عابيت مۇسىرەپوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر تەاترى جاقىندا عانا تاريحي 80-ماۋسىمىن قورىتىندىلادى. بۇل ماۋسىم تەاتر ءۇشىن دە, شىعارماشىلىق ۇجىم ءۇشىن دە بىرقاتار جاڭاشىلدىعىمەن ەستە قالدى. سونىڭ ەڭ ماڭىزدىسى – رەجيسسەر دينا جۇمابايدىڭ تەاتردىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى قىزمەتىنە تاعايىندالۋى.

قازاق تەاتر ونەرىندە وزىندىك قولتاڭباسى قالىپتاسقان رەجيسسەردىڭ ەسىمى تەاترسۇيەر قاۋىمعا جاقسى تانىس. ونىڭ قويىلىمدارى حالىقارالىق تەاتر فەستيۆالدەرىندە جوعارى باعالانىپ كەلەدى. ال وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا تەاتر سىنشىلارىنىڭ تاڭداۋىمەن دينا جۇماباي «جىلدىڭ ۇزدىك رەجيسسەرى» اتاندى.

وسى ورايدا ءبىز دينا جۇمابايمەن تەاتردىڭ بۇگىنگى تىنىسى، ۇلتتىق دراماتۋرگيا، رەجيسسەرلىك ۇستانىمى مەن ونەردەگى ميسسياسى تۋرالى ارنايى اڭگىمەلەسكەن ەدىك. سۇحبات بارىسىندا رەجيسسەر قازىرگى قازاق تەاترىنداعى وزەكتى ماسەلەلەردى بۇكپەسىز ايتىپ، ساحناداعى ءسوزدىڭ قادىرى، اكتەر تۇلعاسىنىڭ ماڭىزى جانە تەاتر ونەرىنىڭ بولاشاعى جونىندەگى تولعامدارىمەن ءبولىستى. 

– رەجيسسۋرا – كەز كەلگەن ادامنىڭ بارا بەرمەيتىن جولى. ءسىزدىڭ تاڭداۋىڭىز نەگە ءدال وسى ماماندىققا ءتۇستى؟ 

– رەجيسسۋراعا تۇسكەنىمدە ۇستازىم يۋري يۆانوۆيچ حانينگا: «ساعان ءالى ەرتە. ويتكەنى رەجيسسۋرا – تەك تەوريا ەمەس، ەڭ الدىمەن ومىرلىك تاجىريبە», – دەپ ءجيى ايتاتىن. تاعى ءبىر سوزىندە: «ايەل ادامعا بۇل ماماندىق وڭاي بولمايدى»، – دەگەن ەدى. قازىر ويلانىپ قاراسام، ونىڭ ايتقانىنىڭ جانى بار ەكەن.

شەتەل دراماتۋرگياسىنان ءدارىس بەرگەن ۇستازىم – نۇرمۇحان ءجانتوريننىڭ قىزى جاننا ءجانتورينا بولاتىن. مىنەزى قاتال، تالاپشىل ەدى. بىراق ودان كوپ نارسە ۇيرەندىم. بىردە كوشەدە كەلە جاتىپ: «دينا، ساعان بۇل ماماندىقتىڭ نە كەرەگى بار؟ سەن ايەلسىڭ. وتباسىڭ، بالا-شاعاڭ بولادى...» دەگەنى ەسىمدە. ال مەن بولسام جاسپىن، ءورشىلمىن، ماكسيماليستپىن. سول مىنەزىممەن رەجيسسۋراعا كەلدىم.

ارينە، جولىم وڭاي بولعان جوق. سىنشىلاردان وتە كوپ سىن ەستىدىم. ءتىپتى ءبىر كەزدەرى تەاتردان مۇلدە كەتىپ قالىپ، ەكى-ءۇش جىلداي بۇل سالادا جۇمىس ىستەمەدىم. كەيىن وزىمە ءبىر شەشىم قابىلدادىم: ءبىر تەاترعا بايلانىپ قالمايمىن، كوشپەندى ياعني نوماد رەجيسسەر بولامىن دەدىم.

ءبىر ۇجىممەن ۇزاق جۇمىس ىستەي المايمىن. ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن كوزىم ۇيرەنىپ كەتەدى. سول ادامدار قىزىقسىز بولىپ قالادى. ماعان ۇنەمى جاڭا ورتا، جاڭا ەنەرگيا كەرەك.

سوندىقتان تەاتردان تەاترعا اۋىسىپ جۇرگەن ماعان جاقىن.

بۇل ماماندىقتىڭ قيىندىعى دا وسىندا. اسىرەسە ايەل رەجيسسەر ءۇشىن. كەيدە ەر ادامدارعا ءتان مىنەز كورسەتۋگە تۋرا كەلەدى. ەر اكتەرلەرمەن جۇمىس ىستەگەندە بۇل انىق سەزىلەدى.

رەجيسسەر ءۇشىن ادامدى ءتۇسىنۋ وتە ماڭىزدى. مەن مۇنى ءار قويىلىم سايىن قايتا سەزىنەمىن.

مىسالى، سەمەيدەگى داريعا-اي تەاترىندا «ريچارد III» سپەكتاكلىن قويعانىمدا ساحنادا ون ەكى ەر ادام، ەكى عانا ايەل بولدى. ول كاسىبي تەاتر ەمەس. سوندىقتان اكتەرلەردىڭ كوبى «سۆەرحزاداچا»، ارەكەتتىك تالداۋ سياقتى ۇعىمداردى بىلمەيتىن. سوندىقتان ءبارىن ەڭ باسىنان باستاۋعا تۋرا كەلدى.

ءبىر كۇنى جىگىتتەرمەن بىرگە تەمەكى شەگەتىن جەردە وتىرىپ ۇزاق اڭگىمەلەستىك. ەر ادامداردىڭ پسيحولوگياسىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن ولاردىڭ ورتاسىنا ەنىپ، دۇنيەتانىمىن سەزىنۋگە تىرىستىم. سول جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە وتە ەرەكشە سپەكتاكل دۇنيەگە كەلدى. ءتىپتى مەن ونى «جابايى سپەكتاكل» دەر ەدىم. ناعىز جابايى. ىشىندە اساۋ قۋات بار ەدى.

كەيىن قازان قالاسىنداعى فەستيۆالدە تەاتر سىنشىسى نياز يگلاموۆ سپەكتاكلدى كورىپ: «دينا، قانداي جابايى سپەكتاكل الىپ كەلدىڭ! مۇنداي قازاقتاردى قايدان تاپتىڭ؟» دەپ ازىلدەدى. «سەمەيدەن»، – دەدىم. سوندا ول كۇلىپ: «وندا ءبارى تۇسىنىكتى ەكەن», – دەدى. بۇل سپەكتاكل داريعا-اي تەاترى ءۇشىن دە ۇلكەن شىعارماشىلىق سەرپىلىس بولدى.

سوندىقتان تاعى دا ايتامىن، رەجيسسۋرا – وتە قيىن ماماندىق. ول مىنەزدى دە، ومىرلىك تاجىريبەنى دە، ەڭ باستىسى ادامدى تۇسىنە ءبىلۋدى تالاپ ەتەدى.

– ال ايەل رەجيسسەر بولعاننىڭ قانداي دا ءبىر ارتىقشىلىعى بار ما؟ 

– كەيدە ايەل بولعانىڭنىڭ دا ءوز ارتىقشىلىعى بار. السىزدىك تانىتۋ ەمەس، ارينە. بىراق كەي ساتتە ايەلگە ءتان قىلىعىڭنىڭ دا كومەگى تيەدى.

مىسالى، قاراعاندىدا «قىز جىبەكتى» قويعان كەزدە باستى رولدەردىڭ ءبىرىن تەاتردىڭ بەلگىلى اكتەرى قايرات كەمالوۆ اعامىز وينادى. ءبىر كۇنى قاسىنا بارىپ: «اعاي، ءوتىنىش، مىنا جەردى سونشالىقتى پافوسقا جىبەرمەيىكشى»، – دەدىم. كەيدە وسىنداي ايەلگە ءتان قىلىعىمدى پايدالانىپ كەتەتىنىم بار. سوندا ول: «جارايدى، قىزىم»، – دەپ بىردەن كەلىسە كەتەتىن. وسىنداي ساتتەردە ايەل ادامنىڭ دا ءوز ارتىقشىلىعى سەزىلەدى. سەنى تىڭدايدى، سوزىڭە قۇلاق اسادى.

بىراق جالپى العاندا، وتە قيىن ماماندىق. مەن ءار جىلدارى بىرنەشە تەاتردا كوركەمدىك جەتەكشى بولىپ جۇمىس ىستەدىم.

العاش رەت ستانيسلاۆسكي تەاترىندا كوركەمدىك جەتەكشى قىزمەتىنە كەلدىم. شىنىمدى ايتسام، ناعىز «ەتتارتقىشتىڭ» ورتاسىنا تۇسكەندەي بولدىم. ول كەزدە نەبارى جيىرما بەس جاستامىن. جاسپىن، ءورشىلمىن. بىراق ەكى اي عانا شىداي الدىم. كەيىن ءوز ەركىممەن جۇمىستان كەتتىم. سونىڭ ءوزى مەن ءۇشىن ۇلكەن تاجىريبە بولدى.

ودان كەيىن قوستانايداعى ورىس تەاترىندا باس رەجيسسەر قىزمەتىن اتقاردىم. ول جەردە ۇجىممەن ءتىل تابىسا الدىم. ويتكەنى ستانيسلاۆسكي تەاترىندا كورگەن تاجىريبەم كوپ كومەكتەستى. ءبىر جىلداي جۇمىس ىستەدىم.

كەيىن الماتىداعى قۋىرشاق تەاترىنا كوركەمدىك جەتەكشى بولىپ شاقىردى. ول جەردە جارتى جىلداي ەڭبەك ەتتىم. سول ۋاقىتتا «شال مەن تەڭىز»، «رومەو مەن دجۋلەتتا»، «انا – جەر-انا»، «ماكبەت. يلليۋزيا» سپەكتاكلدەرىن قويدىم. بۇل قويىلىمدار حالىقارالىق بەدەلدى فەستيۆالدەرگە قاتىسىپ، كورەرمەن مەن تەاتر ماماندارىنىڭ جاقسى باعاسىن الدى.

الايدا كەيىن تەاتر ديرەكتورىمەن ورتاق ءتىل تابىسا المادىق. بالكىم، بۇل جەردە مەنىڭ ايەلگە ءتان مىنەزىم دە اسەر ەتكەن شىعار. مەن ونشا يكەمدەلە بەرمەيمىن، تەز رەنجيمىن. ديرەكتورلارعا ۇنەمى: «مەنى رەنجىتپەڭىزدەرشى»، – دەپ ايتىپ جۇرەمىن. ءتىپتى ازىلدەپ: «مەنىڭ ىشىمدە پاندا وتىر. ءوزىمدى سونداي مامىق پانداداي سەزىنەمىن. سوندىقتان ماعان قاتال بولماڭىزدار»، – دەپ ەسكەرتەمىن.

