Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық балалар мен жасөспірімдер театры жақында ғана тарихи 80-маусымын қорытындылады. Бұл маусым театр үшін де, шығармашылық ұжым үшін де бірқатар жаңашылдығымен есте қалды. Соның ең маңыздысы – режиссер Дина Жұмабайдың театрдың көркемдік жетекшісі қызметіне тағайындалуы.

Қазақ театр өнерінде өзіндік қолтаңбасы қалыптасқан режиссердің есімі театрсүйер қауымға жақсы таныс. Оның қойылымдары халықаралық театр фестивальдерінде жоғары бағаланып келеді. Ал өткен жылдың қорытындысы бойынша театр сыншыларының таңдауымен Дина Жұмабай «Жылдың үздік режиссері» атанды.

Осы орайда біз Дина Жұмабаймен театрдың бүгінгі тынысы, ұлттық драматургия, режиссерлік ұстанымы мен өнердегі миссиясы туралы арнайы әңгімелескен едік. Сұхбат барысында режиссер қазіргі қазақ театрындағы өзекті мәселелерді бүкпесіз айтып, сахнадағы сөздің қадірі, актер тұлғасының маңызы және театр өнерінің болашағы жөніндегі толғамдарымен бөлісті. 

– Режиссура – кез келген адамның бара бермейтін жолы. Сіздің таңдауыңыз неге дәл осы мамандыққа түсті? 

– Режиссураға түскенімде ұстазым Юрий Иванович Ханинга: «Саған әлі ерте. Өйткені режиссура – тек теория емес, ең алдымен өмірлік тәжірибе», – деп жиі айтатын. Тағы бір сөзінде: «Әйел адамға бұл мамандық оңай болмайды», – деген еді. Қазір ойланып қарасам, оның айтқанының жаны бар екен.

Шетел драматургиясынан дәріс берген ұстазым – Нұрмұхан Жантөриннің қызы Жанна Жантөрина болатын. Мінезі қатал, талапшыл еді. Бірақ одан көп нәрсе үйрендім. Бірде көшеде келе жатып: «Дина, саған бұл мамандықтың не керегі бар? Сен әйелсің. Отбасың, бала-шағаң болады...» дегені есімде. Ал мен болсам жаспын, өршілмін, максималистпін. Сол мінезіммен режиссураға келдім.

Әрине, жолым оңай болған жоқ. Сыншылардан өте көп сын естідім. Тіпті бір кездері театрдан мүлде кетіп қалып, екі-үш жылдай бұл салада жұмыс істемедім. Кейін өзіме бір шешім қабылдадым: бір театрға байланып қалмаймын, көшпенді яғни номад режиссер боламын дедім.

Бір ұжыммен ұзақ жұмыс істей алмаймын. Біраз уақыттан кейін көзім үйреніп кетеді. Сол адамдар қызықсыз болып қалады. Маған үнемі жаңа орта, жаңа энергия керек.

Сондықтан театрдан театрға ауысып жүрген маған жақын.

Бұл мамандықтың қиындығы да осында. Әсіресе әйел режиссер үшін. Кейде ер адамдарға тән мінез көрсетуге тура келеді. Ер актерлермен жұмыс істегенде бұл анық сезіледі.

Режиссер үшін адамды түсіну өте маңызды. Мен мұны әр қойылым сайын қайта сезінемін.

Мысалы, Семейдегі Дариға-ай театрында «Ричард III» спектаклін қойғанымда сахнада он екі ер адам, екі ғана әйел болды. Ол кәсіби театр емес. Сондықтан актерлердің көбі «сверхзадача», әрекеттік талдау сияқты ұғымдарды білмейтін. Сондықтан бәрін ең басынан бастауға тура келді.

Бір күні жігіттермен бірге темекі шегетін жерде отырып ұзақ әңгімелестік. Ер адамдардың психологиясын түсіну үшін олардың ортасына еніп, дүниетанымын сезінуге тырыстым. Сол жұмыстың нәтижесінде өте ерекше спектакль дүниеге келді. Тіпті мен оны «жабайы спектакль» дер едім. Нағыз жабайы. Ішінде асау қуат бар еді.

Кейін Қазан қаласындағы фестивальде театр сыншысы Нияз Игламов спектакльді көріп: «Дина, қандай жабайы спектакль алып келдің! Мұндай қазақтарды қайдан таптың?» деп әзілдеді. «Семейден», – дедім. Сонда ол күліп: «Онда бәрі түсінікті екен», – деді. Бұл спектакль Дариға-ай театры үшін де үлкен шығармашылық серпіліс болды.

Сондықтан тағы да айтамын, режиссура – өте қиын мамандық. Ол мінезді де, өмірлік тәжірибені де, ең бастысы адамды түсіне білуді талап етеді.

– Ал әйел режиссер болғанның қандай да бір артықшылығы бар ма? 

– Кейде әйел болғаныңның да өз артықшылығы бар. Әлсіздік таныту емес, әрине. Бірақ кей сәтте әйелге тән қылығыңның да көмегі тиеді.

Мысалы, Қарағандыда «Қыз Жібекті» қойған кезде басты рөлдердің бірін театрдың белгілі актері Қайрат Кемалов ағамыз ойнады. Бір күні қасына барып: «Ағай, өтініш, мына жерді соншалықты пафосқа жібермейікші», – дедім. Кейде осындай әйелге тән қылығымды пайдаланып кететінім бар. Сонда ол: «Жарайды, қызым», – деп бірден келісе кететін. Осындай сәттерде әйел адамның да өз артықшылығы сезіледі. Сені тыңдайды, сөзіңе құлақ асады.

Бірақ жалпы алғанда, өте қиын мамандық. Мен әр жылдары бірнеше театрда көркемдік жетекші болып жұмыс істедім.

Алғаш рет Станиславский театрында көркемдік жетекші қызметіне келдім. Шынымды айтсам, нағыз «еттартқыштың» ортасына түскендей болдым. Ол кезде небәрі жиырма бес жастамын. Жаспын, өршілмін. Бірақ екі ай ғана шыдай алдым. Кейін өз еркіммен жұмыстан кеттім. Соның өзі мен үшін үлкен тәжірибе болды.

Одан кейін Қостанайдағы орыс театрында бас режиссер қызметін атқардым. Ол жерде ұжыммен тіл табыса алдым. Өйткені Станиславский театрында көрген тәжірибем көп көмектесті. Бір жылдай жұмыс істедім.

Кейін Алматыдағы қуыршақ театрына көркемдік жетекші болып шақырды. Ол жерде жарты жылдай еңбек еттім. Сол уақытта «Шал мен теңіз», «Ромео мен Джульетта», «Ана – Жер-ана», «Макбет. Иллюзия» спектакльдерін қойдым. Бұл қойылымдар халықаралық беделді фестивальдерге қатысып, көрермен мен театр мамандарының жақсы бағасын алды.

Алайда кейін театр директорымен ортақ тіл табыса алмадық. Бәлкім, бұл жерде менің әйелге тән мінезім де әсер еткен шығар. Мен онша икемделе бермеймін, тез ренжимін. Директорларға үнемі: «Мені ренжітпеңіздерші», – деп айтып жүремін. Тіпті әзілдеп: «Менің ішімде панда отыр. Өзімді сондай мамық пандадай сезінемін. Сондықтан маған қатал болмаңыздар», – деп ескертемін.

