Түнгі сағат екі. Мен бұл жауапты жазуға екі сағаттан астам уақыт жұмсадым. Асхат Демократтың «Маған 55 жас. Мен бүкіл өмірім бойы күттім…» деген жазбасын оқыдым...

Осы мәтінді оқып отырып, оған үміт, жарқын болашақ және «бәрі міндетті түрде жақсы болады» деген әдеттегі сөздермен жауап беру маған өте қиын екенін түсіндім. Өйткені мен бұл адамның жағдайын түсінемін.

Жасың жиырма беске келгенде, шынымен де күте аласың. Алда әлі тұтас бір ғұмыр бар сияқты көрінеді және ел міндетті түрде өзгереді деп сенесің. Отыз беске келгенде тарихтың қандай да бір себеппен уәделерін орындауға асықпайтынын байқай бастайсың. Қырыққа келгенде ащы ой пайда болады: тағы қанша күту керек? Ал елу жастан асқан соң сұрақ мүлде басқаша қойылады: «Ел қашан өзгереді?» емес, «Осы өзгерістерді көру үшін менің өз өмірімде қанша уақыт қалды?»

Назарбаевтың отыз жылдық билігі оның айналасындағы және халық арасындағы болашағы бар саясаткерлердің ғана жолын жапқан жоқ, өзгерістерге деген кез келген үмітті де өлтірді. Сондықтан 2022 жылғы қаңтардағы мемлекеттік төңкеріс жасау әрекеті күтпеген жерден «Шал кет!» деген ұранмен халық көтерілісіне ұласты.

Сондықтан болар, оның сөздерінде мұң соншалықты көп. Ол тек саясат туралы айтып отырған жоқ. Ол өзінің сол үмітпен бірге өтіп кеткен өмірі туралы айтып отыр.

Мен оны жұбатқым келмейді. Өйткені отыз жыл күткен адамға «тағы біраз шыда» деу – қатыгездікке жақын.

Мен басқа нәрсені айтқым келеді. Біз тарихты өз өміріміздің ұзақтығымен өлшеуге тым жиі тырысамыз. Ал тарих бізден әлдеқайда ұзақ.

Біз белгілі бір дәуірдің ішінде дүниеге келеміз де, оның құрылысын көбіне мәңгілік нәрсе деп қателесіп қабылдаймыз. Қазіргі тәртіп әрқашан болған және әрқашан солай болады деп ойлаймыз. Бірақ тарихи кітаптарды ашсаң, мүлде басқа көріністі көресің. Кеше ғана мәңгілік болып көрінген нәрсе жоғалып кетеді. Мүмкін емес болып көрінген нәрсе шындыққа айналады.

Мұнда тек Дәуіт пен Ғолият туралы тарих қана емес, Ресей мен Украина арасындағы әскери қақтығыс та бар. Біз ең күштілер емес, өзгелер жеңіске жеткен жүздеген, мыңдаған мысалды көріп отырмыз.

Тарих бізге империялардың ыдырайтынын айтады. Мемлекеттік жүйелер өзгереді. Ондаған жылдар бойы мызғымайтындай көрінген режимдер бір күні тарихтың қоқыс жәшігіне түседі. Тіпті әлемдегі ең қуатты ядролық мемлекеттердің бірі болған КСРО да бірде-бір оқ атылмастан ыдырады.

Осыдан тарихтан шығатын өте қатал бір қорытынды бар: авторитарлық және тоталитарлық жүйелер мәңгі болмайды. Олар өте өміршең болуы мүмкін. Ондаған жылдар бойы қарсылықты басып, институттарды, бұқаралық ақпарат құралдарын, күштік құрылымдар мен экономиканы бақылауда ұстай алады. ГУЛАГ пен АЛЖИР сияқты жүйелерді құра алады. Тұтас халықтарды күштеп көшіріп, оларды қыстың қақаған кезінде қазақ даласына тастай алады. Адамдарда «ештеңе ешқашан өзгермейді» деген түсінік қалыптастыра алады.