ويتكەنى مەن ەڭ الدىمەن شىعارماشىلىق ادامىمىن. ءوزىمدى كوركەمدىك جەتەكشىدەن بۇرىن رەجيسسەر-قويۋشى رەتىندە سەزىنەمىن. ماعان ەڭ كەرەگى – ەركىندىك. جاڭا دۇنيە جاساۋ.

عابيت مۇسىرەپوۆ تەاترىندا دا كوركەمدىك جەتەكشى بولۋعا ۇسىنىس تۇسكەندە، بىردەن: «بۇل قىزمەتتە قانشا ۋاقىت جۇرەتىنىمدى بىلمەيمىن. ويتكەنى بۇل – مەنىكى ەمەس»، – دەدىم.

كوركەمدىك جەتەكشىلىك – وتە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك. مەن ءوز قويىلىمىما تولىق جاۋاپ بەرە الامىن. ال تۇتاس ۇجىمعا جاۋاپ بەرۋ مۇلدە باسقا نارسە. ول ءۇشىن تەك شىعارماشىلىق ەمەس، باسقارۋشىلىق قابىلەت تە كەرەك.

سوندىقتان بۇل جاعىنان ايەلدەرگە ءسال قيىنداۋ دەپ ويلايمىن. بۇل جەردە ەشكىمدى ءبولىپ-جارىپ نەمەسە سەكسيزم ايتىپ تۇرعان جوقپىن. مەن تەك تابيعاتىمىزدىڭ ەرەكشەلىگىن ايتىپ وتىرمىن. ايەل مەن ەر ادامنىڭ ويلاۋ جۇيەسى ءارتۇرلى. ەر ادامدار كوبىنە سالقىنقاندىراق، لوگيكاعا سۇيەنىپ شەشىم قابىلدايدى. ال ءبىز ەموتسياعا جاقىنىراقپىز. ءبىر اۋىز ءسوزدىڭ ءوزىن جۇرەككە جاقىن قابىلدايمىز. ەر ادامدار بولسا، كوپ جاعدايدا سابىرمەن قابىلداپ، سالماقتاپ بارىپ ارەكەت ەتەدى.

سوندىقتان ۇجىم باسقارۋ ايەلدەرگە ەكى-ءۇش ەسە قيىن دەپ ويلايمىن. بۇل – تابيعاتتىڭ بەرگەن ەرەكشەلىگى. ودان قاشىپ قۇتىلا المايسىڭ. ەڭ ماڭىزدىسى – اركىم ءوز تابيعاتىن دۇرىس پايدالانا ءبىلۋى.

– ماماندىقتان قاجىپ كەتەتىن كەزدەرىڭىز بولا ما؟ قۇلدىراۋدى قالاي سەزەسىز؟

– ۇستازىم ماعان ۇنەمى: «دينا، ەگەر رەجيسسەر رەتىندە ايتارىڭ قالماسا نەمەسە ءوزىڭدى قايتا-قايتا قايتالاي باستاساڭ، بۇل ماماندىقتان كەت»، – دەيتىن.

ءوزى دە ءدال سولاي جاسادى. وسىدان ون بەس جىل بۇرىن رەجيسسۋرامەن قوشتاستى. سوڭعى سپەكتاكلىن قاراعاندىدا تەاتر باسشىسى بولىپ جۇرگەن كەزىندە قويدى دا، سودان كەيىن ساحنادان ءبىرجولا كەتتى. «جاس كۇنىمدەگىدەي كۇش-قۋاتىم جوق. بىرتىندەپ ءوزىمدى جوعالتىپ، جۇرتتىڭ الدىندا السىرەپ وتىرعانىمدى قالامايمىن. ەڭ باستىسى – وزىمە ادال بولىپ قالۋىم كەرەك»، – دەگەن ەدى.

مەنىڭشە، بۇل – وتە دۇرىس ۇستانىم. بىزدە، شىنىن ايتۋ كەرەك، ايتارى تاۋسىلعانىمەن، ءبارىبىر سپەكتاكل قويا بەرەتىن رەجيسسەرلەر بار. مەنىڭشە، بۇلاي بولماۋى كەرەك. ونداي كەزدە، بالكىم، پەداگوگيكاعا بەت بۇرعان دۇرىس شىعار. مەن دە ونداي كەزەڭدەردى باستان وتكەرەمىن. كەيدە ءوزىڭدى ىشتەي بوس قالعانداي سەزىنەسىڭ. ونداي كەزدە ءوزىمدى قينامايمىن. ەگەر ايتارىم بولماسا، جاڭا سپەكتاكلگە كىرىسپەيمىن.

ويتكەنى ءبىز سپەكتاكل شىعاراتىن زاۋىت ەمەسپىز عوي.

مىسالى، مەن وسى تەاتردىڭ شتاتتاعى رەجيسسەرىمىن. بىراق كەيدە ديرەكتوردىڭ وزىنە بارىپ: «قازىر مەندە شابىت جوق. سوندىقتان سپەكتاكل قويا المايمىن»، – دەپ اشىق ايتامىن. ارينە، رەپەرتۋار جوسپارىن ورىنداۋ كەرەك ەكەنىن تۇسىنەمىن. بىراق ءدال سول ساتتە ايتارىم بولماسا، سپەكتاكل قويۋدىڭ قاجەتى جوق دەپ ەسەپتەيمىن. ونداي جاعدايدا باسقا رەجيسسەردى شاقىرعان دۇرىس.

مەندە «وسى تەاتردا تەك مەن عانا قويۋىم كەرەك» دەگەن قىزعانىش ەشقاشان بولعان ەمەس.

كەيدە ديرەكتور: «ماۋسىمنىڭ سوڭىنا قاراي نەمەسە كەلەسى ماۋسىمنىڭ باسىندا ءبىر سپەكتاكل قوياسىڭ با؟» – دەپ سۇرايدى. سوندا دا: «جوق، ازىرگە ايتارىم جوق. سوندىقتان قويا المايمىن»، – دەپ جاۋاپ بەرەمىن.

باقىتىمىزعا قاراي، قازىرگى ديرەكتور مەنى شىعارماشىلىق ادام رەتىندە تۇسىنەدى. ال بۇرىن ونداي باسشىلارمەن دە جۇمىس ىستەدىم. ولار: «جوق، مىندەتتى تۇردە قويۋىڭ كەرەك. جالاقى الىپ وتىرسىڭ عوي»، – دەيتىن.

بىراق شىعارماشىلىق ءدال سولاي جۇمىس ىستەمەيدى. شابىتتى بۇيرىقپەن شاقىرا المايسىڭ. ەگەر جالاقى ءۇشىن ەڭبەك ەتۋ كەرەك بولسا، كۇن سايىن اكتەرلەرگە ترەنينگ وتكىزەيىن، باسقا پايدالى ىستەرمەن اينالىسايىن. بىراق سپەكتاكل قويۋ ءۇشىن رەجيسسەردىڭ ءوزى رۋحاني تولىسىپ، ىشكى دايىندىعى تولىق بولۋى كەرەك.

وعان قوسا، قويىلىمدى الىپ شىعاتىن اكتەرلەر دە قاجەت.

مىسالى، مەن «گاملەتتى» قويۋعا تەاتردا سول جۇكتى كوتەرەتىن ەر اكتەرلەر بار ەكەنىن بىلگەن سوڭ عانا كىرىستىم. ەگەر ونداي قۇرام بولماعاندا، جاسوسپىرىمدەر تەاترىندا بۇل سپەكتاكلدى ەشقاشان قويماس ەدىم.

سول سياقتى «قارالى سۇلۋعا» كەلگەندە دە، بۇل رولدەردى الىپ شىعاتىن اكتريسالار بار ەكەنىن ءبىلدىم. سوندىقتان عانا قولعا الدىم. ال ەگەر ترۋپپادا كەيىپكەردىڭ تابيعاتىن اشاتىن اكتەر بولماسا، مەن ول سپەكتاكلدى قويا المايمىن.

ويتكەنى مەن الدىمەن سول اكتەردى كورەمىن، وعان سەنەمىن، سودان كەيىن عانا شابىتتانامىن. ءوز ەنەرگيامدى، ءوز ويىمدى سول اكتەرگە قۇيامىن. مەن ءۇشىن قويىلىم ەڭ اۋەلى اكتەردەن باستالادى.

– سپەكتاكل شىقپاي قالاتىن، ويىڭىز جۇزەگە اسپاي قالاتىن ساتتەر بولا ما؟

– ارينە. جاقىندا عانا قاللەكي تەاترىندا ەڭلىك كەبەك قويىلىمىن ساحنالاۋدى جوسپارلاعان ەدىك. مەنىڭشە، قۋانىشباەۆ تەاترىندا ەڭلىكتىڭ بەينەسىن الىپ شىعاتىن اكتريسا بولمادى. سوندىقتان جوسپارلانعان قويىلىم جۇزەگە اسپادى. جۇمىس پروتسەسى توقتادى.

ءبىر اپتا بويى ەڭلىكتى ىزدەدىم. ءتۇرلى ترەنينگتەر وتكىزدىم. كەيىن ەر اكتەرلەردى بوساتىپ، تەك قىزدارمەن عانا جۇمىس ىستەدىم. ايەلدەر اراسىنداعى بايلانىستى، ىشكى ديالوگتى سەزىنگىم كەلدى. بىراق مەن ىزدەگەن كەيىپكەردى ەشقايسىسىنان كورمەدىم.

سودان كەيىن «شابىتقا» بارىپ، ءۇش كۋرستىڭ ستۋدەنتتەرىن قاراپ شىقتىم. ءلايلا اقنازارقىزىنىڭ كۋرسىنان ءبىر قىز كوزىمە ءتۇستى. سىرتقى بولمىسى دا، ساحناداعى پلاستيكاسى دا ەڭلىككە كەلىپ تۇردى. بىراق ونىڭ درامالىق قۋاتىنا كۇمانداندىم. ويتكەنى تاجىريبەسى از ەدى. ونداي جاۋاپكەرشىلىكتى كاسىبي تەاترعا ەندى عانا كەلگەن جاس اكتەرگە جۇكتەۋ دە وڭاي ەمەس. ونداي ورتادا تالاپ وتە جوعارى. ءسويتىپ: «دەمەك، عالامنىڭ ءوزى بۇل سپەكتاكلدىڭ ءدال وسى تەاتردا قويىلعانىن قالاماي تۇرعان شىعار»، – دەپ ويلادىم.