Өйткені мен ең алдымен шығармашылық адамымын. Өзімді көркемдік жетекшіден бұрын режиссер-қоюшы ретінде сезінемін. Маған ең керегі – еркіндік. Жаңа дүние жасау.

Ғабит Мүсірепов театрында да көркемдік жетекші болуға ұсыныс түскенде, бірден: «Бұл қызметте қанша уақыт жүретінімді білмеймін. Өйткені бұл – менікі емес», – дедім.

Көркемдік жетекшілік – өте үлкен жауапкершілік. Мен өз қойылымыма толық жауап бере аламын. Ал тұтас ұжымға жауап беру мүлде басқа нәрсе. Ол үшін тек шығармашылық емес, басқарушылық қабілет те керек.

Сондықтан бұл жағынан әйелдерге сәл қиындау деп ойлаймын. Бұл жерде ешкімді бөліп-жарып немесе сексизм айтып тұрған жоқпын. Мен тек табиғатымыздың ерекшелігін айтып отырмын. Әйел мен ер адамның ойлау жүйесі әртүрлі. Ер адамдар көбіне салқынқандырақ, логикаға сүйеніп шешім қабылдайды. Ал біз эмоцияға жақынырақпыз. Бір ауыз сөздің өзін жүрекке жақын қабылдаймыз. Ер адамдар болса, көп жағдайда сабырмен қабылдап, салмақтап барып әрекет етеді.

Сондықтан ұжым басқару әйелдерге екі-үш есе қиын деп ойлаймын. Бұл – табиғаттың берген ерекшелігі. Одан қашып құтыла алмайсың. Ең маңыздысы – әркім өз табиғатын дұрыс пайдалана білуі.

– Мамандықтан қажып кететін кездеріңіз бола ма? Құлдырауды қалай сезесіз?

– Ұстазым маған үнемі: «Дина, егер режиссер ретінде айтарың қалмаса немесе өзіңді қайта-қайта қайталай бастасаң, бұл мамандықтан кет», – дейтін.

Өзі де дәл солай жасады. Осыдан он бес жыл бұрын режиссурамен қоштасты. Соңғы спектаклін Қарағандыда театр басшысы болып жүрген кезінде қойды да, содан кейін сахнадан біржола кетті. «Жас күнімдегідей күш-қуатым жоқ. Біртіндеп өзімді жоғалтып, жұрттың алдында әлсіреп отырғанымды қаламаймын. Ең бастысы – өзіме адал болып қалуым керек», – деген еді.

Меніңше, бұл – өте дұрыс ұстаным. Бізде, шынын айту керек, айтары таусылғанымен, бәрібір спектакль қоя беретін режиссерлер бар. Меніңше, бұлай болмауы керек. Ондай кезде, бәлкім, педагогикаға бет бұрған дұрыс шығар. Мен де ондай кезеңдерді бастан өткеремін. Кейде өзіңді іштей бос қалғандай сезінесің. Ондай кезде өзімді қинамаймын. Егер айтарым болмаса, жаңа спектакльге кіріспеймін.

Өйткені біз спектакль шығаратын зауыт емеспіз ғой.

Мысалы, мен осы театрдың штаттағы режиссерімін. Бірақ кейде директордың өзіне барып: «Қазір менде шабыт жоқ. Сондықтан спектакль қоя алмаймын», – деп ашық айтамын. Әрине, репертуар жоспарын орындау керек екенін түсінемін. Бірақ дәл сол сәтте айтарым болмаса, спектакль қоюдың қажеті жоқ деп есептеймін. Ондай жағдайда басқа режиссерді шақырған дұрыс.

Менде «осы театрда тек мен ғана қоюым керек» деген қызғаныш ешқашан болған емес.

Кейде директор: «Маусымның соңына қарай немесе келесі маусымның басында бір спектакль қоясың ба?» – деп сұрайды. Сонда да: «Жоқ, әзірге айтарым жоқ. Сондықтан қоя алмаймын», – деп жауап беремін.

Бақытымызға қарай, қазіргі директор мені шығармашылық адам ретінде түсінеді. Ал бұрын ондай басшылармен де жұмыс істедім. Олар: «Жоқ, міндетті түрде қоюың керек. Жалақы алып отырсың ғой», – дейтін.

Бірақ шығармашылық дәл солай жұмыс істемейді. Шабытты бұйрықпен шақыра алмайсың. Егер жалақы үшін еңбек ету керек болса, күн сайын актерлерге тренинг өткізейін, басқа пайдалы істермен айналысайын. Бірақ спектакль қою үшін режиссердің өзі рухани толысып, ішкі дайындығы толық болуы керек.

Оған қоса, қойылымды алып шығатын актерлер де қажет.

Мысалы, мен «Гамлетті» қоюға театрда сол жүкті көтеретін ер актерлер бар екенін білген соң ғана кірістім. Егер ондай құрам болмағанда, Жасөспірімдер театрында бұл спектакльді ешқашан қоймас едім.

Сол сияқты «Қаралы сұлуға» келгенде де, бұл рөлдерді алып шығатын актрисалар бар екенін білдім. Сондықтан ғана қолға алдым. Ал егер труппада кейіпкердің табиғатын ашатын актер болмаса, мен ол спектакльді қоя алмаймын.

Өйткені мен алдымен сол актерді көремін, оған сенемін, содан кейін ғана шабыттанамын. Өз энергиямды, өз ойымды сол актерге құямын. Мен үшін қойылым ең әуелі актерден басталады.

– Спектакль шықпай қалатын, ойыңыз жүзеге аспай қалатын сәттер бола ма?

– Әрине. Жақында ғана Қаллеки театрында Еңлік Кебек қойылымын сахналауды жоспарлаған едік. Меніңше, Қуанышбаев театрында Еңліктің бейнесін алып шығатын актриса болмады. Сондықтан жоспарланған қойылым жүзеге аспады. Жұмыс процесі тоқтады.

Бір апта бойы Еңлікті іздедім. Түрлі тренингтер өткіздім. Кейін ер актерлерді босатып, тек қыздармен ғана жұмыс істедім. Әйелдер арасындағы байланысты, ішкі диалогты сезінгім келді. Бірақ мен іздеген кейіпкерді ешқайсысынан көрмедім.

Содан кейін «Шабытқа» барып, үш курстың студенттерін қарап шықтым. Ләйлә Ақназарқызының курсынан бір қыз көзіме түсті. Сыртқы болмысы да, сахнадағы пластикасы да Еңлікке келіп тұрды. Бірақ оның драмалық қуатына күмәндандым. Өйткені тәжірибесі аз еді. Ондай жауапкершілікті кәсіби театрға енді ғана келген жас актерге жүктеу де оңай емес. Ондай ортада талап өте жоғары. Сөйтіп: «Демек, ғаламның өзі бұл спектакльдің дәл осы театрда қойылғанын қаламай тұрған шығар», – деп ойладым.

