تۇنگى ساعات ەكى. مەن بۇل جاۋاپتى جازۋعا ەكى ساعاتتان استام ۋاقىت جۇمسادىم. اسحات دەموكراتتىڭ «ماعان 55 جاس. مەن بۇكىل ءومىرىم بويى كۇتتىم…» دەگەن جازباسىن وقىدىم...

وسى ءماتىندى وقىپ وتىرىپ، وعان ءۇمىت، جارقىن بولاشاق جانە «ءبارى مىندەتتى تۇردە جاقسى بولادى» دەگەن ادەتتەگى سوزدەرمەن جاۋاپ بەرۋ ماعان وتە قيىن ەكەنىن ءتۇسىندىم. ويتكەنى مەن بۇل ادامنىڭ جاعدايىن تۇسىنەمىن.

جاسىڭ جيىرما بەسكە كەلگەندە، شىنىمەن دە كۇتە الاسىڭ. الدا ءالى تۇتاس ءبىر عۇمىر بار سياقتى كورىنەدى جانە ەل مىندەتتى تۇردە وزگەرەدى دەپ سەنەسىڭ. وتىز بەسكە كەلگەندە تاريحتىڭ قانداي دا ءبىر سەبەپپەن ۋادەلەرىن ورىنداۋعا اسىقپايتىنىن بايقاي باستايسىڭ. قىرىققا كەلگەندە اششى وي پايدا بولادى: تاعى قانشا كۇتۋ كەرەك؟ ال ەلۋ جاستان اسقان سوڭ سۇراق مۇلدە باسقاشا قويىلادى: «ەل قاشان وزگەرەدى؟» ەمەس، «وسى وزگەرىستەردى كورۋ ءۇشىن مەنىڭ ءوز ومىرىمدە قانشا ۋاقىت قالدى؟»

نازارباەۆتىڭ وتىز جىلدىق بيلىگى ونىڭ اينالاسىنداعى جانە حالىق اراسىنداعى بولاشاعى بار ساياساتكەرلەردىڭ عانا جولىن جاپقان جوق، وزگەرىستەرگە دەگەن كەز كەلگەن ءۇمىتتى دە ءولتىردى. سوندىقتان 2022 جىلعى قاڭتارداعى مەملەكەتتىك توڭكەرىس جاساۋ ارەكەتى كۇتپەگەن جەردەن «شال كەت!» دەگەن ۇرانمەن حالىق كوتەرىلىسىنە ۇلاستى.

سوندىقتان بولار، ونىڭ سوزدەرىندە مۇڭ سونشالىقتى كوپ. ول تەك ساياسات تۋرالى ايتىپ وتىرعان جوق. ول ءوزىنىڭ سول ۇمىتپەن بىرگە ءوتىپ كەتكەن ءومىرى تۋرالى ايتىپ وتىر.

مەن ونى جۇباتقىم كەلمەيدى. ويتكەنى وتىز جىل كۇتكەن ادامعا «تاعى ءبىراز شىدا» دەۋ – قاتىگەزدىككە جاقىن.

مەن باسقا نارسەنى ايتقىم كەلەدى. ءبىز تاريحتى ءوز ءومىرىمىزدىڭ ۇزاقتىعىمەن ولشەۋگە تىم ءجيى تىرىسامىز. ال تاريح بىزدەن الدەقايدا ۇزاق.

ءبىز بەلگىلى ءبىر ءداۋىردىڭ ىشىندە دۇنيەگە كەلەمىز دە، ونىڭ قۇرىلىسىن كوبىنە ماڭگىلىك نارسە دەپ قاتەلەسىپ قابىلدايمىز. قازىرگى ءتارتىپ ارقاشان بولعان جانە ارقاشان سولاي بولادى دەپ ويلايمىز. بىراق تاريحي كىتاپتاردى اشساڭ، مۇلدە باسقا كورىنىستى كورەسىڭ. كەشە عانا ماڭگىلىك بولىپ كورىنگەن نارسە جوعالىپ كەتەدى. مۇمكىن ەمەس بولىپ كورىنگەن نارسە شىندىققا اينالادى.

مۇندا تەك ءداۋىت پەن عوليات تۋرالى تاريح قانا ەمەس، رەسەي مەن ۋكراينا اراسىنداعى اسكەري قاقتىعىس تا بار. ءبىز ەڭ كۇشتىلەر ەمەس، وزگەلەر جەڭىسكە جەتكەن جۇزدەگەن، مىڭداعان مىسالدى كورىپ وتىرمىز.

تاريح بىزگە يمپەريالاردىڭ ىدىرايتىنىن ايتادى. مەملەكەتتىك جۇيەلەر وزگەرەدى. ونداعان جىلدار بويى مىزعىمايتىنداي كورىنگەن رەجيمدەر ءبىر كۇنى تاريحتىڭ قوقىس جاشىگىنە تۇسەدى. ءتىپتى الەمدەگى ەڭ قۋاتتى يادرولىق مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى بولعان كسرو دا بىردە-ءبىر وق اتىلماستان ىدىرادى.