شىنىن ايتسام، مەن شىعارماشىلىقتا وسىنداي بەلگىلەرگە ءاردايىم قۇلاق اسامىن. ويتكەنى ءومىر ساعان ۇنەمى بەلگى بەرىپ تۇرادى. ەگەر سوعان قاراماي، ءبارىبىر ءوز دەگەنىڭمەن جۇرە بەرسەڭ، اقىرىندا ول سپەكتاكلدەن جاقسى ناتيجە شىقپايدى.

مەن ءوزىم دە سيمۆولدارعا، استارلى ماعىنالارعا سەنەتىن اداممىن. ولاردى قويىلىمدارىمدا دا ءجيى قولدانامىن.

مۇنداي جاعدايلار مەنىڭ ومىرىمدە بۇرىن دا بولعان. كەيدە تەاترعا كەلەسىڭ دە، ىشىڭنەن-اق سەزەسىڭ: وسى اكتەرلەرمەن شىعارماشىلىق بايلانىس ورناماي تۇر. وندايدا قويماعان دۇرىس. مۇنداي تاجىريبەلەردەن كەيىن ءبىر نارسەنى انىق ءتۇسىندىم.

جاستاۋ كەزىمدە كەرىسىنشە ويلايتىنمىن. «جوق، مىندەتتى تۇردە قويامىن. قالايدا الىپ شىعامىن»، – دەپ ءوزىمدى قينايتىنمىن. بىراق ونداي سپەكتاكلدەردىڭ كوبى اقىرىندا ءساتسىز اياقتالدى.

وسى ۋاقىتقا دەيىن قىرىق شاقتى سپەكتاكل قويدىم. ونىڭ ىشىندە ەرتەگىلەر دە، ۇلكەن درامالىق قويىلىمدار دا بار. سونىڭ شامامەن ون بەسىن عانا ءساتتى شىققان جۇمىسىم دەپ ايتا الامىن. قالعاندارى مەن ءۇشىن ءساتسىز تاجىريبە بولدى. بىراق ءدال سول ساتسىزدىكتەر ماعان كوپ نارسە ۇيرەتتى.

مەن وعان وكىنىش رەتىندە قارامايمىن. ول – ساباق. كەلەسى جولى سول قاتەنى قايتالاماۋ ءۇشىن بەرىلگەن مۇمكىندىك.

جاس رەجيسسەرلەردىڭ كوبى بىردەن تابىسقا جەتۋدى، اتاق-ابىرويعا يە بولۋدى قالايدى. ال العاشقى ساتسىزدىككە تاپ بولسا، ءبارىن تراگەدياعا اينالدىرىپ جىبەرەدى. مەنىڭشە، شىعارماشىلىقتا ولاي بولمايدى.

قاتەلەسپەي ءوسۋ مۇمكىن ەمەس. ءوسۋ ءۇشىن مىندەتتى تۇردە قاتەلەسۋ كەرەك.

– تەاتر سىنىنا كوزقاراسىڭىز قانداي؟ سىندى قابىلداي الاسىز با؟

– ەڭ باستىسى – سپەكتاكلدى كاسىبي دەڭگەيدە تالداي الاتىن ادامداردىڭ پىكىرىن تىڭداي ءبىلۋ. ايتىلعاننىڭ ءبارىن بىردەي جۇرەككە جاقىن قابىلداۋ مىندەت ەمەس. بىراق ءوزىڭنىڭ وسۋىڭە قاجەت دۇنيەنى مىندەتتى تۇردە الىپ قالۋىڭ كەرەك. ويتكەنى شىعارماشىلىقتا توقتاپ قالۋعا بولمايدى.

مۇنى مەن چەليابىدە وتكەن فەستيۆالدە انىق ءتۇسىندىم. الماتىداعى قۋىرشاق تەاترىندا قويعان «انا – جەر-انا» سپەكتاكلىمەن بارعانبىز. فەستيۆالدىڭ ساراپشىلار القاسىن تەاترتانۋشىلار قۇرادى. باس ساراپشى – گەرمانيادان كەلگەن تەاترتانۋشى، يۋنەسكو-مەن جۇمىس ىستەيتىن تەاتر سىنشىسى نينا مازۋر ەدى.

ول سپەكتاكلدى تالداي باستاعاندا اۋزىمدى اشىپ تىڭداپ وتىردىم. قويىلىمداعى ءساتتى شىققان تۇستاردى دا، جەتىسپەي تۇرعان دۇنيەلەردى دە ءدال كورسەتىپ بەردى. ءاربىر پىكىرى دالەلدى ەدى. قويىلىمداعى ءار شەشىمنىڭ نە ءۇشىن جۇمىس ىستەگەنىن، قاي جەردە السىرەگەنىن ناقتى كورسەتىپ وتىردى.

وكىنىشكە قاراي، بىزدە كوبىنە ەكى-اق ۇستانىم بار سياقتى: نە «ءبارى كەرەمەت»، نە «ءبارى جامان». ال كاسىبي تالداۋ دەگەن مۇلدە باسقا نارسە.

مۇنى ايتىپ وتىرعان سەبەبىم بار. چەليابىگە دەيىن ءدال وسى سپەكتاكلمەن اقتوبەدەگى «بالاۋسا» فەستيۆالىنە قاتىسقانبىز. سوندا ءبىزدى وتە اۋىر سىنعا الدى. بىراق سىننىڭ ءوزى قويىلىمدى تالداۋ ەمەس، ورىنسىز سالىستىرۋعا قۇرىلدى. ءبىرى سابيرا مايقانوۆامەن سالىستىردى، ەندى ءبىرى ءازىربايجان مامبەتوۆتىڭ رەجيسسۋراسىن مىسالعا كەلتىردى. بىراق ونىڭ قۋىرشاق تەاترىنا قانداي قاتىسى بار؟ بۇل – مۇلدە باسقا ەستەتيكا، باسقا رەجيسسۋرا.

ەسىمدە، فەستيۆالدەن كەيىن پويىزبەن قايتىپ كەلە جاتتىق. اكتريسالارىم ومىرىندە العاش رەت درامالىق فەستيۆالگە قاتىسقان ەدى. قۋىرشاق تەاترىنىڭ اكتەرلەرى وتە سەزىمتال بولادى. ىشتەي ءبارى بالا سياقتى. سول قىزداردىڭ پويىزدا قالاي جىلاعانى ءالى ەسىمدە. مەن ولاردى جۇباتىپ: «ءبىز مۇنى دا ەڭسەرەمىز»، – دەپ كەلدىم.

سول كوڭىل كۇيمەن چەليابىگە جەتتىك.

سپەكتاكلدى ويناپ شىقتىق. زالدا ءولى تىنىشتىق ورنادى. «تاعى دا ءساتسىز بولدى-اۋ»، – دەپ ويلادىم. قازاقستانداعى فەستيۆالدىڭ اسەرى ءالى دە سانامدا تۇر. قاتتى قوبالجىدىم. ءتىپتى جارتى قوراپ تەمەكى تارتىپ قويعانىمدى دا بايقاماپپىن.

قويىلىم اياقتالدى. تاعزىم جاسادىق. زال تىپ-تىنىش. ءبىر ءسات ەشكىم قول سوققان جوق. سول كەزدە: «بولدى، تاعى دا وتپەدى»، – دەپ ويلادىم.

ءبىر كەزدە اياق استىنان زال ءدۇر سىلكىندى. كورەرمەندەر جەتى مينۋتتاي ورنىنان تۇرىپ قول سوقتى. اكتەرلەردى ساحنادان جىبەرمەدى. زالداعى ادامداردىڭ جۇزىندە جاس بار ەدى.

سول كەزدە نينا مازۋر قاسىما كەلىپ: «رەجيسسەر ءسىز بە؟» – دەپ سۇرادى. «ءيا»، – دەدىم. سوندا ول: «ەرتەڭ سپەكتاكلدىڭ تالقىلاۋى بولادى. مىندەتتى تۇردە كەلىڭىز»، – دەدى.

كەلەسى كۇنى جينالدىق. نينا مازۋر: «تالقىلاۋدى ءبىر مينۋت ۇنسىزدىكتەن باستايىق»، – دەدى. ەكى ساعات بويى سپەكتاكلدى تالدادى. نە ءساتتى شىققانىن دا، نەنى كۇشەيتۋ كەرەگىن دە دالەلمەن ءتۇسىندىردى.

سول كەزدە مەن: «مىنە، تەاتر ساراپشىسى دەگەن وسى ەكەن»، – دەپ ويلادىم.

كەيدە وزىمىزدە سپەكتاكلدى تالداۋدىڭ ورنىنا بىرەۋمەن سالىستىرىپ نەمەسە جەكە پىكىرمەن عانا شەكتەلىپ جاتامىز. ال قويىلىمنىڭ جانرىن، تابيعاتىن، رەجيسسەرلىك شەشىمىن ەسكەرۋ كەرەك قوي. قۋىرشاق تەاترىنىڭ ءوز زاڭدىلىعى بار. ونىڭ رەجيسسۋراسى دا بولەك.

ءبىر جولى ءتىپتى ءبىر ادام: «نەتكەن قورقىنىشتى اعاش قۋىرشاقتار!» – دەگەن پىكىر ايتتى. مەن ءۇشىن بۇل كاسىبي ساراپتاما ەمەس.

سوندىقتان مەن «تەاتر سىنشىسى» دەگەننەن گورى «سپەكتاكلدى تالدايتىن ساراپشى» دەگەن ۇعىمدى جاقىن كورەمىن. ويتكەنى سىن ايتۋ كەز كەلگەن ادامنىڭ قولىنان كەلەدى. ال قويىلىمدى كاسىبي تۇرعىدان تالداپ، رەجيسسەر مەن اكتەردىڭ وسۋىنە ىقپال ەتۋ – ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك.

ءبىر كەزەڭدە وسى سەبەپتەن قازاقستانداعى تەاتر سىنىنا كوڭىلىم قالعانى راس. سوندىقتان كوبىنە شەتەلدىك فەستيۆالدەرگە قاتىسۋعا تىرىستىم. رەسەيگە، تۇركياعا، ەۋروپا ەلدەرىنە باردىم. سول سەبەپتى جەرگىلىكتى فەستيۆالدەرگە اسا قۇلشىنىپ بارا بەرمەيمىن. دەگەنمەن سپەكتاكلدى تەاتر اپارادى، وعان تىيىم سالا المايمىن.

فەستيۆالدەن كەيىن اكتەرلەردەن: «نە ايتتى؟» – دەپ سۇرايمىن. ارينە، ءار اكتەردىڭ ءوز قابىلداۋى بار. سونداي كەزدە ولاردى: «سىندى جۇرەككە تىم جاقىن قابىلداماڭدار»، – دەپ سابىرعا شاقىرامىن.