Бірақ мәңгілік саяси құрылым болмайды. Ерте ме, кеш пе, жүйе өзі ескі шеңберде ұстап тұруға тырысатын қоғамға сәйкес келмей қалатын сәт келеді.

Бүгінде жас ұрпақтарды бақылау әсіресе қызық. 2025 жылы Непалда көбіне Z буынының жастары бастаған наразылықтар премьер-министрдің отставкаға кетуіне алып келді. Ал бір жыл бұрын Бангладештегі қуатты жастар қозғалысы Шейх Хасина үкіметінің құлауына себеп болды.

Үмітсіздікке түскендер, жаңа ұрпақ жастарының мүлде басқа екенін есте сақтаңыздар.

Мен мұндай сценарийлерді қайталауға шақырмаймын. Саяси сілкіністердің әрқашан өз құны болады, ал ескі тәртіпті қиратқаннан кейін жаңасын құруға да қабілет керек. Бірақ мұндағы ең маңыздысы – фактінің өзі. Интернетпен бірге өскен ұрпақ билікті, ақпаратты және еркіндікті мүлде басқаша қабылдайды. Олар «осылай қабылданған, өйткені бұрыннан осылай болған» деген қағидамен өмір сүргісі келмейді.

Бірақ мұнда тағы бір, әлдеқайда жағымсыз сұрақ туындайды: АЛ БІЗДІҢ ӨЗІМІЗ НЕ ІСТЕЙМІЗ?

Билікті кінәлау өте оңай. Оның үстіне көп жағдайда мұның жөні бар. Бірақ егер біз еркін адамдар болғымыз келсе, айнаға қарап, өзімізге батыл сұрақ қоя білуіміз керек.

«Әр халық өз билеушісіне лайық» деген белгілі сөз бар. Оның тарихи тұрғыдан қаншалықты дәл екеніне таласуға болады. Бірақ моральдық ескерту ретінде оның маңызы зор.

Бұл сөз біздің өз жауапкершілігіміз туралы айтады.

Ондаған жылдар бойы жемқорлықпен келісіп өмір сүріп, кейін жемқорлардың елді неге басқаратынына таңғалуға болмайды. Баланы балабақшаға орналастыру үшін пара беріп, кейін жоғарыдағы жемқорлыққа ашулануға болмайды. Заңды айналып өтіп, таныс арқылы «мәселені шешіп», қажетті анықтаманы сатып алып, заң бұзушылыққа көз жұма қарап, әкімдіктен, полициядан, соттан немесе мемлекеттік мекемеден «өз адамыңды» іздеп, кейін құқықтық мемлекетте өмір сүргіміз келеді деп айтуға болмайды.

Ақыр соңында, өзіңе тиімді болған жағдайда заңсыз қайтарымға келісіп, кейін мемлекеттік тендерлердегі миллиардтаған қайтарымдарға ашулануға болмайды. Ас үйде отырып үкіметті сынау оңай, бірақ өзіміздің де «мұрнымыздың ұшы былғанып тұрғанын» ұмытуға болмайды.

Жемқорлық тек жоғары кабинеттерде басталмайды. Ол адам өзіне алғаш рет: «Мен не істей аламын? Бәрі де осылай істейді ғой» деген кезде басталады.

Осы «бәрі осылай істейді» деген сөз – қоғам үшін ең қауіпті тіркестердің бірі.

Өйткені дәл осыдан біртіндеп үйреншікті дәрменсіздік пайда болады. Алдымен адам: «Мен ештеңені өзгерте алмаймын» дейді. Кейін «амалын тауып бейімделу керек» деген жұбаныш пайда болады. Содан соң адам жағдайды түсінгендей сабырмен: «Онсыз мүмкін емес» деп айта бастайды. Ақырында кеше өзі шағымданған жүйенің бір бөлігіне айналады.

Сонда қорқынышты парадокс пайда болады.

