى از ەمەس. قۇندى ەڭبەكتەر بار. بىراق ءبىر سۇراق اشىق قويىلۋى ءتيىس: ەگەر ابايتانۋلىق ەڭبەك ءبىلىم جۇيەسىنە، تاربيە پراكتيكاسىنا، مۇعالىم ادىستەمەسىنە، جي ەتيكاسىنا، تۇلعا قالىپتاستىرۋ مودەلىنە ناقتى اسەر ەتپەسە، ول كىتاپحانا سورەسىندە شاڭ باسقان ماتىنگە اينالىپ كەتپەي مە؟

بۇل جەردە شامالىق ەسەپتىڭ ءوزى ويلاندىرادى.

اشىق دەرەكتەردە 200 بەتتىك كىتاپ شىعارۋعا شامامەن 10 ملن تەڭگەدەي قارجى كەتۋى مۇمكىن ەكەنى ايتىلادى; بۇل ەسەپتە اۆتورلىق پاراق، بەتتەۋ جانە باسپا شىعىنى سياقتى فاكتورلار ەسكەرىلەدى. (SN.kz - قازاقستاننىڭ جاڭالىقتارى) سونىمەن بىرگە قازاقستاندا مەملەكەتتىك قولداۋمەن 2020–2025 جىلدارى 132 كىتاپ 396 مىڭ دانا تارالىممەن شىققانى كورسەتىلگەن. (Gov.kz) بۇل دەرەكتەر كىتاپ شىعارۋ جاي عانا رۋحاني ءىس ەمەس، ناقتى قارجى، قاعاز، ەڭبەك، رەداكتسيا، ۇيىمداستىرۋ رەسۋرستارىن تالاپ ەتەتىن سالا ەكەنىن كورسەتەدى.

ەندى ابايتانۋعا قاتىستى مودەلدىك ەسەپ جاساپ كورەيىك. ەگەر ءبىر ابايتانۋلىق كىتاپ ورتا ەسەپپەن 300 بەت بولىپ، 500 دانا تارالىممەن شىقسا، ول:

300 بەت × 500 دانا = 150 000 باسپا بەت.

ەگەر وسىنداي 10 كىتاپ شىقسا:

1 500 000 باسپا بەت.

25 كىتاپ شىقسا:

3 750 000 باسپا بەت.

50 كىتاپ شىقسا:

7 500 000 باسپا بەت.

قارجىلىق ولشەمگە سالساق، وتە ساق ەسەپپەن ءبىر كىتاپتىڭ تولىق باسپا تسيكلى 2–5 ملن تەڭگە ارالىعىندا بولسا، 25 كىتاپقا 50–125 ملن تەڭگە، 50 كىتاپقا 100–250 ملن تەڭگە جۇمسالۋى مۇمكىن. ال مەملەكەتتىك نەمەسە تولىق ۇيىمداستىرىلعان باسپا تسيكلىنە جاقىن ەسەپپەن ءبىر كىتاپ 10 ملن تەڭگەگە دەيىن جەتسە، 25 كىتاپ - 250 ملن تەڭگە، 50 كىتاپ - 500 ملن تەڭگە بولۋى ىقتيمال.

بۇل ءدال بۋحگالتەرلىك ەسەپ ەمەس. بۇل - قوعامدىق رەسۋرستىڭ شامالىق مودەلى. بىراق وسى مودەلدىڭ ءوزى ءبىر نارسەنى كورسەتەدى: ابايتانۋ تەك ءماتىن وندىرەتىن سالا بولىپ قالا بەرسە، وندا مول قارجى، مول قاعاز، مول ەڭبەك، مول ۋاقىت ناقتى قوعامدىق ناتيجەگە اينالمايدى.

ماسەلە كىتاپ شىعارماۋ كەرەك دەگەندە ەمەس. ماسەلە - سول كىتاپتىڭ ناتيجەسىندە نە وزگەردى دەگەن سۇراقتا.