سوعان قاراماستان، بۇگىنگى قازاق تەاترىنىڭ دەڭگەيى جوعارى دەپ ەسەپتەيمىن. مۇنى ورتالىق ازيا تەاتر فەستيۆالىندە انىق بايقادىق. سول جەردە قازاق تەاترىنىڭ كاسىبي الەۋەتى ايقىن كورىندى. قازىر تمد كەڭىستىگىندە قازاق تەاترىنىڭ وزىندىك ءۇنى بار، دامۋ قارقىنى دا وتە جاقسى. ەندى سول دەڭگەيدى ساقتاپ قانا قويماي، ودان ءارى ءوسىرۋىمىز كەرەك.

– جاس رەجيسسەرلەردىڭ بۇگىنگى ىزدەنىستەرىنە قانداي باعا بەرەسىز? ولاردىڭ شىعارماشىلىعىنان نە كۇتەسىز؟

– جاس رەجيسسەرلەردەن ءۇمىتىم ۇلكەن. ولار كوبىرەك جاڭا دۇنيە جاساپ، ءبىزدى تاڭعالدىرسا ەكەن دەيمىن. قازىر ءوزىم دە بىرتىندەپ تاجىريبەلى رەجيسسەرلەردىڭ قاتارىنا قوسىلىپ كەلەمىن عوي. سوندىقتان جاس رەجيسسەردىڭ سپەكتاكلىن كورىپ، شىن كوڭىلمەن سۇيسىنگىم كەلەدى. قاسىنا بارىپ: «مۇنى قالاي جاسادىڭ؟ كەرەمەت جۇمىس!» – دەپ قۇشاقتاپ قۇتتىقتاعىم كەلەدى. ويتكەنى شىعارماشىلىق ءبىر-بىرىمىزدەن ۇيرەنگەندە عانا وسەدى.

مىسالى، گۇلناز بالپەيىسوۆانىڭ «بايان سۇلۋ – قوزى كورپەش» سپەكتاكلىن كورگەندە ءدال سونداي سەزىمدە بولدىم.

ءبىر كۇنى تەاتر ديرەكتورى تالعات اعا ماعان: «دينا، بىزگە عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ "قوزى كورپەش – بايان سۇلۋىن" قويۋ كەرەك. وسى سپەكتاكلدى سەن قوياسىڭ»، – دەدى.

مەن بىردەن: «اعا، مەن بۇل سپەكتاكلدى قويمايمىن. ويتكەنى گۇلناز بالپەيىسوۆا بۇل شىعارمانىڭ دەڭگەيىن كەم دەگەندە الداعى ون جىلعا كوتەرىپ قويدى»، – دەدىم.

ول كەزدە تالعات اعا بۇل قويىلىمدى ءالى كورمەگەن ەكەن. كەيىن بىشكەكتە وتكەن فەستيۆالدە سپەكتاكلدى تاماشالاپ كەلىپ: «دينا، سەن باسقا رەجيسسەردىڭ جەتىستىگىن مويىنداي بىلەدى ەكەنسىڭ»، – دەدى.

مەن وعان: «ونىڭ نەسى تاڭعالارلىق؟ ءبىز ءبارىمىز ارىپتەسپىز عوي»، – دەپ جاۋاپ بەردىم.

مەنىڭشە، شىعارماشىلىقتاعى باسەكە ادامدى ءوسىرۋى كەرەك. ءبىر-ءبىرىمىزدى كورە الماۋ ەمەس، ءبىر-ءبىرىمىزدى العا جەتەلەيتىن باسەكە بولسا عانا ونىڭ ءمانى بار.

سول سپەكتاكلدەن كەيىن تالعات اعا: «وندا مۇسىرەپوۆتىڭ باسقا شىعارماسىن ىزدەيىك»، – دەدى. ءسويتىپ، ءبىز گۇلنازعا «ۇلپاندى» ءبىزدىڭ تەاتردا قويۋدى ۇسىندىق.

قويىلىم دايىندالعان بىرنەشە اي بويى ونىڭ جۇمىسىن سىرتتاي باقىلادىم. شىعارماشىلىققا بەرىلۋى، ماتەريالدى تەرەڭ زەرتتەۋى، كاسىبي ۇقىپتىلىعى ماعان ەرەكشە اسەر قالدىردى. ءوزىمنىڭ دە ودان ۇيرەنگەن دۇنيەلەرىم از ەمەس.

سوندىقتان مەن ارىپتەستىڭ جەتىستىگىن قىزعانىشپەن ەمەس، شابىتپەن قابىلداۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. بىرەۋدىڭ جاقسى سپەكتاكلى مەنى قىنجىلتپايدى، كەرىسىنشە، ءوزىمدى جاڭا ىزدەنىسكە جەتەلەيدى.

– قازىرگى رەجيسسۋرانىڭ ءالسىز تۇسى نەدە؟ ءسىزدى نە الاڭداتادى؟

– مەنىڭشە، بۇگىنگى رەجيسسۋراداعى ەڭ ۇلكەن ماسەلەنىڭ ءبىرى – جاس رەجيسسەرلەردىڭ فورماعا تىم اۋەستەنىپ كەتۋى.

جاس رەجيسسەرلەردىڭ ديپلومدىق جۇمىستارىن ءجيى كورەمىن. كوبىنىڭ بار نازارى سىرتقى شەشىمگە اۋادى. ال، مىسالى، گيتيس-تە كەرىسىنشە ۇيرەتەدى. وندا ستۋدەنتكە: «وستروۆسكيدى قويساڭ، الدىمەن اۆتوردى ءتۇسىن. رەماركالارىن وقى. ماتەريالدى يگەر. سودان كەيىن عانا ءوز شەشىمىڭدى ىزدە»، – دەيدى. ياعني، فورما ەشقاشان ءبىرىنشى ورىندا تۇرمايدى.

ال بىزدە ستۋدەنتتەر العاشقى كۋرستان باستاپ-اق فورمامەن جۇمىس ىستەۋگە كىرىسەدى. سونىڭ سالدارىنان رەجيسسۋرانىڭ ەڭ باستى وزەگى – اكتەرمەن جۇمىس كەيىنگە قالىپ قويادى.

قازىر كوپ سپەكتاكلدى كورگەندە سونى بايقايمىن. ساحنالىق فورما ادەمى قۇرىلعان. بىراق اكتەر سول فورمانىڭ ىشىندە ماريونەتكا سياقتى جۇرەدى. «مىنا جەرگە تۇر، ەندى كۇل، ەندى جىلا، ەندى جىميدىڭ...» دەگەن تاپسىرمانى عانا ورىندايدى. ال ونىڭ نە ءۇشىن سولاي ارەكەت ەتىپ تۇرعانىن ءوزى دە سەزىنبەيدى.

مەنىڭ «اكتەرلىك مەكتەپ جوعالىپ بارا جاتىر» دەپ ايتىپ جۇرگەنىمنىڭ ءبىر سەبەبى دە وسى.

بۇل ماسەلە وقۋ پروتسەسىنەن باستالادى دەپ ويلايمىن. ديپلومدىق سپەكتاكلدەردى كوبىنە ۇستازداردىڭ ءوزى قويادى. ءار پەداگوگ ءوزىنىڭ قالىپتاسقان ءتاسىلىن، ءوز قولتاڭباسىن شاكىرتىنە ەرىكسىز بەرەدى. سونىڭ سالدارىنان جاس اكتەر دە، جاس رەجيسسەر دە تەاترعا كەلگەندە ءوز بەتىنشە ويلاۋعا قينالادى.

ال مەنىڭشە، رەجيسسەردىڭ ەڭ ءبىرىنشى مىندەتى – اكتەردى اشۋ.

فورما كەيىن ءوزى كەلەدى. ول ءماتىندى، كەيىپكەردى، ارەكەتتى بىرگە تالداۋدىڭ ناتيجەسىندە تۋادى. ال رەجيسسەر ءبارىن الدىن الا ويلاپ قويىپ: «مەن شەشىم قابىلدادىم، ەندى سونى ورىنداڭدار»، – دەمەۋى كەرەك. كەرىسىنشە، اكتەردى سول شەشىمگە بىرگە الىپ كەلۋى قاجەت.

وكىنىشكە قاراي، كەيدە تاجىريبەلى رەجيسسەرلەردىڭ ءوزى اكتەرمەن جۇمىس ىستەۋدىڭ ورنىنا تەك تاپسىرما بەرۋمەن شەكتەلەدى: «مىنا جەرگە تۇر. جارىقتى بەرىڭدەر. مۋزىكانى قوسىڭدار. حورەوگراف قايدا؟» بىراق سپەكتاكل وسىلاي جاسالمايدى.

رەجيسسەر اكتەردىڭ جانىنا بارۋى كەرەك. ونىمەن سويلەسۋى كەرەك. كەيىپكەردى بىرگە ىزدەۋى كەرەك. سوندا عانا ساحنادا شىنايى ءومىر پايدا بولادى. مەنىڭشە، بۇگىنگى قازاق تەاترىنا ءدال وسىنداي شىعارماشىلىق زەرتحانا جەتىسپەيدى. اكتەردىڭ ىشكى مۇمكىندىگىن اشاتىن رەجيسسەرلىك مەكتەپ كەرەك. ويتكەنى سپەكتاكلدەگى ەڭ ۇلكەن جەڭىس – جاڭا رەجيسسەرلىك فورما ەمەس، بۇرىن اشىلماعان ءبىر اكتەردىڭ جاڭا قىرىن كورە ءبىلۋ. مەن ءۇشىن سونىڭ ءوزى ۇلكەن تابىس.

– ارتىستەردى قالاي تاڭدايسىز؟ بەلگىلى ءبىر رولگە لايىق ادامدى قالاي تاباسىز؟

– اكتەرلەردى تاڭداعاندا ەڭ الدىمەن ولاردى سىرتتاي باقىلاۋدان باستايمىن. قازىر الەۋمەتتىك جەلىنىڭ جاقسى جاعى – ادام تۋرالى كوپ نارسەنى اڭعارۋعا بولادى. بەلگىلى ءبىر دارەجەدە ونىڭ مىنەزىن، دۇنيەتانىمىن، شىعارماشىلىق بولمىسىن سەزەسىڭ.

مىسالى، قۋانىشباەۆ تەاترىنا جۇمىسقا شاقىرىلعاندا، ەڭ الدىمەن اكتەرلەردىڭ الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشالارىن قاراپ شىقتىم. ءتىپتى ولاردىڭ ءتىزىمىن ارنايى سۇراتىپ الىپ، ءبىر اي بويى ارقايسىسىن جەكە-جەكە زەرتتەدىم. سودان كەيىن عانا تەاترعا باردىم.

بىراق مەن ءۇشىن ەڭ ماڭىزدىسى – ادامنىڭ ەنەرگياسى. ءتىرى قارىم-قاتىناس. كوزبە-كوز سويلەسۋ.