Біз демократиялық мемлекет қалаймыз, бірақ күнделікті өмірімізде демократиялық мәдениетті сақтауға әрдайым дайын емеспіз. Адал шенеуніктерді қалаймыз, бірақ кейде өзіміз мәселені заң бойынша емес, таныс арқылы шешуге тырысамыз. Әділетті сотты қалаймыз, бірақ мәселе өз басымызға қатысты болса, байланыстарымызды пайдалануға дайынбыз. Еркін баспасөзді қалаймыз, бірақ сөз бостандығы шектелген кезде оған немқұрайлы қараймыз – тек бұл бізге жеке әсер етпесе болғаны. Таза саясатты қалаймыз, бірақ кейде өз дауысымызды азын-аулақ қызметке, ақшаға немесе уәдеге сатуға дайынбыз.

Кейде бұл бір қап қант немесе бір тонна көмір болуы мүмкін. Бірақ көп жағдайда бұл – қорқыныш.

Ал бастың ішінде: «Көзге түспе. Сенсіз-ақ бәрі баяғыда шешіліп қойған» деген дауыс тұрады.

Содан кейін бізге отыз жылдан астам уақыт бойы неге бір ғана саяси спектакль көрсетіліп келе жатқанына таңғаламыз.

Халық пен биліктің бір-бірімен байланысы біз мойындағымыз келгеннен әлдеқайда күрделі екенін мойындауға батылдық табайық.

Әрине, қалай болуы керек?

Билік қоғамды қалыптастырады. Бірақ қоғам да билікті қалыптастырады. Тіпті ең қатаң жүйелердің өзінде де солай.

Сондықтан жауапкершілікті толығымен біреуге ғана артып қоюға болмайды.

Егер біз шынымен өзгеріс қаласақ, оны тек президенттен, парламенттен немесе үкіметтен бастауға болмайды. Өзімізден бастауға тура келеді.

Заңға қалай қарайтынымыздан. Балаларды қалай тәрбиелейтінімізден. Бізден пара талап еткенде «жоқ» деп айта аламыз ба? Ешкім ешқашан білмесе де, заңсыз пайдадан бас тарта аламыз ба?

Өзімізден сұрайық: айлакерлікті артықшылық, ал бейімделгіштікті өмірлік даналық деп санауды тоқтатуға дайынбыз ба?

Өзімізге талапты күшейтуіміз керек. Өзімізді алдауды тоқтатуымыз керек.

Өйткені іштей еркіндіктің жоқтығы мен өтірікке үйренген адамдардан еркін қоғам құру мүмкін емес. Әділетсіздік өзімізге тиімді болғанша қалыпты нәрсе деп саналатын жерде әділетті мемлекет құру мүмкін емес. Ал өз өмірімізде үнемі өзімізге жеңілдік іздеп жүріп, биліктен жоғары мораль талап ету мүмкін емес.

Мені дұрыс түсініңіздер. Бұл билікті ақтамайды. Керісінше. Биліктің жауапкершілігі оның деңгейі жоғарылаған сайын арта түседі.

Сондықтан енді бүгін шешім қабылдап отырғандарға үн қатқым келеді.

Билік мырзалары, айналада болып жатқан жағдайға мұқият қараңыздар.

Сіздер адамдарды елден кеткен кезде ғана жоғалтпайсыздар. Оларды одан әлдеқайда ертерек жоғалтасыздар. Адам өз дауысының ешқандай мәні жоқ екеніне сенуді тоқтатқан кезде.

Сіздерде сайлауға төмен қатысу туралы көп жылдан бері деректер бар. Неліктен дұрыс қорытынды жасамайсыздар?

Жерге құлап бара жатқан ұшақтың ұшқышы не істеуі керек? Датчиктердің көрсеткішіне сенбеуі керек пе? Деректерді қолдан жасауы керек пе, әлде соған сәйкес шешім қабылдауы керек пе?

Жауабы анық.

Ендеше неге шындықты көргіңіздер келмейді және оған тиісті түрде әрекет етпейсіздер?!

Жас маман өз білімінің оған лайықты болашаққа кепілдік бермейтінін түсінген кезде.