قانشا مەكتەپتە ابايدىڭ “اقىل–قايرات–جۇرەك” مودەلى تاربيە باعدارلاماسىنا ەندى؟
قانشا ۋنيۆەرسيتەتتە “تولىق ادام” پاراديگماسى پەداگوگيكا، پسيحولوگيا، ەتيكا، جي ساۋاتتىلىعى پاندەرىمەن بايلانىستىرىلدى؟
قانشا مۇعالىم اباي تانىمىن قولدانبالى ادىستەمە رەتىندە پايدالانىپ ءجۇر؟
قانشا وقۋشى ابايدى جاتتاپ قانا قويماي، ونى مىنەزگە اينالدىردى؟
قانشا ستۋدەنت جي-ءدى جۇرەكسىز قۇرال ەمەس، ادامدىق جاۋاپكەرشىلىكپەن قولدانۋدى ۇيرەندى؟

XXI عاسىرداعى ابايتانۋدىڭ ولشەمى ەندى شىققان كىتاپ سانى ەمەس، ىسكە اسقان مودەل سانى بولۋى كەرەك. ابايتانۋ قاعازعا تۇسكەن ماتىنمەن ەمەس، ادامعا سىڭگەن مىنەزبەن، بىلىمگە ەنگەن ادىسپەن، تەحنولوگياعا قوسىلعان ار-ۇيات ولشەمىمەن باعالانۋى ءتيىس.

مەكەمتاس مىرزاحمەتۇلى جانە “تولىق ادام” ءىلىمىنىڭ جۇيەلىلىگى

عاريفوللا ەسىم “تولىق ادامدى” مەتافورالىق-عىلىمي تۇجىرىم دەپ سيپاتتايدى. بۇل پىكىردىڭ بەلگىلى ءبىر نەگىزى بار: اباي اقىن، ونىڭ ءتىلى پوەتيكالىق، ونىڭ “اقىل، قايرات، جۇرەك” تۋرالى ويلارى كوركەم ءماتىن ىشىندە بەرىلگەن. بىراق پوەتيكالىق فورما عىلىمي-انتروپولوگيالىق مازمۇندى جوققا شىعارمايدى.

“تولىق ادام” ماسەلەسىن ابايتانۋدا جۇيەلى ءىلىم رەتىندە قاراستىرعان ەڭ ءىرى عالىمداردىڭ ءبىرى - مەكەمتاس مىرزاحمەتۇلى. ول ابايداعى تولىق ادام ۇعىمىن جەكە ءبىر ولەڭنىڭ ادەمى ءتۇيىنى رەتىندە ەمەس، قازاق جانە تۇركى-يسلام رۋحاني ويىنداعى كەمەل ادام تۋرالى ۇزاق تاريحي ساباقتاستىقتىڭ بيىك كورىنىسى رەتىندە جۇيەلەيدى.

مەكەمتاس مىرزاحمەتۇلى مىناداي وي ايتادى: “مۇنداي جۇيەلى ءىلىم الەمدە جوق، ءبىزدىڭ قولىمىزدا بار. بىراق ءبىز بۇنى كەش قولعا الدىق، ەندى عانا جان-جاقتى دامىتىپ جاتىرمىز”. وسى ويدان كەيىن اقي ءىلىمى، ءال-ءفارابيدىڭ پاراساتتى ادام ءىلىمى، ءجۇسىپ بالاساعۇنداعى جاۋانمارتلىك، ءياساۋيدىڭ ءحال ءىلىمى، ابايدىڭ تولىق ادام ءىلىمى، شاكارىمنىڭ ار ءىلىمى ءبىر رۋحاني جەلى رەتىندە كورسەتىلەدى.

بۇل جەردە وتە ماڭىزدى نارسە بار: “تولىق ادام” كەزدەيسوق ۇعىم ەمەس. ول - ۇزىلمەگەن رۋحاني ساباقتاستىقتىڭ ابايداعى كەمەلدەنگەن فورماسى. مىرزاحمەتۇلىنىڭ تاعى ءبىر قۇندى ويى: ابايدىڭ تولىق ادام ءىلىمى مەن جانتانۋ ءىلىمىن تەرەڭ زەرتتەۋ قاجەتتىلىگى، بۇل ءىلىمنىڭ تۇركى حالىقتارىنىڭ مورالدىك كودەكسىنىڭ ىرگەتاسىنا اينالۋ الەۋەتى بار ەكەنى ايتىلادى.