ويتكەنى رەجيسسەر مەن اكتەردىڭ اراسىندا شىعارماشىلىق بايلانىس ورناماسا، جۇمىس تا جۇرمەيدى. مەن ءبىر نارسەنى ايتىپ تۇرسام، ول مەنى تۇسىنبەسە نەمەسە ءبىز ءبىر تولقىندا بولماساق، ورتاق دۇنيە شىعارۋ وتە قيىن.

ال سىرتقى كەلبەتكە ەڭ سوڭىندا عانا قارايمىن. مەن ءۇشىن ادامنىڭ ىشكى الەمى الدەقايدا ماڭىزدى. ويتكەنى فاكتۋرا كەيدە الدامشى بولادى.

وتە سۇلۋ، ساحنادا كەرەمەت كورىنەتىن اكتريسالار بولادى. بىراق سويلەي باستاعان ساتتە الگى اسەردىڭ ءبارى جوعالىپ كەتەدى. سونداي كەزدە ىشتەي: «اتتەگەن-اي...» دەپ قالاسىڭ.

سوندىقتان مەن ەڭ الدىمەن اكتەرمەن اڭگىمەلەسكەندى جاقسى كورەمىن. بىرگە وتىرىپ شاي ىشەمىز، ەركىن سويلەسەمىز. سول كەزدە ونىڭ ويلاۋ جۇيەسىن، مىنەزىن، دۇنيەتانىمىن باقىلايمىن.

ويتكەنى مەن ءۇشىن كەيىپكەر ەڭ الدىمەن ادامنىڭ ىشىنەن تۋادى. ال سىرتقى بەينەسى كەيىن كەلەدى. سوندىقتان اكتەر تاڭداعاندا دا اۋەلى ونىڭ جانىن ىزدەيمىن، سودان كەيىن عانا كەيىپكەرىن كورەمىن.

– ال ەندى سپەكتاكلدىڭ ءساتتى شىعۋى نە نارسەگە بايلانىستى؟

– مەنىڭشە، سپەكتاكلدىڭ ءساتتى شىعۋىنا ءبىر عانا نارسە اسەر ەتپەيدى. ول – بىرنەشە دۇنيەنىڭ توعىسىنان پايدا بولاتىن ءتىرى اعزا سياقتى.

ەڭ الدىمەن – دراماتۋرگيا. ويتكەنى ءبارى جاقسى ماتىننەن باستالادى. قازىر زامانىمىزدىڭ تىنىسىن ءدال باساتىن قازىرگى دراماتۋرگتەردىڭ شىعارمالارىن قويعىم كەلەدى. بىراق سوڭعى كەزدە وقىپ جۇرگەن دۇنيەلەرىمنىڭ كوبى مەنى قاناعاتتاندىرمايدى. وقيعاسى بار شىعار، بىراق دراماتۋرگيانىڭ ءوز تابيعاتى، ىشكى قاقتىعىسى، ساحنالىق تىنىسى جەتىسپەي جاتادى.

ودان كەيىن مۋزىكا. مۋزىكا سپەكتاكلدىڭ ىشكى ىرعاعىن قالىپتاستىرادى. كەيدە ءبىر عانا مۋزىكالىق شەشىم بۇكىل قويىلىمنىڭ اتموسفەراسىن وزگەرتىپ جىبەرەدى.

ستسەنوگرافيانىڭ دا ءرولى وتە ۇلكەن. بۇل جاعىنان بىزدە ءالى دە ماسەلە بار دەپ ويلايمىن. رەجيسسەردىڭ ويىن ءتۇسىنىپ، ونى ساحنالىق كەڭىستىككە اينالدىرا الاتىن كاسىبي ستسەنوگرافتار كوپ ەمەس. ال رەجيسسەر مەن ستسەنوگرافتىڭ شىعارماشىلىق ۇندەستىگى سپەكتاكلدىڭ تاعدىرىن شەشەتىن ساتتەر بولادى.

بىراق وسىنىڭ بارىنەن بۇرىن اكتەر تۇرادى. ەگەر رەجيسسەر مەن اكتەردىڭ اراسىندا سەنىم بولماسا، شىعارماشىلىق بايلانىس ورناماسا، ەڭ مىقتى دراماتۋرگيانىڭ دا، ەڭ ادەمى ستسەنوگرافيانىڭ دا كۇشى از. ويتكەنى سپەكتاكل ساحنادا اكتەر ارقىلى ءومىر سۇرەدى.

تاعى ءبىر ماڭىزدى نارسە – رەجيسسەردىڭ ىشكى دايىندىعى. بۇعان دەيىن دە ايتتىم عوي، ەگەر ايتارىم بولماسا نەمەسە شابىتتى سەزىنبەسەم، سپەكتاكل قويۋعا كىرىسپەيمىن. تەاتردا جوسپار ورىنداۋ ءۇشىن سپەكتاكل جاساۋعا بولمايدى. قويىلىم رەجيسسەردىڭ دە، اكتەردىڭ دە ىشىندە ءپىسىپ-جەتىلگەن كەزدە عانا ومىرگە كەلۋى كەرەك.

سوندىقتان جاقسى سپەكتاكل كەزدەيسوق تۋمايدى. ول دراماتۋرگيادان، اكتەردەن، مۋزىكادان، ستسەنوگرافيادان عانا ەمەس، سولاردىڭ ءبارىن ءبىر ارناعا توعىستىراتىن شىعارماشىلىق ەنەرگيادان تۋادى. مەن ءۇشىن تەاتردىڭ ەڭ ۇلكەن قۇپياسى دا – وسى.

– جالپى، بۇگىنگى تەاتر توڭىرەگىندە ءسىزدى قانداي ماسەلە تولعاندىرادى؟

– مەن ۇزاق ۋاقىت بويى قازاق دراماتۋرگياسىنا بەت بۇرمادىم. ونىڭ دا سەبەبى بولدى. ءبىر فەستيۆالدە اۋەزوۆتىڭ «قاراكوزىن» قويعانىم ءۇشىن وتە اۋىر سىن ەستىدىم. سول وقيعادان كەيىن ءبىراز جىل قازاق دراماتۋرگياسىنان الىستاپ كەتتىم.

ارادا ون جىلداي ۋاقىت وتكەن سوڭ عانا قايتا ورالدىم. بۇل جولى دا اۋەزوۆكە كەلدىم. بىراق پەساسىن ەمەس، ءۇش اڭگىمەسىنىڭ جەلىسى بويىنشا سپەكتاكل قويدىم.

سول كەزدە ءبىر نارسەنى انىق ءتۇسىندىم. قازىر مەنى ەڭ كوپ الاڭداتاتىن ماسەلە – ساحنادان ءسوزدىڭ جوعالىپ بارا جاتقانى. ناقتىراق ايتسام، قازاق ءتىلىنىڭ كوركەمدىگى، ءسوزدىڭ اۋەزى، ءماتىننىڭ استارى بىرتىندەپ السىرەپ بارا جاتقانداي.

اقتوبەدە «قوبىلاندىنى» قويعان كەزدە پەساعا ەمەس، تىكەلەي ەپوسقا سۇيەندىم. جىردىڭ ءوز ءماتىنىن پايدالانىپ، سپەكتاكلگە جىرشى ەنگىزدىم. سوندا كوزىم جەتكەنى – كەيدە ەپوستىڭ ءوزى پەسادان الدەقايدا باي. ويتكەنى وندا قازاق ءتىلىنىڭ تابيعي اۋەزى، ءسوزدىڭ سالماعى، كونە سوزدەردىڭ تەرەڭ ماعىناسى ساقتالعان. ءبىر عانا كونە ءسوزدىڭ وزىندە بىرنەشە قابات ءمان جاتادى. مەنى قىزىقتىراتىنى دا – وسى.

مەنىڭشە، قازاق دراماتۋرگياسىنىڭ تابيعاتى دا ءدال وسىنداي كوپقاباتتى ويدى تالاپ ەتەدى. ال قازىر كوپ جاعدايدا ءبارى تۋرا ماعىناسىندا ايتىلىپ جاتادى. اكتەرلەر دە سوعان ۇمتىلادى. ال مەن ءۇشىن ءسوزدىڭ ەكىنشى، ءۇشىنشى قاباتى ماڭىزدى. بار ويىن بەتكە ايتىپ سالعاننان گورى، استارلاپ جەتكىزۋ الدەقايدا اسەرلى. ويتكەنى استارلاپ سويلەۋ – قازاقتىڭ تابيعاتىنا ءتان قاسيەت. وكىنىشكە قاراي، سول ەرەكشەلىگىمىزدى بىرتىندەپ جوعالتىپ بارا جاتقاندايمىز.

قازىر كوپتەگەن سپەكتاكلدە رەجيسسەرلەر ءبيدى، پلاستيكانى نەمەسە ءتۇرلى ۆيزۋالدى ەففەكتىلەردى نەگىزگى ويدىڭ الدىنا شىعارىپ جاتادى. ال مەنىڭ ارمانىم – كەرىسىنشە. ءبىر كۇنى ساحنادا ەشقانداي دەكوراتسياسىز، مۋزىكاسىز، تەك اكتەر مەن ءسوز عانا قالعان سپەكتاكل قويعىم كەلەدى. ويتكەنى قازاق ءتىلىنىڭ اۋەزى مەن ءسوزدىڭ قۋاتىنىڭ ءوزى كورەرمەندى باۋراۋعا جەتكىلىكتى. تەاتردىڭ ەڭ ۇلكەن كۇشى دە – وسىندا دەپ ويلايمىن.

مۇنى شەتەلدىك فەستيۆالدەرگە بارعاندا انىق سەزىنەمىن. ولار ەڭ الدىمەن ءبىزدىڭ ءتىلىمىزدى تىڭدايدى. «قوبىلاندى» سپەكتاكلىن پاريجدە قويعانىمىزدا فرانتسۋز كورەرمەندەرى: «قازاق ءتىلىنىڭ اۋەزى ەرەكشە ەكەن»، – دەگەن ەدى. بۇل – ءبىزدىڭ ەشكىمگە ۇقسامايتىن ەرەكشەلىگىمىز.

سوندىقتان قازاق بولعان سوڭ ەڭ الدىمەن ءتىلىمىزدى ماقتان تۇتۋىمىز كەرەك. ءبىز – ءسوزى اندەي توگىلەتىن حالىقپىز. بىراق سوڭعى كەزدە سول سوزدەن گورى بيگە، سىرتقى فورماعا كوبىرەك دەن قويىپ كەتكەندەيمىز. ارينە، بۇل – مەنىڭ جەكە پىكىرىم. ءوزىم دە كەيدە ءبيدى قولدانامىن. بىراق ول ەشقاشان ءسوزدىڭ ورنىن باسپاۋى كەرەك.

تاعى ءبىر ويلاندىراتىن ماسەلە – ساحنادان «ۇلى مارتەبەلى اكتەردىڭ» دە بىرتىندەپ الىستاپ بارا جاتقانى.