Кәсіпкер ережелердің үнемі өзгеретінін, салықтардың өсіп жатқанын көріп, компаниясын жабуға мәжбүр болған кезде.

Отбасы бағалардың табыстан жылдам өсіп жатқанын түсініп, балаларына неге етті әлдеқашан жемей, тек макарон жеп жүргенін түсіндіру қиын болған кезде.

Дарынды жас өз Отанын сүймегендіктен емес, мұнда өзіне мүмкіндік көрмегендіктен басқа елге қарайлай бастаған кезде.

Ақырында, адамға: «Артық сұрақ қойма. Тұрақтылық үшін жай ғана рақмет айт» деген кезде.

Бұл – өте қауіпті қателік.

Өйткені дамусыз тұрақтылық біртіндеп тоқырауға айналады.

«Нұр Отан» партиясы іштен шіріп, КПСС-тің тағдырын қайталады. Тіпті ребрендинг те оны құтқара алмады.

Адамға мүмкіндік жасамайтын экономикалық саясат ақыр соңында саяси мәселеге айналады.

Бүгін тәртіпті сақтаудың тәсілі болып көрінетін еркіндіктерді шектеу ертең сол тәртіптің күйреу себептерінің біріне айналуы мүмкін.

Ал адамдарды үнсіз қалуға мәжбүрлеу олардың ойлауды тоқтатқанын білдірмейді. Әсіресе XXI ғасырда.

Сондықтан осы мәтінді жазған адамға мен соқыр үмітке де берілмеуге, үмітсіздікке де түспеуге кеңес берер едім.

Әрине, кету – оның құқығы. Қалу да – оның құқығы.

Бірақ мен оған бір нәрсе айтқым келеді.

Көңіліңіздің қалуы өміріңіздің қалған бөлігін ұрлап кетуіне жол бермеңіз.

Егер қалуды шешсеңіз, ғажайыпты күтпеңіз. Өмір сүріңіз, сүйіңіз, еңбек етіңіз, бала өсіріңіз, пайдалы нәрсе жасаңыз, дұрыс деп санаған нәрсеңізді айтыңыз, өзгелерге көмектесіңіз.

Қазіргі сәтпен өмір сүріңіз. Өйткені қанша жыл өмір сүретінімізді бізге ешкім алдын ала айтқан жоқ.

Ал кетуді шешсеңіз, мұны өз жаныңыздың капитуляциясына айналдырмаңыз.

Өйткені ең ауыр жеңіліс адам өзгерісті күтіп үлгермеген кезде емес. Адамның көңілі соншалықты қалған кезде болады: ол өзі не үшін өмір сүргенін түсінуден қалады.

Енді өзіме оралайын.

Жақында менің 58 жасым толды. Мен де күттім. Жиырма жылдан астам уақыт саясатты талдадым, ойынның барлық ережесін түсіндім, оппозицияның қателіктерін көрдім және тек 2016 жылы Алматы қаласының Қоғамдық кеңесі арқылы әрекет етуге шешім қабылдадым.

Бір кездері жастық шағымда елестеткен Қазақстанды міндетті түрде көремін деп ойладым.

Горбачевтің қайта құруы мен жариялылығы барша халыққа үлкен үміт сыйлады. Өзгерістердің сөзсіз болатыкнына сенім пайда болды.

Бірақ арнасынан асып-тасқан өзгерістер өзенінің өзі сасық батпаққа айналды.

Естеріңізде ме, Қазақстаннан адамдар әлдеқашан кете бастады. Өз күшіне сенгендер кетті.

Патриоттар қалды.

Қазір мен өмір біздің жеке жоспарларымызды орындауға міндетті емес екенін түсіндім.

Бір елдер күшті әрі ақылды адамдарды өзіне тартады. Мысалы, АҚШ. Ал басқа елдер ақылды азаматтарды билікке жақындатпайды. Өйткені олар тым қауіпті.

Әркім өз шындығына қарай әрекет етеді.