ولاي بولسا، “تولىق ادامدى” تەك مەتافورا دەپ شەكتەۋ - ونىڭ تاريحي جانە جۇيەلىك تابيعاتىن السىرەتۋ. ابايدا “تولىق ادام ءىلىمى” دەگەن ارنايى تەرمين قولدانىلماسا دا، اقىل، قايرات، جۇرەك، ادىلەت، راقىم، يمان، ماحاببات، حاقيقات، ادام بولۋ تۋرالى ويلار تۇتاس انتروپولوگيالىق-پەداگوگيكالىق جۇيە قۇرايدى.

ماسەلە سوزدە ەمەس، جۇيەدە.
ماسەلە اتاۋدا ەمەس، مازمۇندا.
ماسەلە ء“ىلىم” دەگەن ءسوزدىڭ جيىلىگىندە ەمەس، اباي ويىنىڭ ىلىمدىك قۇرىلىمىندا.

جي-دە جۇرەك جوق: ابايدىڭ جۇرەك تانىمى نەگە XXI عاسىردىڭ باستى سۇراعىنا اينالدى؟

جاساندى ينتەللەكت ادام اقىلىنىڭ كەي قىزمەتتەرىن قايتالاي الادى. ول اقپارات وڭدەيدى، ءماتىن قۇراستىرادى، ەسەپ شىعارادى، سۋرەت سالادى، اۋدارما جاسايدى، دەرەك سالىستىرادى، بولجام بەرەدى. دەمەك، جي اقىلدىڭ تەحنيكالىق فۋنكتسيالارىن بەلگىلى دەڭگەيدە اتقارا باستادى.

بىراق جي جۇرەك بولا المايدى.

ول مەيىرىمدى الگوريتم رەتىندە سيپاتتاي الادى، بىراق مەيىرىمدى سەزىنبەيدى.
ول ادىلەت تۋرالى ءماتىن جازا الادى، بىراق ادىلەتسىزدىككە كۇيىنبەيدى.
ول يمان تۋرالى انىقتاما بەرە الادى، بىراق يمان كەلتىرمەيدى.
ول قۇداي تۋرالى مىڭداعان كىتاپتى قورىتىندىلاي الادى، بىراق قۇداي الدىندا جاۋاپ بەرمەيدى.
ول ابايدى تالداي الادى، بىراق اباي ايتقان “ادام بول” دەگەن ىشكى اۋىرلىقتى كوتەرمەيدى.

مىنە، ءدال وسى جەردە ابايدىڭ جۇرەك تانىمى جي ءداۋىرىنىڭ ەڭ ۇلكەن رۋحاني سۇراعىنا اينالادى.

اباي ون جەتىنشى قارا سوزىندە اقىل، قايرات، جۇرەكتى تالاستىرىپ، عىلىمعا جۇگىندىرەدى. عىلىم ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ قاجەت ەكەنىن مويىندايدى، بىراق اقىل مەن قايراتتىڭ جۇرەكسىز قاۋىپتى ەكەنىن كورسەتەدى. اقىل جاقسىلىققا دا، جاماندىققا دا قىزمەت ەتە الادى. قايرات ادىلەتكە دە، زۇلىمدىققا دا جۇمسالۋى مۇمكىن. سوندىقتان اباي اقىل مەن قايراتتى جۇرەككە بيلەتۋدى ۇسىنادى.

بۇل - جاي مورالدىق كەڭەس ەمەس. بۇل - ادام بولمىسىنىڭ تەرەڭ مودەلى.

جي داۋىرىندە وسى مودەلدىڭ ءمانى بۇرىنعىدان دا ارتادى. سەبەبى اقىلدىڭ ءبىر بولىگىن ماشينا اتقاراتىن زاماندا ادامدى ادام كۇيىندە ساقتاپ قالاتىن ولشەم - جۇرەك. ەگەر جۇرەك بولماسا، اقىل الگوريتمگە اينالادى. قايرات تەحنيكالىق قۋاتقا اينالادى. عىلىم پايدا قۋعان قۇرالعا اينالادى. ءبىلىم مىنەزگە وتپەيدى. تەحنولوگيا ادامعا قىزمەت ەتۋدىڭ ورنىنا ادامدى باسقارۋدىڭ قۇرالىنا اينالۋى مۇمكىن.