Шынын айтсам, мен шығармашылықта осындай белгілерге әрдайым құлақ асамын. Өйткені өмір саған үнемі белгі беріп тұрады. Егер соған қарамай, бәрібір өз дегеніңмен жүре берсең, ақырында ол спектакльден жақсы нәтиже шықпайды.

Мен өзім де символдарға, астарлы мағыналарға сенетін адаммын. Оларды қойылымдарымда да жиі қолданамын.

Мұндай жағдайлар менің өмірімде бұрын да болған. Кейде театрға келесің де, ішіңнен-ақ сезесің: осы актерлермен шығармашылық байланыс орнамай тұр. Ондайда қоймаған дұрыс. Мұндай тәжірибелерден кейін бір нәрсені анық түсіндім.

Жастау кезімде керісінше ойлайтынмын. «Жоқ, міндетті түрде қоямын. Қалайда алып шығамын», – деп өзімді қинайтынмын. Бірақ ондай спектакльдердің көбі ақырында сәтсіз аяқталды.

Осы уақытқа дейін қырық шақты спектакль қойдым. Оның ішінде ертегілер де, үлкен драмалық қойылымдар да бар. Соның шамамен он бесін ғана сәтті шыққан жұмысым деп айта аламын. Қалғандары мен үшін сәтсіз тәжірибе болды. Бірақ дәл сол сәтсіздіктер маған көп нәрсе үйретті.

Мен оған өкініш ретінде қарамаймын. Ол – сабақ. Келесі жолы сол қатені қайталамау үшін берілген мүмкіндік.

Жас режиссерлердің көбі бірден табысқа жетуді, атақ-абыройға ие болуды қалайды. Ал алғашқы сәтсіздікке тап болса, бәрін трагедияға айналдырып жібереді. Меніңше, шығармашылықта олай болмайды.

Қателеспей өсу мүмкін емес. Өсу үшін міндетті түрде қателесу керек.

– Театр сынына көзқарасыңыз қандай? Сынды қабылдай аласыз ба?

– Ең бастысы – спектакльді кәсіби деңгейде талдай алатын адамдардың пікірін тыңдай білу. Айтылғанның бәрін бірдей жүрекке жақын қабылдау міндет емес. Бірақ өзіңнің өсуіңе қажет дүниені міндетті түрде алып қалуың керек. Өйткені шығармашылықта тоқтап қалуға болмайды.

Мұны мен Челябіде өткен фестивальде анық түсіндім. Алматыдағы Қуыршақ театрында қойған «Ана – Жер-ана» спектаклімен барғанбыз. Фестивальдің сарапшылар алқасын театртанушылар құрады. Бас сарапшы – Германиядан келген театртанушы, ЮНЕСКО-мен жұмыс істейтін театр сыншысы Нина Мазур еді.

Ол спектакльді талдай бастағанда аузымды ашып тыңдап отырдым. Қойылымдағы сәтті шыққан тұстарды да, жетіспей тұрған дүниелерді де дәл көрсетіп берді. Әрбір пікірі дәлелді еді. Қойылымдағы әр шешімнің не үшін жұмыс істегенін, қай жерде әлсірегенін нақты көрсетіп отырды.

Өкінішке қарай, бізде көбіне екі-ақ ұстаным бар сияқты: не «бәрі керемет», не «бәрі жаман». Ал кәсіби талдау деген мүлде басқа нәрсе.

Мұны айтып отырған себебім бар. Челябіге дейін дәл осы спектакльмен Ақтөбедегі «Балауса» фестиваліне қатысқанбыз. Сонда бізді өте ауыр сынға алды. Бірақ сынның өзі қойылымды талдау емес, орынсыз салыстыруға құрылды. Бірі Сабира Майқановамен салыстырды, енді бірі Әзірбайжан Мәмбетовтің режиссурасын мысалға келтірді. Бірақ оның қуыршақ театрына қандай қатысы бар? Бұл – мүлде басқа эстетика, басқа режиссура.

Есімде, фестивальден кейін пойызбен қайтып келе жаттық. Актрисаларым өмірінде алғаш рет драмалық фестивальге қатысқан еді. Қуыршақ театрының актерлері өте сезімтал болады. Іштей бәрі бала сияқты. Сол қыздардың пойызда қалай жылағаны әлі есімде. Мен оларды жұбатып: «Біз мұны да еңсереміз», – деп келдім.

Сол көңіл күймен Челябіге жеттік.

Спектакльді ойнап шықтық. Залда өлі тыныштық орнады. «Тағы да сәтсіз болды-ау», – деп ойладым. Қазақстандағы фестивальдің әсері әлі де санамда тұр. Қатты қобалжыдым. Тіпті жарты қорап темекі тартып қойғанымды да байқамаппын.

Қойылым аяқталды. Тағзым жасадық. Зал тып-тыныш. Бір сәт ешкім қол соққан жоқ. Сол кезде: «Болды, тағы да өтпеді», – деп ойладым.

Бір кезде аяқ астынан зал дүр сілкінді. Көрермендер жеті минуттай орнынан тұрып қол соқты. Актерлерді сахнадан жібермеді. Залдағы адамдардың жүзінде жас бар еді.

Сол кезде Нина Мазур қасыма келіп: «Режиссер сіз бе?» – деп сұрады. «Иә», – дедім. Сонда ол: «Ертең спектакльдің талқылауы болады. Міндетті түрде келіңіз», – деді.

Келесі күні жиналдық. Нина Мазур: «Талқылауды бір минут үнсіздіктен бастайық», – деді. Екі сағат бойы спектакльді талдады. Не сәтті шыққанын да, нені күшейту керегін де дәлелмен түсіндірді.

Сол кезде мен: «Міне, театр сарапшысы деген осы екен», – деп ойладым.

Кейде өзімізде спектакльді талдаудың орнына біреумен салыстырып немесе жеке пікірмен ғана шектеліп жатамыз. Ал қойылымның жанрын, табиғатын, режиссерлік шешімін ескеру керек қой. Қуыршақ театрының өз заңдылығы бар. Оның режиссурасы да бөлек.

Бір жолы тіпті бір адам: «Неткен қорқынышты ағаш қуыршақтар!» – деген пікір айтты. Мен үшін бұл кәсіби сараптама емес.

Сондықтан мен «театр сыншысы» дегеннен гөрі «спектакльді талдайтын сарапшы» деген ұғымды жақын көремін. Өйткені сын айту кез келген адамның қолынан келеді. Ал қойылымды кәсіби тұрғыдан талдап, режиссер мен актердің өсуіне ықпал ету – үлкен жауапкершілік.

Бір кезеңде осы себептен Қазақстандағы театр сынына көңілім қалғаны рас. Сондықтан көбіне шетелдік фестивальдерге қатысуға тырыстым. Ресейге, Түркияға, Еуропа елдеріне бардым. Сол себепті жергілікті фестивальдерге аса құлшынып бара бермеймін. Дегенмен спектакльді театр апарады, оған тыйым сала алмаймын.

Фестивальден кейін актерлерден: «Не айтты?» – деп сұраймын. Әрине, әр актердің өз қабылдауы бар. Сондай кезде оларды: «Сынды жүрекке тым жақын қабылдамаңдар», – деп сабырға шақырамын.