ءبىز شولپان جانداربەكوۆا، ءسابيرا مايقانوۆا سياقتى الىپ تۇلعالاردى ۇنەمى ايتىپ جۇرەمىز. ولار ءوز ءداۋىرىنىڭ جارىق جۇلدىزدارى بولدى. بىراق جىلدار وتە كەلە سول اكتەرلىك مەكتەپتىڭ ءوزى السىرەپ بارا جاتقانداي اسەر قالدىرادى.

قازىر وبراز تۋدىراتىن اكتەردەن گورى، بەرىلگەن تاپسىرمانى ورىنداۋشى اكتەرلەر كوبەيىپ كەتكەندەي. جاس اكتەرلەر كەلەدى، بىراق ولاردىڭ كوبى ءرولدى ارەكەتتىك تالداۋ ارقىلى اشۋعا ماشىقتانباعان. سونىڭ سالدارىنان سپەكتاكل دايىنداۋ بارىسىندا كوپ قيىندىققا كەزدەسەمىز.

ويتكەنى بىزدە ءبارى وتە جىلدام. ءبىر ايدىڭ ىشىندە قويىلىم دايىن بولۋى كەرەك. ال اكتەردىڭ ءوزى كەيدە: «رەجيسسەر بۇل ميزانستسەنانى نە ءۇشىن بەردى؟ مۇنىڭ استارىندا نە جاتىر؟» دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ تاۋىپ ۇلگەرمەيدى. ۋاقىتتىڭ تىعىزدىعىنان رەجيسسەردىڭ ايتقانىن ورىنداپ شىعۋعا عانا ءماجبۇر بولادى.

ال اكتەر ءوز ارەكەتىنىڭ ىشكى سەبەبىن تولىق تۇسىنسە، ونى كورەرمەن دە مىندەتتى تۇردە سەزەدى. قالاي بولعاندا دا، رەجيسسەر كورەرمەنمەن اكتەر ارقىلى سويلەسەدى. سوندىقتان رەجيسسەر قانشالىقتى دارىندى بولسا دا، اكتەرسىز ەشتەڭە جاساي المايدى.

سول سەبەپتى بۇگىنگى تەاترداعى ەڭ ۇلكەن الاڭداۋىم – ساحنادان ءسوزدىڭ دە، ۇلى اكتەردىڭ دە بىرتىندەپ الىستاپ بارا جاتقانى.

ال گۇلجامال قازاقباەۆا، ليديا كادەنوۆا سياقتى اكتريسالارمەن جۇمىس ىستەۋ – مەن ءۇشىن ۇلكەن باقىت. ويتكەنى ولار كەيىپكەردى سىرتىنان ەمەس، ىشىنەن جاراتادى. كەيدە جاستار دا ءدال سولاي جۇمىس ىستەسە ەكەن دەپ ويلايمىن. بالكىم، مۇنداي ويلار ادام تاجىريبە جيناعان سايىن كوبىرەك كەلەتىن شىعار.

– ساحنالايتىن شىعارماڭىزدى قالاي تاڭدايسىز؟

– مەن شىعارمانى ەڭ الدىمەن ءوزىمنىڭ دۇنيەتانىمىم مەن ءومىردى قابىلداۋىم ارقىلى تاڭدايمىن. ويتكەنى رەجيسسەر تەك تەاتردىڭ ىشىندە عانا ءومىر سۇرمەۋى كەرەك. ول قوعامدى باقىلاپ، ادامداردىڭ تاعدىرىن سەزىنىپ ءجۇرۋى قاجەت.

مەن جاڭالىقتاردى ۇنەمى قارايمىن. ومىردە بولىپ جاتقان وقيعالارعا بەيجاي قاراي المايمىن. مىسالى، اۋەزوۆكە قايتا ورالۋىما اتىراۋدا بولعان جان تۇرشىگەرلىك قىلمىس سەبەپ بولدى. ءبىر ەر ادامنىڭ ءوز وتباسىنداعى ءتورت ادامدى ءولتىرىپ، كەيىن ولاردىڭ ءمايىتىن جاسىرعانى تۋرالى حاباردى وقىعاندا قاتتى كۇيزەلدىم.

سول وقيعادان كەيىن مۇحتار اۋەزوۆتىڭ اڭگىمەلەرىن قايتادان وقىپ شىقتىم. سوندا ادامنىڭ شىن مانىندە قانشالىقتى قورعانسىز ەكەنىن تاعى ءبىر رەت سەزىندىم. ادام ەشتەڭەگە كەپىل بولا المايدى. اقىرىندا سۇيەنەتىن جالعىز كۇش – قۇداي. قالعانىنىڭ ءبارى – وتكىنشى.

سوندىقتان مەن قويعان ءۇش اڭگىمەنى ءبىر عانا تاقىرىپ بىرىكتىرەدى. ول – ادامنىڭ ادامعا جاسايتىن جاۋىزدىعى.

مەنى قىلمىستىڭ ءوزى ەمەس، ادامنىڭ سونداي قاتىگەزدىككە قالاي باراتىنى قىزىقتىرادى. ادامنىڭ ىشىندە نە بولۋى كەرەك؟ قانداي جارا، قانداي قاسىرەت ونى سونداي شەشىمگە جەتكىزەدى؟ مىنە، مەنى وسى سۇراقتار تولعاندىرادى.

قازىر سوعىس ءجۇرىپ جاتىر. كۇن سايىن ادامدار قازا تاۋىپ جاتىر. وتباسىنداعى زورلىق-زومبىلىق كوبەيىپ كەلەدى. ءبىز، تەاتر ادامدارى، وسىنىڭ بارىنەن سىرت اينالىپ كەتە المايمىز. ويتكەنى ءبىز دە وسى قوعامنىڭ ءبىر بولشەگىمىز.

مەنىڭشە، تەاتردىڭ مىندەتى – كورەرمەنگە اقىل ايتۋ ەمەس. بىراق ونى ويلاندىرۋعا مىندەتتى. «قورعانسىز» سپەكتاكلىن قويۋىما دا ءدال وسى وي تۇرتكى بولدى.

سوندىقتان مەن شىعارمانى ءوزىمدى مازالاعان تاقىرىپتاردان ىزدەيمىن. سول سۇراقتارعا جاۋاپ بەرە الاتىن پەسا نەمەسە پروزا تابۋعا تىرىسامىن. وكىنىشكە قاراي، قازىرگى دراماتۋرگيادان ءوزىم ىزدەگەن دۇنيەنى ءجيى كەزدەستىرە بەرمەيمىن.

نەگىزى، ادام وزگەرگەن جوق دەپ ويلايمىن. وزگەرگەنى – ۋاقىت پەن فورما عانا. ال قوعامداعى ماسەلەلەر سول كۇيىندە قالدى.

تاعى ءبىر نارسە مەنى كوپتەن بەرى تولعاندىرادى. نەگە قازاق ادەبيەتىندە ايەل تاعدىرى تۋرالى شىعارمالار وتە كوپ؟ «قاراكوز»، «قامار سۇلۋ»، «باقىتسىز جامال»، «ۇلپان»، «اقبىلەك»... نەگە ءبىز كوبىنە قوعامنىڭ قاسىرەتىن ايەل تاعدىرى ارقىلى ايتىپ كەلگەنبىز؟

ءبىر قىزىعى، سول ايەل وبرازدارىنىڭ ءبارىن ايەلدەر ەمەس، ەر جازۋشىلار جاساعان. بۇل مەنى ءاردايىم تاڭعالدىرادى. ەر ادام ايەلدىڭ جان الەمىن سونشالىقتى تەرەڭ قالاي تانىدى؟ «قاراكوزدەگى» نەمەسە «ۇلپانداعى» ايەل پسيحولوگياسىن قالاي ءدال جەتكىزدى؟ بۇل – مەن ءۇشىن ءالى كۇنگە دەيىن جاۋابى تابىلماعان سۇراقتاردىڭ ءبىرى.

– ەندەشە ورايى كەلىپ تۇرعاندا سۇرايىن، ءسىز ءۇشىن مىقتى ايەل كىم؟ قانداي بولۋى كەرەك؟

– مەنىڭشە، ءاربىر مىقتى ايەلدىڭ ىشىندە كىشكەنتاي قىز بالا ءومىر سۇرەدى. ءبىز ونى كوبىنە بايقامايمىز.

مەن «گەددا گابلەردى» قويعان كەزدە دە ءدال وسىنى كورسەتكىم كەلدى. سىرت كوزگە وتە قايسار، ەشكىمگە سىر بەرمەيتىن، ءبارىن باقىلاپ تۇرعانداي كورىنەتىن ايەلدىڭ ىشىندە دە قورقىنىشى بار، نازىكتىگى بار، ەركەلەگىسى كەلەتىن كىشكەنتاي قىز جاتادى.

مەن ءۇشىن مىقتى ايەل دەگەن – قاتال ايەل ەمەس. مىقتى ايەل – سابىرلى ايەل.

ايەلدىڭ ەڭ ۇلكەن كۇشى – توزىمىندە دەپ ويلايمىن. ەگەر ادامنىڭ بويىندا ءتوزىم بولسا، ول ءومىردىڭ كەز كەلگەن سىناعىنان وتە الادى. ناعىز قايسارلىق تا سول توزىمنەن باستالادى.

بىراق قانشا جەردەن قايسار بولىپ كورىنسەك تە، ىشىمىزدەگى الگى بالا ەشقايدا جوعالىپ كەتپەيدى. ول كەيدە قورعانعىسى كەلەدى، كەيدە ەركەلەگىسى كەلەدى، كەيدە جاي عانا بىرەۋگە سەنگىسى كەلەدى. مەنىڭشە، مۇنىڭ ەش ۇياتى جوق. كەرىسىنشە، سول بالانى جوعالتپاعان ايەل عانا جۇرەگىن دە جوعالتپايدى.

ويتكەنى ايەلدىڭ كۇشى ونىڭ قاتالدىعىندا ەمەس، نازىكتىگىن ساقتاي بىلۋىندە. ءومىر قانشا جەردەن سىناسا دا، مەيىرىمىن جوعالتپاي، قايتا تۇرىپ، العا جۇرە الۋىندا. مەن ءۇشىن ناعىز مىقتى ايەل – ءدال سونداي ايەل.

– سىزگە شەتەلدىك شىعارمالاردى ساحنالاعان كوبىرەك ۇناي ما، الدە قازاق دراماتۋرگياسى جاقىن با؟

– بۇل وتە قيىن سۇراق.

قويۋشى رەجيسسەر رەتىندە ايتسام، شەتەل دراماتۋرگياسىنا ەركىنىرەك بارامىن. ويتكەنى وندا شىعارماشىلىق ەركىندىك كوبىرەك، رەجيسسەردىڭ قيالىن شەكتەيتىن توسقاۋىل ازداۋ.