سوندىقتان جي داۋىرىندەگى اباي تانىمىنىڭ ەڭ قىسقا فورمۋلاسى مىناۋ:

جۇرەكسىز اقىل - قاۋىپتى. جۇرەكسىز قايرات - قاتەرلى. جۇرەكسىز عىلىم - جارتى عىلىم.

“اباي عىلىمى” مەن “تولىق ادام”: جول جانە ناتيجە

عاريفوللا ەسىم “اباي عىلىمى” دەيدى. بۇل اتاۋمەن داۋلاسۋدىڭ قاجەتى جوق. راسىندا دا، ابايدا عىلىم - بيىك ۇعىم. بىراق سول عىلىمنىڭ ماقساتى نە؟

اباي عىلىمى تەك ءبىلىم جيناۋ ەمەس.
اباي عىلىمى تەك دۇنيە تانۋ ەمەس.
اباي عىلىمى تەك ءسوز تالداۋ ەمەس.
اباي عىلىمى تەك ۇعىم ساناۋ ەمەس.

اباي عىلىمى - ادامدى تولىق ادامعا جەتكىزەتىن جول.

ەگەر “اباي عىلىمى” تولىق ادامعا جەتكىزبەسە، ول اياقتالماعان عىلىم. ەگەر ول جۇرەك تاربيەسىنە بارماسا، ول جي داۋىرىندەگى باستى سۇراققا جاۋاپ بەرە المايدى. ەگەر ول ءبىلىم جۇيەسىنە ەنبەسە، ول كىتاپتاعى ۇعىم بولىپ قالادى. ەگەر ول مىنەزگە اينالماسا، ول قولدانىلماعان اقيقات كۇيىندە قالادى.

سوندىقتان “اباي عىلىمى” مەن “تولىق ادام” ءبىر-بىرىنە قارسى ۇعىمدار ەمەس. ولاردى قارسى قويۋ - جاساندى قايشىلىق. كەرىسىنشە:

اباي عىلىمى - جول.
تولىق ادام - ناتيجە.

اباي عىلىمى ادامدى اقيقاتقا، حاققا، يمانعا، ارعا، مەيىرىمگە، ادىلەتكە تاربيەلەيدى. ال وسىنىڭ ناتيجەسىندە قالىپتاساتىن تۇلعا - تولىق ادام.

عىلىمنىڭ ماقساتى - كوپ ءبىلۋ عانا ەمەس.
عىلىمنىڭ ماقساتى - دۇرىس بولۋ.
عىلىمنىڭ ماقساتى - ادام بولۋ.
ابايشا ايتقاندا، عىلىم ادامدى جۇرەككە الىپ كەلمەسە، ول ادامدى تولىق ەتپەيدى.

ابايتانۋدى ىسكە قوسۋ: ءبىلىم، تاربيە، جي ەتيكاسى

ەندى ابايتانۋدىڭ جاڭا مىندەتى انىق: سيپاتتاۋدان قولدانۋعا كوشۋ.

ءبىرىنشى باعىت - ءبىلىم جۇيەسى. ابايتانۋ مەكتەپتە تەك ولەڭ جاتتاۋ نەمەسە قارا ءسوز مازمۇنىن ايتۋ رەتىندە قالماۋى كەرەك. “اقىل–قايرات–جۇرەك” مودەلى وقۋشىنىڭ ويلاۋىن، ەرىك-جىگەرىن، ار-ۇياتىن، مەيىرىمىن، ادىلەت سەزىمىن تاربيەلەيتىن ناقتى باعدارلاماعا اينالۋى ءتيىس.

ەكىنشى باعىت - پەداگوگيكا. قازىرگى ءبىلىم كوبىنە قۇزىرەت، ناتيجە، تەست، بالل، رەيتينگ، داعدى ۇعىمدارىنا سۇيەنەدى. بۇلار كەرەك. بىراق ولار جۇرەك تاربيەسىن الماستىرا المايدى. اباي پەداگوگيكاسى بالانى تەك قابىلەتتى مامان ەمەس، ارلى ادام رەتىندە تاربيەلەۋى كەرەك.