Бұл жерде адамның ішкі дүниесіне көп нәрсе байланысты.

Жағдайды салқын ақылмен бағаласаң, көңілің қалмайды. Жай ғана жоспарларыңды түзетесің.

Өзіңнен: «Мен халық үшін қандай пайдалы іс істей аламын?» деп сұрайсың.

Мүмкін, мен армандаған көп нәрсе мен жоқ болған кезде жүзеге асатын шығар. Бірақ басқаша болуы да мүмкін.

Ал пессимистік нұсқаны алайық.

Дем алу қиын, ауа ылғалды, баратын жер жоқ.

Адамның ішкі дүниесі бай болса, өмірдің барлық ауыртпалығын сабырмен көтеруге болады. Өмірдің осы кезеңіне философиялық тұрғыдан қарауға болады.

Келісіңіздер, көпшілігіңіз мұнымен өмір сүруді үйрендіңіздер.

Бірақ бәрі бірдей философ емес.

Ал оларға ауыр.

Енді көңілі қалған адамға қайта оралып, оған жауап берейік.

Менің ойымша, адам тарихты міндетті түрде аяқтауға тиіс емес. Кейде оның міндеті – тарихтың өзімен аяқталуына жол бермеу.

Адам бүкіл өмірін өткізіп, еңбегінің жемісін көрмеуі мүмкін.

Өзі ешқашан көлеңкесінде отырмайтын ағаш отырғызуы мүмкін.

Өзі үшін шындыққа айналмайтын, тек балалары немесе немерелері үшін жүзеге асатын идеяны қорғауы мүмкін.

Бірақ осыдан ағаш қажетсіз болып қала ма?

Менің үйімнің алдында бірнеше ағаш және әкем отырғызған сирень бұтасы бар. Кейде мен олармен сөйлесемін. Әкемді еске аламын.

Ал идея осыдан мағынасыз бола ма?

Осыдан адамның өмірі босқа өтті деуге бола ма?

Әрине, жоқ.

Бір кездері Федор Тютчев:

«Біз сөзіміздің қалай жаңғыратынын алдын ала болжай алмаймыз», – деп жазған.

Сондықтан мен басқаша айтар едім:

«Күтпеңіз. Өмір сүріңіз және әрекет етіңіз. Қолыңыздан келгенше баршаға жарық пен махаббат сыйлаңыз. Ал не болатыны – болар».

Өйткені тарих бізден өзгерістерге дайынбыз ба деп сұрамайды. Ол бір күні жай ғана өзгере бастайды.

Сол сәт келгенде, кейбір адамдардың осы уақыттың бәрінде тек күтіп отырғаны, ал басқалары осы уақыттың бәрінде топырақты дайындағаны анықталады.

Бәлкім, жалғастыра берудің мәні де осында шығар.

Нәтижені міндетті түрде көретінімізге сенгендіктен емес.

Кімге ертеңгі күн бұйыратынын білмейтіндіктен.

Егер ол біздің балаларымыз бен немерелерімізге бұйырса, мен оларға тек үй, ақша және естелік қалдырғым келмейді.

Мен оларға адам өзінің қадір-қасиеті мен әл-ауқатының бірін таңдауға мәжбүр болмайтын ел қалдырғым келеді.

Кеткісі келмейтін ел.

Еркіндік мемлекетке қауіп ретінде қарастырылмайтын, ал еркін азамат мемлекеттің басты байлығы саналатын ел.

Ал биліктен бір қарапайым нәрсені есте сақтауды сұрар едім:

АЗАМАТТАРДЫ ҚОРҚЫНЫШПЕН МӘҢГІЛІК ҰСТАП ТҰРУҒА БОЛМАЙДЫ.

Оларды қорқынышпен белгілі бір уақыт ұстап тұруға болады.

Бірақ олардың ұзақ уақыт сіздермен бірге болғанын қаласаңыздар, оларды қорқынышпен емес, болашақпен ұстап тұру керек.

Билікке деген сенімді қайтару керек.