Соған қарамастан, бүгінгі қазақ театрының деңгейі жоғары деп есептеймін. Мұны Орталық Азия театр фестивалінде анық байқадық. Сол жерде қазақ театрының кәсіби әлеуеті айқын көрінді. Қазір ТМД кеңістігінде қазақ театрының өзіндік үні бар, даму қарқыны да өте жақсы. Енді сол деңгейді сақтап қана қоймай, одан әрі өсіруіміз керек.

– Жас режиссерлердің бүгінгі ізденістеріне қандай баға бересіз? Олардың шығармашылығынан не күтесіз?

– Жас режиссерлерден үмітім үлкен. Олар көбірек жаңа дүние жасап, бізді таңғалдырса екен деймін. Қазір өзім де біртіндеп тәжірибелі режиссерлердің қатарына қосылып келемін ғой. Сондықтан жас режиссердің спектаклін көріп, шын көңілмен сүйсінгім келеді. Қасына барып: «Мұны қалай жасадың? Керемет жұмыс!» – деп құшақтап құттықтағым келеді. Өйткені шығармашылық бір-бірімізден үйренгенде ғана өседі.

Мысалы, Гүлназ Балпейісованың «Баян Сұлу – Қозы Көрпеш» спектаклін көргенде дәл сондай сезімде болдым.

Бір күні театр директоры Талғат аға маған: «Дина, бізге Ғабит Мүсіреповтің "Қозы Көрпеш – Баян сұлуын" қою керек. Осы спектакльді сен қоясың», – деді.

Мен бірден: «Аға, мен бұл спектакльді қоймаймын. Өйткені Гүлназ Балпейісова бұл шығарманың деңгейін кем дегенде алдағы он жылға көтеріп қойды», – дедім.

Ол кезде Талғат аға бұл қойылымды әлі көрмеген екен. Кейін Бішкекте өткен фестивальде спектакльді тамашалап келіп: «Дина, сен басқа режиссердің жетістігін мойындай біледі екенсің», – деді.

Мен оған: «Оның несі таңғаларлық? Біз бәріміз әріптеспіз ғой», – деп жауап бердім.

Меніңше, шығармашылықтағы бәсеке адамды өсіруі керек. Бір-бірімізді көре алмау емес, бір-бірімізді алға жетелейтін бәсеке болса ғана оның мәні бар.

Сол спектакльден кейін Талғат аға: «Онда Мүсіреповтің басқа шығармасын іздейік», – деді. Сөйтіп, біз Гүлназға «Ұлпанды» біздің театрда қоюды ұсындық.

Қойылым дайындалған бірнеше ай бойы оның жұмысын сырттай бақыладым. Шығармашылыққа берілуі, материалды терең зерттеуі, кәсіби ұқыптылығы маған ерекше әсер қалдырды. Өзімнің де одан үйренген дүниелерім аз емес.

Сондықтан мен әріптестің жетістігін қызғанышпен емес, шабытпен қабылдау керек деп ойлаймын. Біреудің жақсы спектаклі мені қынжылтпайды, керісінше, өзімді жаңа ізденіске жетелейді.

– Қазіргі режиссураның әлсіз тұсы неде? Сізді не алаңдатады?

– Меніңше, бүгінгі режиссурадағы ең үлкен мәселенің бірі – жас режиссерлердің формаға тым әуестеніп кетуі.

Жас режиссерлердің дипломдық жұмыстарын жиі көремін. Көбінің бар назары сыртқы шешімге ауады. Ал, мысалы, ГИТИС-те керісінше үйретеді. Онда студентке: «Островскийді қойсаң, алдымен авторды түсін. Ремаркаларын оқы. Материалды игер. Содан кейін ғана өз шешіміңді ізде», – дейді. Яғни, форма ешқашан бірінші орында тұрмайды.

Ал бізде студенттер алғашқы курстан бастап-ақ формамен жұмыс істеуге кіріседі. Соның салдарынан режиссураның ең басты өзегі – актермен жұмыс кейінге қалып қояды.

Қазір көп спектакльді көргенде соны байқаймын. Сахналық форма әдемі құрылған. Бірақ актер сол форманың ішінде марионетка сияқты жүреді. «Мына жерге тұр, енді күл, енді жыла, енді жымидың...» деген тапсырманы ғана орындайды. Ал оның не үшін солай әрекет етіп тұрғанын өзі де сезінбейді.

Менің «актерлік мектеп жоғалып бара жатыр» деп айтып жүргенімнің бір себебі де осы.

Бұл мәселе оқу процесінен басталады деп ойлаймын. Дипломдық спектакльдерді көбіне ұстаздардың өзі қояды. Әр педагог өзінің қалыптасқан тәсілін, өз қолтаңбасын шәкіртіне еріксіз береді. Соның салдарынан жас актер де, жас режиссер де театрға келгенде өз бетінше ойлауға қиналады.

Ал меніңше, режиссердің ең бірінші міндеті – актерді ашу.

Форма кейін өзі келеді. Ол мәтінді, кейіпкерді, әрекетті бірге талдаудың нәтижесінде туады. Ал режиссер бәрін алдын ала ойлап қойып: «Мен шешім қабылдадым, енді соны орындаңдар», – демеуі керек. Керісінше, актерді сол шешімге бірге алып келуі қажет.

Өкінішке қарай, кейде тәжірибелі режиссерлердің өзі актермен жұмыс істеудің орнына тек тапсырма берумен шектеледі: «Мына жерге тұр. Жарықты беріңдер. Музыканы қосыңдар. Хореограф қайда?» Бірақ спектакль осылай жасалмайды.

Режиссер актердің жанына баруы керек. Онымен сөйлесуі керек. Кейіпкерді бірге іздеуі керек. Сонда ғана сахнада шынайы өмір пайда болады. Меніңше, бүгінгі қазақ театрына дәл осындай шығармашылық зертхана жетіспейді. Актердің ішкі мүмкіндігін ашатын режиссерлік мектеп керек. Өйткені спектакльдегі ең үлкен жеңіс – жаңа режиссерлік форма емес, бұрын ашылмаған бір актердің жаңа қырын көре білу. Мен үшін соның өзі үлкен табыс.

– Әртістерді қалай таңдайсыз? Белгілі бір рөлге лайық адамды қалай табасыз?

– Актерлерді таңдағанда ең алдымен оларды сырттай бақылаудан бастаймын. Қазір әлеуметтік желінің жақсы жағы – адам туралы көп нәрсені аңғаруға болады. Белгілі бір дәрежеде оның мінезін, дүниетанымын, шығармашылық болмысын сезесің.

Мысалы, Қуанышбаев театрына жұмысқа шақырылғанда, ең алдымен актерлердің әлеуметтік желідегі парақшаларын қарап шықтым. Тіпті олардың тізімін арнайы сұратып алып, бір ай бойы әрқайсысын жеке-жеке зерттедім. Содан кейін ғана театрға бардым.

Бірақ мен үшін ең маңыздысы – адамның энергиясы. Тірі қарым-қатынас. Көзбе-көз сөйлесу.

