Қазақ хандығы XV ғасырда (Жәнібек пен Керей хандар) құрылған. XVIII ғасырдың басында Жоңғар (қалмақ) шапқыншылығынан қатты қысым көрген қазақтар Ресейден көмек сұрады. 1731 ж. Кіші жүз ханы Әбілқайыр Ресей патшайымы Анна Иоанновнаға ант берді (қорғау келісімі). 1740 ж. Орта жүздің бір бөлігі (Әбілмәмбет хан) да бағынды. Ұлы жүз кейінірек, XIX ғасырдың ортасында (1840–1860 жж.) толық бағындырылды. Ресей алдымен «қорғаушы» ретінде келді, бірақ біртіндеп хандықтың ішкі ісіне араласып, 1822–1824 жж. Кіші және Орта жүзде хан билігін жойды. 1868 ж. «Дала өлкесі» туралы Уақытша ереже шығып, қазақтар толық отарлық басқаруға көшті. 1880-жылдары Түркістан генерал-губернаторлығы мен Дала өлкесі құрылды. Осылайша Қазақ хандығы тарих сахнасынан мәңгі кетті.

Қандай айла-тәсілдер қолданылды? Ресей классикалық отаршылдық «бөліп-жар да билей бер» саясатын пайдаланды: 1. «Қорғау» сылтауы – Жоңғардан, кейін Қоқан мен Бұхарадан қорғаймыз деп, қазақ хандарынан ант алып, біртіндеп өз әскерін орналастырды. 2. Бөліп-жару – Жүздер мен рулар арасында араздық тудырды, бәсекелес хандарды қолдады. 3. Қамал-бекіністер желісі – Орынбор, Семей, Өскемен, Верный (Алматы), Ақмола сияқты бекіністер салып, қазақ жерін ішінен бақылап отырды. Оларға орыс казактарын қоныстандырды. 4. Жерді тартып алу – Қазақтың көшпелі мал шаруашылығына қажет жайылымдарды «бос жер» деп жариялап, орыс шаруаларына берді (1860–1917 жж. 5 миллионнан астам орыс қоныстанды). 5. Әкімшілік реформа – Хандықты жойып, орыс заңдарын енгізді, қазақтарды «кішігірім халық» деп санап, өзін-өзі басқару құқығынан айырды. Қазақ қалай орыстың отарына айналды? Алдымен «вассал» (тәуелді одақтас) болды, кейін заң жүзінде Ресейдің «ішкі провинциясына» айналды. 19 ғасырдың соңында қазақ даласы екі отарлық өлкеге бөлінді: Дала өлкесі (солтүстік-шығыс) және Түркістан өлкесі (оңтүстік). Қазақтар енді «туземдік» (жергілікті) халық ретінде салық төлеуші, мал беруші және еңбек күші ғана болды.

Отарлық қасіреттер Қазақ халқы ауыр зардап шекті: Жер мен малдың жоғалуы – Жайылымдардың 40%-ы тартып алынды. Мал саны күрт азайып, жұт пен ашаршылық жиіледі. • Ауыр салық пен міндеткерлік – Жер салығы, мал салығы, жол салығы, әскери міндеткерлік. 1916 ж. Орта Азия көтерілісі (қазақтардың үлкен бөлігі) қатыгездікпен басылды: 100 мыңнан астам қазақ өлтірілді немесе қашып кетті.

Көтерілістердің қанды басылуы – Кенесары Қасымов (1837–1847), Исатай Тайманов (1836–1838), 1916 жылғы көтерілістер – бәрі де мыңдаған адамның өмірін қиды. • Мәдени және діни қысым – Ислам мешіттері шектелді, орыс мектептері ашылды, қазақ тілі мен дәстүрі ығыстырылды.

Экономикалық қанау – Қазақ жерінің байлығы (бидай, мал, кейін мұнай, көмір) Ресейге ағызылды, ал қазақтар кедейленді. Нәтижесінде XIX ғасырдың аяғында қазақтар өз жерінде азшылыққа айнала бастады. Бұл қасірет Кеңес дәуірінде (1931–1933 ашаршылық – 1,5 миллионға жуық қазақтың өлімі) жалғасты, бірақ ол Ресей империясының отарлау саясатының тікелей жалғасы болды. Қысқасы, Ресей қазақ хандығын әскер мен дипломатияның қосарлы күшімен, алдау мен күшпен жойды. Қазақ даласы «бос жер» деп жарияланып, отарға айналды. Бұл – қазақ тарихындағы ең ауыр кезеңдердің бірі.