ال جان دۇنيەمە جاقىنى – قازاق دراماتۋرگياسى. سوڭعى جىلدارى قازاق شىعارمالارىن كوبىرەك قويا باستاعاننان كەيىن ونىڭ مەنىڭ تابيعاتىما الدەقايدا جاقىن ەكەنىن ءتۇسىندىم. سەبەبى مەن قازاقپىن. بۇل شىعارمالاردى ىشكى تۇيسىگىممەن قابىلدايمىن.

بىراق ءبىر ماسەلە بار. كەيدە ءبىز قالىپتاسقان ستەرەوتيپتەردىڭ شەڭبەرىنەن شىعا الماي قالامىز.

مەن ءۇشىن ساحناداعى ەڭ ماڭىزدى دۇنيە – اكتەردىڭ تابيعاتى. ءار حالىقتىڭ اكتەرلىك بولمىسى ءارتۇرلى. ورىس اكتەرىنىڭ تابيعاتى باسقا، تۇرىك اكتەرىنىكى باسقا، قازاق اكتەرىنىكى مۇلدە بولەك. مەن رەجيسسەر رەتىندە ءدال وسى ەرەكشەلىكتەرمەن جۇمىس ىستەگەندى جاقسى كورەمىن.

سوندىقتان مەن شەكسپيردى قويسام دا، ونى قازاقى دۇنيەتانىممەن قويامىن. بۇل اكتەرلەرگە ۇلتتىق كيىم كيگىزەمىن دەگەن ءسوز ەمەس. اڭگىمە – كەيىپكەردىڭ ىشكى الەمىن قازاق اكتەرىنىڭ تابيعاتى ارقىلى جەتكىزۋدە.

مەنىڭشە، ۇلتتى ويناۋ مۇمكىن ەمەس. ساحنادا باسقا ۇلتقا ۇقساۋعا تىرىسۋ كوبىنە جاساندىلىققا اكەلەدى.

مىسالى، قازاق تەاترىندا چەحوۆ قويىلعاندا اكتەرلەردىڭ ورىس بولىپ ويناۋعا تىرىساتىنىن ءجيى كورەمىن. بىراق قازاق ەشقاشان ورىس بولا المايدى. سول سياقتى ورىس اكتەرى دە قازاقتى ءدال قازاقتاي ويناي المايدى.

ءار حالىقتىڭ دۇنيەتانىمى ءارتۇرلى. ءبىز – سايىن دالانىڭ پەرزەنتىمىز. سول كەڭدىك، سول ەركىندىك ءبىزدىڭ تابيعاتىمىزعا سىڭگەن. ال ورىس مادەنيەتىنىڭ پسيحولوگياسى باسقا كەڭىستىكتە قالىپتاسقان. سوندىقتان ساحنادا ۇلتتىڭ سىرتقى بەينەسىن ەمەس، ونىڭ دۇنيەتانىمىن جەتكىزۋ كەرەك.

سانكت-پەتەربۋرگتە بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ كۋرسىندا جۇرگەنىمدە ۇستازىمىز: «مەن قازاق اكتەرلەرىن جاقسى كورەمىن»، – دەدى. «نەگە؟» دەپ سۇرادىم. سوندا ول: «سەندەردىڭ ينتۋيتسيالارىڭ وتە كۇشتى. كوپ نارسەنى تۇسىندىرمەي-اق سەزەسىڭدەر»، – دەپ جاۋاپ بەردى.

مەنىڭشە، بۇل – ءبىزدىڭ ۇلتتىق كودىمىز. دالانىڭ كەڭدىگى، كوشپەلى مادەنيەت، سالت-ءداستۇرىمىز – ءبارى ءبىزدىڭ تۇيسىگىمىزگە اسەر ەتكەن.

وسىنى كەيىن تاعى ءبىر مارتە سەزىندىم. فەدەريكو گارسيا لوركانىڭ «قاندى تويىن» البانياداعى فەستيۆالگە اپارعاندا تۇركيادان كەلگەن تەاترتانۋشى ماعان: «بۇل سپەكتاكل وتە قازاقى شىققان ەكەن»، – دەدى. مەن ءۇشىن بۇل – ەڭ ۇلكەن ماقتاۋدىڭ ءبىرى. ويتكەنى مەن ءدال سوعان ۇمتىلامىن.

شىنايى ونەر ادامنىڭ ىشكى بولمىسىنان تۋادى. ال ساحناداعى ەڭ جامان نارسە – وتىرىك. كورەرمەندى الداۋعا بولمايدى. قازىر كورەرمەن وتە ساۋاتتى، وتە تالعامپاز.

سوندىقتان قازاق دراماتۋرگياسى ماعان قازىر الدەقايدا جاقىن. ويتكەنى ول ارقىلى مەن ءوزىمدى دە، ءوز حالقىمدى دا شىنايى سويلەتە الامىن دەپ ويلايمىن.

ءبىر نارسەنى انىق بايقايمىن: قازاق كورەرمەنى قازاق دراماتۋرگياسىن ەرەكشە جاقسى كورەدى. ويتكەنى ول شىعارمالاردان ءوز تاعدىرىن، ءوز مىنەزىن، ءوز دۇنيەتانىمىن كورەدى.

– قازاق تەاترلارىنا شەتەلدىك رەجيسسەرلەردى شاقىرىپ، قويىلىم قويۋعا كوزقاراسىڭىز قانداي؟

– مەنىڭشە، شەتەلدىك رەجيسسەرلەردى شاقىرۋدىڭ ماڭىزى بار. بىراق ولاردىڭ ۇلتتىق تەاترعا كەلىپ، ءوز ەلىنىڭ ەمەس، ءبىزدىڭ ۇلتتىق دراماتۋرگيامىزدى قويعانىن قالايمىن.

ويتكەنى سىرت كوز ارقاشان جاڭا كوزقاراس الىپ كەلەدى. ءبىز ۇيرەنىپ كەتكەن دۇنيەنى ولار مۇلدە باسقا قىرىنان كورسەتە الادى.

مىسالى، اۋەزوۆ تەاترىنداعى «قورقىتتىڭ كورى» سپەكتاكلىن ليتۆادان كەلگەن رەجيسسەر قويدى. ول قويىلىم ماعان قاتتى اسەر ەتتى. ليتۆالىق تەاتر مەكتەبىنىڭ ەستەتيكاسى مەن قازاق دۇنيەتانىمى وتە تابيعي ۇيلەسكەن ەدى. سول سپەكتاكلدى كورگەندە سىرت كوزدىڭ ۇلتتىق ماتەريالدى قالاي جاڭاشا وقي الاتىنىن انىق سەزىندىم.

سوندىقتان شەتەلدىك رەجيسسەرلەردى شاقىرۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. بىراق ولاردى جاي عانا سپەكتاكل قويۋ ءۇشىن ەمەس، قازاق دراماتۋرگياسىن جاڭا قىرىنان تانىتۋ ءۇشىن شاقىرعان دۇرىس.

ەگەر ولار چەحوۆتى نەمەسە ءوز ەلىندە دە قويا الاتىن شىعارمالاردى ساحنالاسا، وندا مۇنداي شىعارماشىلىق بايلانىستىڭ ءمانى ازايادى. ال ەگەر «قاراگوزدى», «اقبىلەكتى», «ۇلپاندى» نەمەسە باسقا ۇلتتىق شىعارمالاردى قويسا، وزىمەن بىرگە قازاق دراماتۋرگياسىن دا حالىقارالىق كەڭىستىككە الىپ شىعادى. مۇنداي تاجىريبەدەن ءبىز تەك ۇتامىز.

كەزىندە الەم دوستوەۆسكيدى دە، چەحوۆتى دا تەك كىتاپ ارقىلى ەمەس، تەاتر ارقىلى كەڭىرەك تانىدى. ءبىز دە وسى باعىتتا ويلانۋىمىز كەرەك.

قازىر ءبىز دە وسى ۇستانىممەن جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز. شەتەلدىك رەجيسسەرمەن بىردەن: «بىزگە ءوز دراماتۋرگيامىز ماڭىزدى»، – دەپ كەلىستىك. «اقبىلەكتى» تاڭدادىق. ويتكەنى بىزگە ونىڭ ءوز شىعارماسىن قويعانى ەمەس، قازاق ادەبيەتىنە ءوزىنىڭ رەجيسسەرلىك كوزقاراسىن ۇسىنعانى ماڭىزدى.

ءوزىم دە مۇنداي تاجىريبەنى باستان وتكەردىم. مىسالى، ازەربايجانعا شاقىرعاندا ولار بىردەن ۇلتتىق دراماتۋرگياسىن ۇسىندى. تۇركيادا دا ءدال سولاي بولدى. ەكى ەلدىڭ دە ۇستانىمى ءبىر: «بىزگە ءوز شىعارمامىزدى ءسىزدىڭ كوزىڭىزبەن سويلەتىڭىز».

مەنىڭشە، بۇل – وتە دۇرىس كوزقاراس.

سوندىقتان مەن شەتەلدىك رەجيسسەرلەردى شاقىرۋدى قولدايمىن. بىراق ونىڭ ناقتى ماقساتى بولۋى كەرەك. ءبىز ءوز دراماتۋرگيامىزدى تانىتۋىمىز قاجەت. ءبىز رەجيسسەردى شاقىرعان سوڭ، شىعارماشىلىق تالاپتى دا ءوزىمىز قويۋىمىز كەرەك. ويتكەنى ءبىزدىڭ باستى ماقساتىمىز – ءوز دراماتۋرگيامىزدى الەمگە تانىتۋ.

– رەجيسسەر رەتىندە، قازىر ەندى كوركەمدىك جەتەكشى رەتىندە تەاترعا قاتىستى ايتار ۇسىنىس تىلەگىڭىز بار ما؟

– مەنىڭ ەڭ ۇلكەن تىلەكتەرىمنىڭ ءبىرى – تەاترلاردىڭ دەمەۋشىلەرى كوبەيسە ەكەن.

ويتكەنى بۇل – تەاتردىڭ بولاشاعى ءۇشىن وتە ماڭىزدى. مەنىڭشە، ۋاقىت وتە كەلە ءبىز دە ەۋروپاداعى مودەلگە جاقىندايمىز. كوپتەگەن ەلدەردە مەملەكەت ۇلتتىق تەاترلار مەن وپەرا تەاترلارىن عانا قارجىلاندىرادى. ال قالعان تەاترلاردىڭ باسىم بولىگى دەمەۋشىلەردىڭ قولداۋىمەن جۇمىس ىستەيدى.

مەنىڭ ويىمشا، قازاقستان دا بىرتىندەپ وسى جۇيەگە كەلەدى. ويتكەنى مەملەكەت شەكسىز كوپ تەاتردى، شەكسىز كوپ شىعارماشىلىق ۇجىمدى جالعىز ءوزى قارجىلاندىرا بەرۋى مىندەت ەمەس.