Өйткені режиссер мен актердің арасында шығармашылық байланыс орнамаса, жұмыс та жүрмейді. Мен бір нәрсені айтып тұрсам, ол мені түсінбесе немесе біз бір толқында болмасақ, ортақ дүние шығару өте қиын.

Ал сыртқы келбетке ең соңында ғана қараймын. Мен үшін адамның ішкі әлемі әлдеқайда маңызды. Өйткені фактура кейде алдамшы болады.

Өте сұлу, сахнада керемет көрінетін актрисалар болады. Бірақ сөйлей бастаған сәтте әлгі әсердің бәрі жоғалып кетеді. Сондай кезде іштей: «Әттеген-ай...» деп қаласың.

Сондықтан мен ең алдымен актермен әңгімелескенді жақсы көремін. Бірге отырып шай ішеміз, еркін сөйлесеміз. Сол кезде оның ойлау жүйесін, мінезін, дүниетанымын бақылаймын.

Өйткені мен үшін кейіпкер ең алдымен адамның ішінен туады. Ал сыртқы бейнесі кейін келеді. Сондықтан актер таңдағанда да әуелі оның жанын іздеймін, содан кейін ғана кейіпкерін көремін.

– Ал енді спектакльдің сәтті шығуы не нәрсеге байланысты?

– Меніңше, спектакльдің сәтті шығуына бір ғана нәрсе әсер етпейді. Ол – бірнеше дүниенің тоғысынан пайда болатын тірі ағза сияқты.

Ең алдымен – драматургия. Өйткені бәрі жақсы мәтіннен басталады. Қазір заманымыздың тынысын дәл басатын қазіргі драматургтердің шығармаларын қойғым келеді. Бірақ соңғы кезде оқып жүрген дүниелерімнің көбі мені қанағаттандырмайды. Оқиғасы бар шығар, бірақ драматургияның өз табиғаты, ішкі қақтығысы, сахналық тынысы жетіспей жатады.

Одан кейін музыка. Музыка спектакльдің ішкі ырғағын қалыптастырады. Кейде бір ғана музыкалық шешім бүкіл қойылымның атмосферасын өзгертіп жібереді.

Сценографияның да рөлі өте үлкен. Бұл жағынан бізде әлі де мәселе бар деп ойлаймын. Режиссердің ойын түсініп, оны сахналық кеңістікке айналдыра алатын кәсіби сценографтар көп емес. Ал режиссер мен сценографтың шығармашылық үндестігі спектакльдің тағдырын шешетін сәттер болады.

Бірақ осының бәрінен бұрын актер тұрады. Егер режиссер мен актердің арасында сенім болмаса, шығармашылық байланыс орнамаса, ең мықты драматургияның да, ең әдемі сценографияның да күші аз. Өйткені спектакль сахнада актер арқылы өмір сүреді.

Тағы бір маңызды нәрсе – режиссердің ішкі дайындығы. Бұған дейін де айттым ғой, егер айтарым болмаса немесе шабытты сезінбесем, спектакль қоюға кіріспеймін. Театрда жоспар орындау үшін спектакль жасауға болмайды. Қойылым режиссердің де, актердің де ішінде пісіп-жетілген кезде ғана өмірге келуі керек.

Сондықтан жақсы спектакль кездейсоқ тумайды. Ол драматургиядан, актерден, музыкадан, сценографиядан ғана емес, солардың бәрін бір арнаға тоғыстыратын шығармашылық энергиядан туады. Мен үшін театрдың ең үлкен құпиясы да – осы.

– Жалпы, бүгінгі театр төңірегінде Сізді қандай мәселе толғандырады?

– Мен ұзақ уақыт бойы қазақ драматургиясына бет бұрмадым. Оның да себебі болды. Бір фестивальде Әуезовтің «Қаракөзін» қойғаным үшін өте ауыр сын естідім. Сол оқиғадан кейін біраз жыл қазақ драматургиясынан алыстап кеттім.

Арада он жылдай уақыт өткен соң ғана қайта оралдым. Бұл жолы да Әуезовке келдім. Бірақ пьесасын емес, үш әңгімесінің желісі бойынша спектакль қойдым.

Сол кезде бір нәрсені анық түсіндім. Қазір мені ең көп алаңдататын мәселе – сахнадан сөздің жоғалып бара жатқаны. Нақтырақ айтсам, қазақ тілінің көркемдігі, сөздің әуезі, мәтіннің астары біртіндеп әлсіреп бара жатқандай.

Ақтөбеде «Қобыландыны» қойған кезде пьесаға емес, тікелей эпосқа сүйендім. Жырдың өз мәтінін пайдаланып, спектакльге жыршы енгіздім. Сонда көзім жеткені – кейде эпостың өзі пьесадан әлдеқайда бай. Өйткені онда қазақ тілінің табиғи әуезі, сөздің салмағы, көне сөздердің терең мағынасы сақталған. Бір ғана көне сөздің өзінде бірнеше қабат мән жатады. Мені қызықтыратыны да – осы.

Меніңше, қазақ драматургиясының табиғаты да дәл осындай көпқабатты ойды талап етеді. Ал қазір көп жағдайда бәрі тура мағынасында айтылып жатады. Актерлер де соған ұмтылады. Ал мен үшін сөздің екінші, үшінші қабаты маңызды. Бар ойын бетке айтып салғаннан гөрі, астарлап жеткізу әлдеқайда әсерлі. Өйткені астарлап сөйлеу – қазақтың табиғатына тән қасиет. Өкінішке қарай, сол ерекшелігімізді біртіндеп жоғалтып бара жатқандаймыз.

Қазір көптеген спектакльде режиссерлер биді, пластиканы немесе түрлі визуалды эффектілерді негізгі ойдың алдына шығарып жатады. Ал менің арманым – керісінше. Бір күні сахнада ешқандай декорациясыз, музыкасыз, тек актер мен сөз ғана қалған спектакль қойғым келеді. Өйткені қазақ тілінің әуезі мен сөздің қуатының өзі көрерменді баурауға жеткілікті. Театрдың ең үлкен күші де – осында деп ойлаймын.

Мұны шетелдік фестивальдерге барғанда анық сезінемін. Олар ең алдымен біздің тілімізді тыңдайды. «Қобыланды» спектаклін Парижде қойғанымызда француз көрермендері: «Қазақ тілінің әуезі ерекше екен», – деген еді. Бұл – біздің ешкімге ұқсамайтын ерекшелігіміз.

Сондықтан қазақ болған соң ең алдымен тілімізді мақтан тұтуымыз керек. Біз – сөзі әндей төгілетін халықпыз. Бірақ соңғы кезде сол сөзден гөрі биге, сыртқы формаға көбірек ден қойып кеткендейміз. Әрине, бұл – менің жеке пікірім. Өзім де кейде биді қолданамын. Бірақ ол ешқашан сөздің орнын баспауы керек.

Тағы бір ойландыратын мәселе – сахнадан «Ұлы мәртебелі актердің» де біртіндеп алыстап бара жатқаны.