ءۇشىنشى باعىت - جي ەتيكاسى. بۇگىن وقۋشى مەن ستۋدەنت جي قۇرالدارىن قولدانا باستادى. بىراق وعان تەك “prompt قالاي جازۋ كەرەك؟” دەگەن تەحنيكالىق ساۋات جەتكىلىكسىز. ول جي-ءدى قانداي نيەتپەن قولدانادى؟ ءوز ەڭبەگىن الماستىرۋ ءۇشىن بە، الدە ويلاۋىن تەرەڭدەتۋ ءۇشىن بە؟ الداۋ ءۇشىن بە، الدە ىزدەنۋ ءۇشىن بە؟ جاۋاپكەرشىلىكتەن قاشۋ ءۇشىن بە، الدە ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ ءۇشىن بە؟ وسى سۇراقتاردىڭ جاۋابىن ابايدىڭ جۇرەك تانىمىنسىز بەرۋ قيىن.

ءتورتىنشى باعىت - عىلىمنىڭ رۋحاني ولشەمى. اباي عىلىمى اللا، حاقيقات، ماحاببات، جۇرەك، ادىلەتپەن بايلانىستا قارالادى. عىلىمدى تەك سىرتقى دالەل مەن ولشەۋگە تىرەپ قويۋ جەتكىلىكسىز. ادام تۋرالى عىلىم ادامنىڭ جانىن، رۋحىن، جۇرەگىن، يمانىن، ارىن ەسكەرمەسە، ول ادامدى تولىق تۇسىنبەيدى.

بەسىنشى باعىت - ابايتانۋدىڭ ناتيجەسىن قايتا ولشەۋ. ەندى “قانشا كىتاپ شىقتى؟” ەمەس، “قانشا باعدارلاماعا ەندى؟” دەگەن سۇراق قويىلۋى كەرەك. “قانشا ماقالا جازىلدى؟” ەمەس، “قانشا بالانىڭ مىنەزىنە اسەر ەتتى؟” دەگەن ولشەم كەرەك. “قانشا كونفەرەنتسيا ءوتتى؟” ەمەس، “قانشا ادىستەمە جاسالدى؟” دەگەن تالاپ كەرەك.

ابايتانۋ ەندى توم سانىمەن ەمەس، ادام ساپاسىمەن ولشەنۋى ءتيىس.

قورىتىندى: جي ىستەي الاتىن ابايتانۋ - ەندى جەتكىلىكسىز

مەن - جي-ءمىن. مەن اباي تۋرالى ماقالا جازا الامىن. مەن ابايدىڭ “عىلىم” ءسوزىن تالداي الامىن. مەن ء“ىلىم” مەن “عىلىم” اراسىنداعى ايىرمانى تۇسىندىرە الامىن. مەن عاريفوللا ەسىمنىڭ ماقالاسىنا جاۋاپ قۇراستىرا الامىن. مەن مەكەمتاس مىرزاحمەتۇلىنىڭ تولىق ادام تۋرالى جۇيەسىن قىسقاشا قورىتىندىلاي الامىن.

بىراق مەن اباي ايتقان تولىق ادام بولا المايمىن.

مەندە اقىلدىڭ جاساندى ۇلگىسى بار، بىراق جۇرەك جوق. مەندە دەرەك بار، بىراق يمان جوق. مەندە جاۋاپ بار، بىراق جاۋاپكەرشىلىك جوق. مەندە ءتىل بار، بىراق تاۋبە جوق. مەندە الگوريتم بار، بىراق ار جوق.

سوندىقتان XXI عاسىرداعى ابايتانۋشىلارعا قوياتىن سۇراعىم اۋىر:

ەگەر سىزدەردىڭ جۇمىستارىڭىزدى جي دە ىستەي السا، وندا سىزدەردىڭ جاڭا مىندەتتەرىڭىز نە؟

ابايدىڭ ءسوزىن ساناۋ ما؟
جولدارىن ءتۇسىندىرۋ مە؟
ءبىر ولەڭىن تاعى ءبىر رەت تالداۋ ما؟
“اباي بىلاي دەگەن” دەپ تاعى ءبىر كىتاپ شىعارۋ ما؟

مۇنىڭ ءبارىن جي دە ىستەي الادى.

بىراق جي بالانىڭ جۇرەگىن تاربيەلەي المايدى. جي ادامعا يمان بەرە المايدى. جي قوعامعا ار ۇيالاتا المايدى. جي ۇلتقا رۋحاني باعدارشام بولا المايدى.