وسىنداي وزگەرىس بولسا، تەاترلاردا شىعارماشىلىق ەركىندىك تە كوبەيەدى. ەڭ باستىسى – تابيعي باسەكەلەستىك قالىپتاسادى. بۇل اكتەرلەردىڭ دە، رەجيسسەرلەردىڭ دە، جالپى شىعارماشىلىق ورتاداعى ادامداردىڭ كاسىبي وسۋىنە ىقپال ەتەدى.

بىراق وعان جەتۋ ءۇشىن تەاتر مەنەدجمەنتىن دامىتۋىمىز كەرەك.

قازىر ءبىزدىڭ تەاترلاردىڭ كوبى دەمەۋشىلەرمەن جۇيەلى جۇمىس ىستەي المايدى. ال ءىرى كومپانيالار الدەقاشان XXI عاسىردىڭ تالاپتارىمەن جۇمىس ىستەپ جاتىر. ولار سەرىكتەستىكتىڭ دە، ينۆەستيتسيانىڭ دا، برەند قالىپتاستىرۋدىڭ دا تەتىكتەرىن جاقسى بىلەدى. وكىنىشكە قاراي، تەاتر مەن بيزنەس اراسىنداعى وسى كوپىر بىزدە ءالى تولىق قالىپتاسقان جوق.

مەنىڭشە، بۇعان تەاتر مەنەدجمەنتىنىڭ ەندى عانا دامىپ كەلە جاتقانى دا اسەر ەتەدى.

مىسالى، ماسكەۋدەگى ۆاحتانگوۆ تەاترىندا دەمەۋشىلەر وتە كوپ. ونىڭ ديرەكتورى تەك اكىمشىلىك باسشى ەمەس، كاسىبي تەاتر مەنەدجەرى ءارى پروديۋسەر. ويتكەنى مەنەدجەردىڭ مىندەتى – تەاتردىڭ شىعارماشىلىق الەۋەتىن دۇرىس تانىستىرىپ، وعان قولداۋ تابا ءبىلۋ.

قالاي بولعاندا دا، تەاتر دا كورەرمەنگە ۇسىنىلاتىن مادەني ءونىم.

ءبىز ءالى كۇنگە دەيىن كەڭەستىك جۇيەنىڭ ويلاۋ داعدىسىنان تولىق ارىلا قويعان جوقپىز. بار جاۋاپكەرشىلىكتى مەملەكەتكە ارتىپ ۇيرەنىپ قالعانبىز. ال XXI عاسىردا تەاتر دا باستاماشىل بولۋى كەرەك. ءوز سەرىكتەسىن ىزدەۋى كەرەك، ءوز مۇمكىندىگىن ءوزى كەڭەيتۋى كەرەك.

سوندا عانا تەاترلار اراسىندا شىنايى باسەكەلەستىك قالىپتاسادى. دەڭگەي كوتەرىلەدى. جاڭا جوبالار دۇنيەگە كەلەدى. شەتەلدىك فەستيۆالدەرگە كوبىرەك شىعۋعا مۇمكىندىك تۋادى. ەڭ باستىسى – قازاق تەاترىن الەمگە كەڭىرەك تانىتۋعا جول اشىلادى. مەنىڭشە، تەاتردىڭ بولاشاعى مەملەكەتكە عانا ەمەس، قوعام مەن بيزنەستىڭ ورتاق جاۋاپكەرشىلىگىنە دە سۇيەنگەن كەزدە الدەقايدا بەرىك بولادى.

– جاقسى رەجيسسەر بولۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن نە قاجەت؟ ال ءوزىڭىز سول قاجەتتىلىكتى نەمەن تولىقتىرىپ ءجۇرسىز؟

– مەنىڭشە، رەجيسسەر ءۇشىن ەڭ ماڭىزدىسى – ينتەللەكت. ودان كەيىن ومىرلىك تاجىريبە كەلەدى. ويتكەنى رەجيسسۋرا تەك تەوريا ەمەس. ادامدى، قوعامدى، ءومىردى تۇسىنبەي تۇرىپ، ۇلكەن سپەكتاكل جاساۋ قيىن.

سوندىقتان ءوزىم ۇنەمى وقۋعا، ىزدەنۋگە تىرىسامىن. مەن ءۇشىن كىتاپ وقۋ – رەجيسسەرلىك جۇمىستىڭ ءبىر بولىگى.

ەڭ سۇيىكتى جازۋشىم – دوستوەۆسكي. اسىرەسە «يديوت» رومانىن قايتا-قايتا وقيمىن. ءتىپتى قازىر دە جۇمىس ۇستەلىمنىڭ ۇستىندە جاتادى. كەيدە كىتاپتى كەز كەلگەن جەرىنەن اشىپ، ءبىر تاراۋىن قايتا وقىپ شىعامىن. ءار وقىعان سايىن بۇرىن بايقاماعان جاڭا ءبىر ويدى تاباتىن سياقتىمىن.

كينو ونەرىندە اندرەي تاركوۆسكيدى ەرەكشە جاقسى كورەمىن. ونىڭ فيلمدەرىن قانشا رەت كورسەم دە جالىقپايمىن. ءار قاراعان سايىن جاڭاشا قابىلدايمىن.

قازىر ۆلاديمير نابوكوۆتىڭ «لوليتاسىن» قايتادان وقىپ ءجۇرمىن. سوڭعى كەزدە وسى شىعارمانى ساحنالاۋ تۋرالى وي ءجيى مازالاي باستادى. مۇمكىن، الداعى ۋاقىتتا «لوليتانى» قويۋعا دا تاۋەكەل ەتەرمىن.

سونداي-اق ميحايل بۋلگاكوۆتىڭ «ماستەر مەن مارگاريتاسى» – مەن ءۇشىن ەرەكشە رومان. ونى وتە جاقسى كورەمىن. بىراق ونى ساحنالاۋعا ازىرگە باتىلىم جەتپەيدى. ويتكەنى بۇل وتە كۇردەلى شىعارما. ونىڭ فيلوسوفيالىق سالماعى دا، ساحنالىق شەشىمى دە وڭاي ەمەس. ونىڭ ۇستىنە ءبىزدىڭ كورەرمەن دە ازىرگە بۇل روماندى تولىق قابىلداۋعا دايىن ەمەس سياقتى. اسىرەسە شايتان بالى سياقتى سيمۆوليكالىق كورىنىستەردى ساحناعا شىعارۋ ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك. سوندىقتان ازىرگە بۇل روماننان وقىرمان رەتىندە عانا ءلاززات الىپ جۇرگەندى ءجون كورەمىن.

مەنىڭشە، رەجيسسەر ۇنەمى ءوزىن تولىقتىرىپ وتىرۋى كەرەك. كىتاپتان دا، كينودان دا، ءومىردىڭ وزىنەن دە ۇيرەنۋدى توقتاتپاۋى قاجەت. ويتكەنى رەجيسسەردىڭ ەڭ باستى كاپيتالى – ونىڭ ىشكى الەمى.

– سوڭعى سۇراق. ونەردەگى ميسسياڭىز قانداي؟

– مەنىڭشە، مەنىڭ ونەردەگى ەڭ باستى ميسسيام – تالانتتى اكتەرلەردى اشۋ. ولارعا جول كورسەتۋ.

مەن ەشقاشان اكتەرگە اقىل ايتىپ، وزىمدىكى عانا دۇرىس دەپ ۇيرەتكىم كەلمەيدى. كەرىسىنشە، ونىڭ بويىنداعى مۇمكىندىكتى اشقىم كەلەدى. ويتكەنى رەجيسسەردىڭ ەڭ ۇلكەن جەڭىسى – ءوز سپەكتاكلىندە ءبىر عانا اكتەردىڭ بۇرىن اشىلماعان قىرىن كورسەتە الۋى.

مىسالى، فەستيۆالدەردە بىرەۋ كەلىپ: «قانداي كەرەمەت اكتريسا! قانداي تاماشا وينادى!» – دەپ ايتسا، مەن سوعان شىن قۋانامىن. سول ساتتە ءوزىمدى باقىتتى رەجيسسەر سەزىنەمىن.

مەن شىعارماشىلىقتا ەشقاشان قىزعانىشپەن ءومىر سۇرگەن ەمەسپىن. مەن ءۇشىن ەڭ ماڭىزدىسى – ادام. ونىڭ جانى، ونىڭ ىشكى الەمى.

سول سەبەپتى مەنىڭ تاعى ءبىر ۇلكەن ارمانىم بار. ءبىر كۇنى مۋزىكاسىز سپەكتاكل قويعىم كەلەدى. ساحنادا تەك اكتەر، ءسوز جانە كەڭىستىك قانا بولسا دەيمىن. مەن ءۇشىن تەاتردىڭ ەڭ ۇلكەن قۇدىرەتى دە – وسىندا.

ازىرگە وعان تولىق دايىنمىن دەپ ايتا المايمىن. بالكىم، ماعان ءالى دە ومىرلىك تاجىريبە كەرەك شىعار. مۇمكىن، ون جىلدان كەيىن سول سپەكتاكلگە كەلەرمىن. ونى ۋاقىت كورسەتەدى.

جالپى، مەن تىنىشتىقتى جاقسى كورەمىن. شىعارماشىلىق تا تىنىشتىقتى جاقسى كورەدى دەپ ويلايمىن.

سوندىقتان پرەمەرا كۇنى ءوز سپەكتاكلىمدى كورمەيمىن. سالتاناتتى قابىلداۋلاردى، بانكەتتەردى، كوپشىلىك الدىندا ۇزاق سويلەگەندى ۇناتپايمىن. ءتىپتى كورەرمەن الدىنا تاعزىم جاساۋعا شىعۋدىڭ ءوزى ماعان وڭاي ەمەس.

ويتكەنى مەن ءۇشىن سىرتقى داڭقتان گورى ىشكى الەمىم قىمبات.

مەن سول ىشكى الەمىمدى، ىشىمدەگى كىشكەنتاي بالانى جوعالتىپ الماۋعا تىرىسامىن. ويتكەنى رەجيسسەردى العا جەتەلەيتىن دە، جاڭا دۇنيەگە جەتەلەيتىن دە – ءدال سول بالا دەپ سەنەمىن. 

– اڭگىمەڭىزگە راقمەت! ساحناداعى ءسوزدىڭ دە، اكتەردىڭ دە قادىرىن ايشىقتايتىن قويىلىمدارىڭىزدى كورەرمەن ءالى تالاي تاماشالايدى دەپ سەنەمىز. شىعارماشىلىق شابىت پەن تولايىم تابىس تىلەيمىز! 

سۇحباتتاسقان – جۇلدىز كاپەزوۆا، تەاترتانۋشى

Abai.kz