Біз Шолпан Жандарбекова, Сәбира Майқанова сияқты алып тұлғаларды үнемі айтып жүреміз. Олар өз дәуірінің жарық жұлдыздары болды. Бірақ жылдар өте келе сол актерлік мектептің өзі әлсіреп бара жатқандай әсер қалдырады.

Қазір образ тудыратын актерден гөрі, берілген тапсырманы орындаушы актерлер көбейіп кеткендей. Жас актерлер келеді, бірақ олардың көбі рөлді әрекеттік талдау арқылы ашуға машықтанбаған. Соның салдарынан спектакль дайындау барысында көп қиындыққа кездесеміз.

Өйткені бізде бәрі өте жылдам. Бір айдың ішінде қойылым дайын болуы керек. Ал актердің өзі кейде: «Режиссер бұл мизансценаны не үшін берді? Мұның астарында не жатыр?» деген сұрақтарға жауап тауып үлгермейді. Уақыттың тығыздығынан режиссердің айтқанын орындап шығуға ғана мәжбүр болады.

Ал актер өз әрекетінің ішкі себебін толық түсінсе, оны көрермен де міндетті түрде сезеді. Қалай болғанда да, режиссер көрерменмен актер арқылы сөйлеседі. Сондықтан режиссер қаншалықты дарынды болса да, актерсіз ештеңе жасай алмайды.

Сол себепті бүгінгі театрдағы ең үлкен алаңдауым – сахнадан сөздің де, ұлы актердің де біртіндеп алыстап бара жатқаны.

Ал Гүлжамал Қазақбаева, Лидия Кәденова сияқты актрисалармен жұмыс істеу – мен үшін үлкен бақыт. Өйткені олар кейіпкерді сыртынан емес, ішінен жаратады. Кейде жастар да дәл солай жұмыс істесе екен деп ойлаймын. Бәлкім, мұндай ойлар адам тәжірибе жинаған сайын көбірек келетін шығар.

– Сахналайтын шығармаңызды қалай таңдайсыз?

– Мен шығарманы ең алдымен өзімнің дүниетанымым мен өмірді қабылдауым арқылы таңдаймын. Өйткені режиссер тек театрдың ішінде ғана өмір сүрмеуі керек. Ол қоғамды бақылап, адамдардың тағдырын сезініп жүруі қажет.

Мен жаңалықтарды үнемі қараймын. Өмірде болып жатқан оқиғаларға бейжай қарай алмаймын. Мысалы, Әуезовке қайта оралуыма Атырауда болған жан түршігерлік қылмыс себеп болды. Бір ер адамның өз отбасындағы төрт адамды өлтіріп, кейін олардың мәйітін жасырғаны туралы хабарды оқығанда қатты күйзелдім.

Сол оқиғадан кейін Мұхтар Әуезовтің әңгімелерін қайтадан оқып шықтым. Сонда адамның шын мәнінде қаншалықты қорғансыз екенін тағы бір рет сезіндім. Адам ештеңеге кепіл бола алмайды. Ақырында сүйенетін жалғыз күш – Құдай. Қалғанының бәрі – өткінші.

Сондықтан мен қойған үш әңгімені бір ғана тақырып біріктіреді. Ол – адамның адамға жасайтын жауыздығы.

Мені қылмыстың өзі емес, адамның сондай қатыгездікке қалай баратыны қызықтырады. Адамның ішінде не болуы керек? Қандай жара, қандай қасірет оны сондай шешімге жеткізеді? Міне, мені осы сұрақтар толғандырады.

Қазір соғыс жүріп жатыр. Күн сайын адамдар қаза тауып жатыр. Отбасындағы зорлық-зомбылық көбейіп келеді. Біз, театр адамдары, осының бәрінен сырт айналып кете алмаймыз. Өйткені біз де осы қоғамның бір бөлшегіміз.

Меніңше, театрдың міндеті – көрерменге ақыл айту емес. Бірақ оны ойландыруға міндетті. «Қорғансыз» спектаклін қоюыма да дәл осы ой түрткі болды.

Сондықтан мен шығарманы өзімді мазалаған тақырыптардан іздеймін. Сол сұрақтарға жауап бере алатын пьеса немесе проза табуға тырысамын. Өкінішке қарай, қазіргі драматургиядан өзім іздеген дүниені жиі кездестіре бермеймін.

Негізі, адам өзгерген жоқ деп ойлаймын. Өзгергені – уақыт пен форма ғана. Ал қоғамдағы мәселелер сол күйінде қалды.

Тағы бір нәрсе мені көптен бері толғандырады. Неге қазақ әдебиетінде әйел тағдыры туралы шығармалар өте көп? «Қаракөз», «Қамар сұлу», «Бақытсыз Жамал», «Ұлпан», «Ақбілек»... Неге біз көбіне қоғамның қасіретін әйел тағдыры арқылы айтып келгенбіз?

Бір қызығы, сол әйел образдарының бәрін әйелдер емес, ер жазушылар жасаған. Бұл мені әрдайым таңғалдырады. Ер адам әйелдің жан әлемін соншалықты терең қалай таныды? «Қаракөздегі» немесе «Ұлпандағы» әйел психологиясын қалай дәл жеткізді? Бұл – мен үшін әлі күнге дейін жауабы табылмаған сұрақтардың бірі.

– Ендеше орайы келіп тұрғанда сұрайын, Сіз үшін мықты әйел кім? Қандай болуы керек?

– Меніңше, әрбір мықты әйелдің ішінде кішкентай қыз бала өмір сүреді. Біз оны көбіне байқамаймыз.

Мен «Гедда Габлерді» қойған кезде де дәл осыны көрсеткім келді. Сырт көзге өте қайсар, ешкімге сыр бермейтін, бәрін бақылап тұрғандай көрінетін әйелдің ішінде де қорқынышы бар, нәзіктігі бар, еркелегісі келетін кішкентай қыз жатады.

Мен үшін мықты әйел деген – қатал әйел емес. Мықты әйел – сабырлы әйел.

Әйелдің ең үлкен күші – төзімінде деп ойлаймын. Егер адамның бойында төзім болса, ол өмірдің кез келген сынағынан өте алады. Нағыз қайсарлық та сол төзімнен басталады.

Бірақ қанша жерден қайсар болып көрінсек те, ішіміздегі әлгі бала ешқайда жоғалып кетпейді. Ол кейде қорғанғысы келеді, кейде еркелегісі келеді, кейде жай ғана біреуге сенгісі келеді. Меніңше, мұның еш ұяты жоқ. Керісінше, сол баланы жоғалтпаған әйел ғана жүрегін де жоғалтпайды.

Өйткені әйелдің күші оның қаталдығында емес, нәзіктігін сақтай білуінде. Өмір қанша жерден сынаса да, мейірімін жоғалтпай, қайта тұрып, алға жүре алуында. Мен үшін нағыз мықты әйел – дәл сондай әйел.

– Сізге шетелдік шығармаларды сахналаған көбірек ұнай ма, әлде қазақ драматургиясы жақын ба?

– Бұл өте қиын сұрақ.

Қоюшы режиссер ретінде айтсам, шетел драматургиясына еркінірек барамын. Өйткені онда шығармашылық еркіндік көбірек, режиссердің қиялын шектейтін тосқауыл аздау.