Ол үшін ең алдымен адал сайлау өткізіп, дауыстарды әділ санау қажет.

Барлық жеті саяси партияны бақылауда ұстап отырып, неден қорқасыздар?

Керісінше, адал сайлау сіздерге ең лайықты адамдарға мүмкіндік беруге жол ашады.

Өйткені халық қателеспейді.

Ал өзімізге айтарым басқа:

Өзіңіз талап ете алмайтын нәрсені елден талап етпеңіз.

Бұл жерде Америка президенті Кеннедидің сөзін сәл өзгертіп айтуға тура келеді:

«Отан маған не беруі керек?» деп қана сұрамаңыз.

Өзіңізден:

«Отан мен көргім келетіндей елге айналуы үшін мен не істедім?» – деп сұраңыз.

Нағыз азаматтық ұстаным осылай басталады.

Ал, бәлкім, шынайы демократия да осыдан басталатын шығар.

Сайлаудан емес, әдемі сөздерден емес.

Бір күні өзінің өмір бойы шағымданып келген нәрсесінің бір бөлігі болудан бас тартуға шешім қабылдаған адамнан басталады.

Аңғал болмау керек.

Ғажайыпты күтудің қажеті жоқ.

Бірақ берілуге де болмайды.

Өйткені тарих біздің өмірімізден әлдеқайда ұзақ.

Бәлкім, біз жасай алатын ең маңызды нәрсе – өз өмірімізді келесі ұрпаққа бәрін басынан қайта бастауға тура келмейтіндей етіп өткізу.

Бірақ мұнда, меніңше, бір қауіпті қателік бар: еркіндікті пойыздың келуін күтіп отырған жолаушы сияқты күтуге болмайды.

Тарих басқаша құрылған.

Елдер кесте бойынша өзгермейді және бір ұрпақ күтуге шаршағандықтан ғана өзгермейді.

Тарих циклдер арқылы қозғалады.

Тоқырау, шегіну, қорқыныш пен көңіл қалу кезеңдері болады.

Содан кейін жинақталған ішкі қысым қоғамды өзгерте бастайды.

Кейде бұл тез болады, кейде ондаған жылдарға созылады.

Ең бастысы – біз бүгін тарихи циклдің қай кезеңінде тұрғанымызды білмейміз.

Сондықтан елден кету – әр адамның жеке таңдауы.

Бірақ адам тек күтуге шаршағандықтан кетсе, мына нәрсені түсінуі керек: бәлкім, ол дәл тарихтың кезекті бұрылыс кезеңі басталып жатқанда кетіп бара жатқан шығар.

Маған да бір кездері өзгерістер әлдеқайда ертерек болуы керек сияқты көрінді.

Бірақ жас ұлғайған сайын бір қарапайым нәрсені түсіндім:

Еркіндік үшін күрес – спринт емес. Ол – ұрпақтар эстафетасы.

Сен өзің армандаған Қазақстанға ие болмауың мүмкін.

Бірақ бұл арманыңнан бас тартуың керек дегенді білдірмейді.

Бәлкім, сенің міндетің – балаларыңның сол арманға бір қадам жақындауына жағдай жасау.

Немесе немерелеріңнің.

Мұнда романтизм мен тарихты түсінудің арасында принципті айырмашылық бар.

Романтик:

«Бәрі ертең міндетті түрде өзгереді», – дейді.

Ал тарихты түсінетін адам басқаша айтады:

«Бұл қашан болатынын білмеймін. Бірақ тарих менің ұрпағыммен аяқталмайтынын білемін. Сондықтан менің берілуге құқым жоқ».

Желіде өзінің ішкі жан күйзелісін бөліскен адамның жан дүниесіндегі ауыртпалықты әр қырынан түсінуге тырыстым.

Менің ойларым оған ғана емес, осындай жағдайда жүрген басқа адамдарға да дұрыс шешім табуға көмектеседі деп үміттенемін.

Асхат Асылбеков,

Қазақшаға аударып, мәтінін редакциялаған Әбдірашит Бәкірұлы

Abai.kz