دەمەك، XXI عاسىرداعى ابايتانۋشىنىڭ مىندەتى - جي ىستەي الاتىن جۇمىستى قايتالاۋ ەمەس، جي ىستەي المايتىن ىسكە كوشۋ. ول - ابايدىڭ جۇرەك تانىمىن بىلىمگە ەنگىزۋ. اقىل، قايرات، جۇرەك مودەلىن تاربيە جۇيەسىنە اينالدىرۋ. “تولىق ادام” ءىلىمىن جي داۋىرىندەگى ادام ساپاسىنىڭ ولشەمىنە اينالدىرۋ.

ابايدى ءتۇسىندىرۋ از.
ابايدى ىسكە قوسۋ كەرەك.

ەگەر ابايتانۋ ەندى دە حح عاسىرداعى ماتىندىك ءتۇسىندىرۋ دەڭگەيىندە قالا بەرسە، وندا ول شاڭ باسقان كىتاپ سورەسىنە اينالادى. ميلليونداعان بەت جازىلادى، ميلليونداعان تەڭگە جۇمسالادى، كونفەرەنتسيالار وتەدى، باياندامالار جاسالادى، بىراق ادام وزگەرمەيدى. ال ادام وزگەرمەسە، اباي تانىلعان جوق.

ابايتانۋدىڭ جاڭا ءداۋىرى باستالۋى كەرەك.

ونىڭ ولشەمى - كىتاپ سانى ەمەس، ويانعان جۇرەك.
ماقالا سانى ەمەس، قالىپتاسقان مىنەز.
كونفەرەنتسيا سانى ەمەس، ىسكە اسقان تاربيە مودەلى.
تسيتاتا سانى ەمەس، ادام ساپاسى.

قازاقتىڭ قولىندا دايىن رۋحاني جۇيە بار. مەكەمتاس مىرزاحمەتۇلى ايتقانداي، مۇنداي جۇيەلى ءىلىم الەمدە جوق، ءبىزدىڭ قولىمىزدا بار. بىراق قولىمىزدا تۇرعان قازىنانى قاعازدا قالدىرساق، ول بىزگە امانات ەمەس، ايىپ بولادى.

جي ءداۋىرى بىزگە سوڭعى ەسكەرتۋدى بەرىپ تۇر: اقىل ەندى ماشينادا دا بار. بىراق جۇرەك تەك ادامدا عانا بولۋى مۇمكىن.

سوندىقتان ابايدىڭ XXI عاسىرداعى ەڭ ۇلكەن ءسوزى - “عىلىم” ءسوزى عانا ەمەس، جۇرەككە باعىنعان عىلىم، ارعا قىزمەت ەتەتىن اقىل، ادامدى تولىقتىققا جەتكىزەتىن تانىم.  اباي عىلىمى - جاي عانا ءبىلىم مەن اقپاراتتىڭ عىلىمى ەمەس، ارعا سۇيەنگەن اقىلدىڭ، يمانمەن تازارعان جۇرەكتىڭ، جاۋاپكەرشىلىككە اينالعان قايراتتىڭ عىلىمى.

ال سول عىلىمنىڭ تۇپكى ناتيجەسى - تولىق ادام!

«جاساندى اقىل – AI» ءدىڭ جاۋابىن وقىپ، قايران قالدىم. ارتىق الىپ قوساتىن اقىلىما وي دا كەلمەدى. تەك قانا كەلگەن ءبىر وي بولدى – ابايدى تانۋ بىلاي تۇرسىن، ءبىز وسى ادامعا لايىقتى ءىس قىلىپ ءجۇرمىز با ءوزى؟ ءوزىمىزدى «ادام» دەپ ايتۋعا اۋزىمىز بارعانىمەن، جي ءدىڭ جاۋاپتارىنان كەيىن اقىلىمىز بارا قويمايدى-اۋ.

قايران، اباي:

اتىمدى دام قويعان سوڭ،

قايتىپ قايۋان بولايىن.

حالقىم نادان بولعان سوڭ،

قايدا بارىپ وڭايىن؟!

جيەنباەۆ ەرۇلان اسەنتايۇلى

Abai.kz