Ал жан дүниеме жақыны – қазақ драматургиясы. Соңғы жылдары қазақ шығармаларын көбірек қоя бастағаннан кейін оның менің табиғатыма әлдеқайда жақын екенін түсіндім. Себебі мен қазақпын. Бұл шығармаларды ішкі түйсігіммен қабылдаймын.

Бірақ бір мәселе бар. Кейде біз қалыптасқан стереотиптердің шеңберінен шыға алмай қаламыз.

Мен үшін сахнадағы ең маңызды дүние – актердің табиғаты. Әр халықтың актерлік болмысы әртүрлі. Орыс актерінің табиғаты басқа, түрік актерінікі басқа, қазақ актерінікі мүлде бөлек. Мен режиссер ретінде дәл осы ерекшеліктермен жұмыс істегенді жақсы көремін.

Сондықтан мен Шекспирді қойсам да, оны қазақы дүниетаныммен қоямын. Бұл актерлерге ұлттық киім кигіземін деген сөз емес. Әңгіме – кейіпкердің ішкі әлемін қазақ актерінің табиғаты арқылы жеткізуде.

Меніңше, ұлтты ойнау мүмкін емес. Сахнада басқа ұлтқа ұқсауға тырысу көбіне жасандылыққа әкеледі.

Мысалы, қазақ театрында Чехов қойылғанда актерлердің орыс болып ойнауға тырысатынын жиі көремін. Бірақ қазақ ешқашан орыс бола алмайды. Сол сияқты орыс актері де қазақты дәл қазақтай ойнай алмайды.

Әр халықтың дүниетанымы әртүрлі. Біз – сайын даланың перзентіміз. Сол кеңдік, сол еркіндік біздің табиғатымызға сіңген. Ал орыс мәдениетінің психологиясы басқа кеңістікте қалыптасқан. Сондықтан сахнада ұлттың сыртқы бейнесін емес, оның дүниетанымын жеткізу керек.

Санкт-Петербургте біліктілікті арттыру курсында жүргенімде ұстазымыз: «Мен қазақ актерлерін жақсы көремін», – деді. «Неге?» деп сұрадым. Сонда ол: «Сендердің интуицияларың өте күшті. Көп нәрсені түсіндірмей-ақ сезесіңдер», – деп жауап берді.

Меніңше, бұл – біздің ұлттық кодымыз. Даланың кеңдігі, көшпелі мәдениет, салт-дәстүріміз – бәрі біздің түйсігімізге әсер еткен.

Осыны кейін тағы бір мәрте сезіндім. Федерико Гарсиа Лорканың «Қанды тойын» Албаниядағы фестивальге апарғанда Түркиядан келген театртанушы маған: «Бұл спектакль өте қазақы шыққан екен», – деді. Мен үшін бұл – ең үлкен мақтаудың бірі. Өйткені мен дәл соған ұмтыламын.

Шынайы өнер адамның ішкі болмысынан туады. Ал сахнадағы ең жаман нәрсе – өтірік. Көрерменді алдауға болмайды. Қазір көрермен өте сауатты, өте талғампаз.

Сондықтан қазақ драматургиясы маған қазір әлдеқайда жақын. Өйткені ол арқылы мен өзімді де, өз халқымды да шынайы сөйлете аламын деп ойлаймын.

Бір нәрсені анық байқаймын: қазақ көрермені қазақ драматургиясын ерекше жақсы көреді. Өйткені ол шығармалардан өз тағдырын, өз мінезін, өз дүниетанымын көреді.

– Қазақ театрларына шетелдік режиссерлерді шақырып, қойылым қоюға көзқарасыңыз қандай?

– Меніңше, шетелдік режиссерлерді шақырудың маңызы бар. Бірақ олардың ұлттық театрға келіп, өз елінің емес, біздің ұлттық драматургиямызды қойғанын қалаймын.

Өйткені сырт көз әрқашан жаңа көзқарас алып келеді. Біз үйреніп кеткен дүниені олар мүлде басқа қырынан көрсете алады.

Мысалы, Әуезов театрындағы «Қорқыттың көрі» спектаклін Литвадан келген режиссер қойды. Ол қойылым маған қатты әсер етті. Литвалық театр мектебінің эстетикасы мен қазақ дүниетанымы өте табиғи үйлескен еді. Сол спектакльді көргенде сырт көздің ұлттық материалды қалай жаңаша оқи алатынын анық сезіндім.

Сондықтан шетелдік режиссерлерді шақыру керек деп есептеймін. Бірақ оларды жай ғана спектакль қою үшін емес, қазақ драматургиясын жаңа қырынан таныту үшін шақырған дұрыс.

Егер олар Чеховты немесе өз елінде де қоя алатын шығармаларды сахналаса, онда мұндай шығармашылық байланыстың мәні азаяды. Ал егер «Қарагөзді», «Ақбілекті», «Ұлпанды» немесе басқа ұлттық шығармаларды қойса, өзімен бірге қазақ драматургиясын да халықаралық кеңістікке алып шығады. Мұндай тәжірибеден біз тек ұтамыз.

Кезінде әлем Достоевскийді де, Чеховты да тек кітап арқылы емес, театр арқылы кеңірек таныды. Біз де осы бағытта ойлануымыз керек.

Қазір біз де осы ұстаныммен жұмыс істеп жатырмыз. Шетелдік режиссермен бірден: «Бізге өз драматургиямыз маңызды», – деп келістік. «Ақбілекті» таңдадық. Өйткені бізге оның өз шығармасын қойғаны емес, қазақ әдебиетіне өзінің режиссерлік көзқарасын ұсынғаны маңызды.

Өзім де мұндай тәжірибені бастан өткердім. Мысалы, Әзербайжанға шақырғанда олар бірден ұлттық драматургиясын ұсынды. Түркияда да дәл солай болды. Екі елдің де ұстанымы бір: «Бізге өз шығармамызды сіздің көзіңізбен сөйлетіңіз».

Меніңше, бұл – өте дұрыс көзқарас.

Сондықтан мен шетелдік режиссерлерді шақыруды қолдаймын. Бірақ оның нақты мақсаты болуы керек. Біз өз драматургиямызды танытуымыз қажет. Біз режиссерді шақырған соң, шығармашылық талапты да өзіміз қоюымыз керек. Өйткені біздің басты мақсатымыз – өз драматургиямызды әлемге таныту.

– Режиссер ретінде, қазір енді көркемдік жетекші ретінде театрға қатысты айтар ұсыныс тілегіңіз бар ма?

– Менің ең үлкен тілектерімнің бірі – театрлардың демеушілері көбейсе екен.

Өйткені бұл – театрдың болашағы үшін өте маңызды. Меніңше, уақыт өте келе біз де Еуропадағы модельге жақындаймыз. Көптеген елдерде мемлекет ұлттық театрлар мен опера театрларын ғана қаржыландырады. Ал қалған театрлардың басым бөлігі демеушілердің қолдауымен жұмыс істейді.

Менің ойымша, Қазақстан да біртіндеп осы жүйеге келеді. Өйткені мемлекет шексіз көп театрды, шексіз көп шығармашылық ұжымды жалғыз өзі қаржыландыра беруі міндет емес.