Abai.kz

Қазақ хандығы XV ғасырда (Жәнібек пен Керей хандар) құрылған. XVIII ғасырдың басында Жоңғар (қалмақ) шапқыншылығынан қатты қысым көрген қазақтар Ресейден көмек сұрады. 1731 ж. Кіші жүз ханы Әбілқайыр Ресей патшайымы Анна Иоанновнаға ант берді (қорғау келісімі). 1740 ж. Орта жүздің бір бөлігі (Әбілмәмбет хан) да бағынды. Ұлы жүз кейінірек, XIX ғасырдың ортасында (1840–1860 жж.) толық бағындырылды. Ресей алдымен «қорғаушы» ретінде келді, бірақ біртіндеп хандықтың ішкі ісіне араласып, 1822–1824 жж. Кіші және Орта жүзде хан билігін жойды. 1868 ж. «Дала өлкесі» туралы Уақытша ереже шығып, қазақтар толық отарлық басқаруға көшті. 1880-жылдары Түркістан генерал-губернаторлығы мен Дала өлкесі құрылды. Осылайша Қазақ хандығы тарих сахнасынан мәңгі кетті.

Қандай айла-тәсілдер қолданылды? Ресей классикалық отаршылдық «бөліп-жар да билей бер» саясатын пайдаланды: 1. «Қорғау» сылтауы – Жоңғардан, кейін Қоқан мен Бұхарадан қорғаймыз деп, қазақ хандарынан ант алып, біртіндеп өз әскерін орналастырды. 2. Бөліп-жару – Жүздер мен рулар арасында араздық тудырды, бәсекелес хандарды қолдады. 3. Қамал-бекіністер желісі – Орынбор, Семей, Өскемен, Верный (Алматы), Ақмола сияқты бекіністер салып, қазақ жерін ішінен бақылап отырды. Оларға орыс казактарын қоныстандырды. 4. Жерді тартып алу – Қазақтың көшпелі мал шаруашылығына қажет жайылымдарды «бос жер» деп жариялап, орыс шаруаларына берді (1860–1917 жж. 5 миллионнан астам орыс қоныстанды). 5. Әкімшілік реформа – Хандықты жойып, орыс заңдарын енгізді, қазақтарды «кішігірім халық» деп санап, өзін-өзі басқару құқығынан айырды. Қазақ қалай орыстың отарына айналды? Алдымен «вассал» (тәуелді одақтас) болды, кейін заң жүзінде Ресейдің «ішкі провинциясына» айналды. 19 ғасырдың соңында қазақ даласы екі отарлық өлкеге бөлінді: Дала өлкесі (солтүстік-шығыс) және Түркістан өлкесі (оңтүстік). Қазақтар енді «туземдік» (жергілікті) халық ретінде салық төлеуші, мал беруші және еңбек күші ғана болды.

Отарлық қасіреттер Қазақ халқы ауыр зардап шекті: Жер мен малдың жоғалуы – Жайылымдардың 40%-ы тартып алынды. Мал саны күрт азайып, жұт пен ашаршылық жиіледі. • Ауыр салық пен міндеткерлік – Жер салығы, мал салығы, жол салығы, әскери міндеткерлік. 1916 ж. Орта Азия көтерілісі (қазақтардың үлкен бөлігі) қатыгездікпен басылды: 100 мыңнан астам қазақ өлтірілді немесе қашып кетті.

Көтерілістердің қанды басылуы – Кенесары Қасымов (1837–1847), Исатай Тайманов (1836–1838), 1916 жылғы көтерілістер – бәрі де мыңдаған адамның өмірін қиды. • Мәдени және діни қысым – Ислам мешіттері шектелді, орыс мектептері ашылды, қазақ тілі мен дәстүрі ығыстырылды.

Экономикалық қанау – Қазақ жерінің байлығы (бидай, мал, кейін мұнай, көмір) Ресейге ағызылды, ал қазақтар кедейленді. Нәтижесінде XIX ғасырдың аяғында қазақтар өз жерінде азшылыққа айнала бастады. Бұл қасірет Кеңес дәуірінде (1931–1933 ашаршылық – 1,5 миллионға жуық қазақтың өлімі) жалғасты, бірақ ол Ресей империясының отарлау саясатының тікелей жалғасы болды. Қысқасы, Ресей қазақ хандығын әскер мен дипломатияның қосарлы күшімен, алдау мен күшпен жойды. Қазақ даласы «бос жер» деп жарияланып, отарға айналды. Бұл – қазақ тарихындағы ең ауыр кезеңдердің бірі.

Abai.kz