Осындай өзгеріс болса, театрларда шығармашылық еркіндік те көбейеді. Ең бастысы – табиғи бәсекелестік қалыптасады. Бұл актерлердің де, режиссерлердің де, жалпы шығармашылық ортадағы адамдардың кәсіби өсуіне ықпал етеді.

Бірақ оған жету үшін театр менеджментін дамытуымыз керек.

Қазір біздің театрлардың көбі демеушілермен жүйелі жұмыс істей алмайды. Ал ірі компаниялар әлдеқашан XXI ғасырдың талаптарымен жұмыс істеп жатыр. Олар серіктестіктің де, инвестицияның да, бренд қалыптастырудың да тетіктерін жақсы біледі. Өкінішке қарай, театр мен бизнес арасындағы осы көпір бізде әлі толық қалыптасқан жоқ.

Меніңше, бұған театр менеджментінің енді ғана дамып келе жатқаны да әсер етеді.

Мысалы, Мәскеудегі Вахтангов театрында демеушілер өте көп. Оның директоры тек әкімшілік басшы емес, кәсіби театр менеджері әрі продюсер. Өйткені менеджердің міндеті – театрдың шығармашылық әлеуетін дұрыс таныстырып, оған қолдау таба білу.

Қалай болғанда да, театр да көрерменге ұсынылатын мәдени өнім.

Біз әлі күнге дейін кеңестік жүйенің ойлау дағдысынан толық арыла қойған жоқпыз. Бар жауапкершілікті мемлекетке артып үйреніп қалғанбыз. Ал XXI ғасырда театр да бастамашыл болуы керек. Өз серіктесін іздеуі керек, өз мүмкіндігін өзі кеңейтуі керек.

Сонда ғана театрлар арасында шынайы бәсекелестік қалыптасады. Деңгей көтеріледі. Жаңа жобалар дүниеге келеді. Шетелдік фестивальдерге көбірек шығуға мүмкіндік туады. Ең бастысы – қазақ театрын әлемге кеңірек танытуға жол ашылады. Меніңше, театрдың болашағы мемлекетке ғана емес, қоғам мен бизнестің ортақ жауапкершілігіне де сүйенген кезде әлдеқайда берік болады.

– Жақсы режиссер болу үшін ең алдымен не қажет? Ал өзіңіз сол қажеттілікті немен толықтырып жүрсіз?

– Меніңше, режиссер үшін ең маңыздысы – интеллект. Одан кейін өмірлік тәжірибе келеді. Өйткені режиссура тек теория емес. Адамды, қоғамды, өмірді түсінбей тұрып, үлкен спектакль жасау қиын.

Сондықтан өзім үнемі оқуға, ізденуге тырысамын. Мен үшін кітап оқу – режиссерлік жұмыстың бір бөлігі.

Ең сүйікті жазушым – Достоевский. Әсіресе «Идиот» романын қайта-қайта оқимын. Тіпті қазір де жұмыс үстелімнің үстінде жатады. Кейде кітапты кез келген жерінен ашып, бір тарауын қайта оқып шығамын. Әр оқыған сайын бұрын байқамаған жаңа бір ойды табатын сияқтымын.

Кино өнерінде Андрей Тарковскийді ерекше жақсы көремін. Оның фильмдерін қанша рет көрсем де жалықпаймын. Әр қараған сайын жаңаша қабылдаймын.

Қазір Владимир Набоковтың «Лолитасын» қайтадан оқып жүрмін. Соңғы кезде осы шығарманы сахналау туралы ой жиі мазалай бастады. Мүмкін, алдағы уақытта «Лолитаны» қоюға да тәуекел етермін.

Сондай-ақ Михаил Булгаковтың «Мастер мен Маргаритасы» – мен үшін ерекше роман. Оны өте жақсы көремін. Бірақ оны сахналауға әзірге батылым жетпейді. Өйткені бұл өте күрделі шығарма. Оның философиялық салмағы да, сахналық шешімі де оңай емес. Оның үстіне біздің көрермен де әзірге бұл романды толық қабылдауға дайын емес сияқты. Әсіресе Шайтан балы сияқты символикалық көріністерді сахнаға шығару үлкен жауапкершілік. Сондықтан әзірге бұл романнан оқырман ретінде ғана ләззат алып жүргенді жөн көремін.

Меніңше, режиссер үнемі өзін толықтырып отыруы керек. Кітаптан да, кинодан да, өмірдің өзінен де үйренуді тоқтатпауы қажет. Өйткені режиссердің ең басты капиталы – оның ішкі әлемі.

– Соңғы сұрақ. Өнердегі миссияңыз қандай?

– Меніңше, менің өнердегі ең басты миссиям – талантты актерлерді ашу. Оларға жол көрсету.

Мен ешқашан актерге ақыл айтып, өзімдікі ғана дұрыс деп үйреткім келмейді. Керісінше, оның бойындағы мүмкіндікті ашқым келеді. Өйткені режиссердің ең үлкен жеңісі – өз спектаклінде бір ғана актердің бұрын ашылмаған қырын көрсете алуы.

Мысалы, фестивальдерде біреу келіп: «Қандай керемет актриса! Қандай тамаша ойнады!» – деп айтса, мен соған шын қуанамын. Сол сәтте өзімді бақытты режиссер сезінемін.

Мен шығармашылықта ешқашан қызғанышпен өмір сүрген емеспін. Мен үшін ең маңыздысы – адам. Оның жаны, оның ішкі әлемі.

Сол себепті менің тағы бір үлкен арманым бар. Бір күні музыкасыз спектакль қойғым келеді. Сахнада тек актер, сөз және кеңістік қана болса деймін. Мен үшін театрдың ең үлкен құдіреті де – осында.

Әзірге оған толық дайынмын деп айта алмаймын. Бәлкім, маған әлі де өмірлік тәжірибе керек шығар. Мүмкін, он жылдан кейін сол спектакльге келермін. Оны уақыт көрсетеді.

Жалпы, мен тыныштықты жақсы көремін. Шығармашылық та тыныштықты жақсы көреді деп ойлаймын.

Сондықтан премьера күні өз спектакльімді көрмеймін. Салтанатты қабылдауларды, банкеттерді, көпшілік алдында ұзақ сөйлегенді ұнатпаймын. Тіпті көрермен алдына тағзым жасауға шығудың өзі маған оңай емес.

Өйткені мен үшін сыртқы даңқтан гөрі ішкі әлемім қымбат.

Мен сол ішкі әлемімді, ішімдегі кішкентай баланы жоғалтып алмауға тырысамын. Өйткені режиссерді алға жетелейтін де, жаңа дүниеге жетелейтін де – дәл сол бала деп сенемін. 

– Әңгімеңізге рақмет! Сахнадағы сөздің де, актердің де қадірін айшықтайтын қойылымдарыңызды көрермен әлі талай тамашалайды деп сенеміз. Шығармашылық шабыт пен толайым табыс тілейміз! 

Сұхбаттасқан – Жұлдыз Капезова, театртанушы

Abai.kz