وسىدان تاريحتان شىعاتىن وتە قاتال ءبىر قورىتىندى بار: اۆتوريتارلىق جانە توتاليتارلىق جۇيەلەر ماڭگى بولمايدى. ولار وتە ومىرشەڭ بولۋى مۇمكىن. ونداعان جىلدار بويى قارسىلىقتى باسىپ، ينستيتۋتتاردى، بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىن، كۇشتىك قۇرىلىمدار مەن ەكونوميكانى باقىلاۋدا ۇستاي الادى. گۋلاگ پەن الجير سياقتى جۇيەلەردى قۇرا الادى. تۇتاس حالىقتاردى كۇشتەپ كوشىرىپ، ولاردى قىستىڭ قاقاعان كەزىندە قازاق دالاسىنا تاستاي الادى. ادامداردا «ەشتەڭە ەشقاشان وزگەرمەيدى» دەگەن تۇسىنىك قالىپتاستىرا الادى.

بىراق ماڭگىلىك ساياسي قۇرىلىم بولمايدى. ەرتە مە، كەش پە، جۇيە ءوزى ەسكى شەڭبەردە ۇستاپ تۇرۋعا تىرىساتىن قوعامعا سايكەس كەلمەي قالاتىن ءسات كەلەدى.

بۇگىندە جاس ۇرپاقتاردى باقىلاۋ اسىرەسە قىزىق. 2025 جىلى نەپالدا كوبىنە Z بۋىنىنىڭ جاستارى باستاعان نارازىلىقتار پرەمەر-ءمينيستردىڭ وتستاۆكاعا كەتۋىنە الىپ كەلدى. ال ءبىر جىل بۇرىن بانگلادەشتەگى قۋاتتى جاستار قوزعالىسى شەيح حاسينا ۇكىمەتىنىڭ قۇلاۋىنا سەبەپ بولدى.

ۇمىتسىزدىككە تۇسكەندەر، جاڭا ۇرپاق جاستارىنىڭ مۇلدە باسقا ەكەنىن ەستە ساقتاڭىزدار.

مەن مۇنداي ستسەناريلەردى قايتالاۋعا شاقىرمايمىن. ساياسي سىلكىنىستەردىڭ ارقاشان ءوز قۇنى بولادى، ال ەسكى ءتارتىپتى قيراتقاننان كەيىن جاڭاسىن قۇرۋعا دا قابىلەت كەرەك. بىراق مۇنداعى ەڭ ماڭىزدىسى – فاكتىنىڭ ءوزى. ينتەرنەتپەن بىرگە وسكەن ۇرپاق بيلىكتى، اقپاراتتى جانە ەركىندىكتى مۇلدە باسقاشا قابىلدايدى. ولار «وسىلاي قابىلدانعان، ويتكەنى بۇرىننان وسىلاي بولعان» دەگەن قاعيدامەن ءومىر سۇرگىسى كەلمەيدى.

بىراق مۇندا تاعى ءبىر، الدەقايدا جاعىمسىز سۇراق تۋىندايدى: ال ءبىزدىڭ ءوزىمىز نە ىستەيمىز؟

بيلىكتى كىنالاۋ وتە وڭاي. ونىڭ ۇستىنە كوپ جاعدايدا مۇنىڭ ءجونى بار. بىراق ەگەر ءبىز ەركىن ادامدار بولعىمىز كەلسە، ايناعا قاراپ، وزىمىزگە باتىل سۇراق قويا ءبىلۋىمىز كەرەك.

«ءار حالىق ءوز بيلەۋشىسىنە لايىق» دەگەن بەلگىلى ءسوز بار. ونىڭ تاريحي تۇرعىدان قانشالىقتى ءدال ەكەنىنە تالاسۋعا بولادى. بىراق مورالدىق ەسكەرتۋ رەتىندە ونىڭ ماڭىزى زور.

بۇل ءسوز ءبىزدىڭ ءوز جاۋاپكەرشىلىگىمىز تۋرالى ايتادى.

ونداعان جىلدار بويى جەمقورلىقپەن كەلىسىپ ءومىر ءسۇرىپ، كەيىن جەمقورلاردىڭ ەلدى نەگە باسقاراتىنىنا تاڭعالۋعا بولمايدى. بالانى بالاباقشاعا ورنالاستىرۋ ءۇشىن پارا بەرىپ، كەيىن جوعارىداعى جەمقورلىققا اشۋلانۋعا بولمايدى. زاڭدى اينالىپ ءوتىپ، تانىس ارقىلى «ماسەلەنى شەشىپ»، قاجەتتى انىقتامانى ساتىپ الىپ، زاڭ بۇزۋشىلىققا كوز جۇما قاراپ، اكىمدىكتەن، پوليتسيادان، سوتتان نەمەسە مەملەكەتتىك مەكەمەدەن «ءوز ادامىڭدى» ىزدەپ، كەيىن قۇقىقتىق مەملەكەتتە ءومىر سۇرگىمىز كەلەدى دەپ ايتۋعا بولمايدى.

اقىر سوڭىندا، وزىڭە ءتيىمدى بولعان جاعدايدا زاڭسىز قايتارىمعا كەلىسىپ، كەيىن مەملەكەتتىك تەندەرلەردەگى ميللياردتاعان قايتارىمدارعا اشۋلانۋعا بولمايدى. اس ۇيدە وتىرىپ ۇكىمەتتى سىناۋ وڭاي، بىراق ءوزىمىزدىڭ دە «مۇرنىمىزدىڭ ۇشى بىلعانىپ تۇرعانىن» ۇمىتۋعا بولمايدى.

جەمقورلىق تەك جوعارى كابينەتتەردە باستالمايدى. ول ادام وزىنە العاش رەت: «مەن نە ىستەي الامىن؟ ءبارى دە وسىلاي ىستەيدى عوي» دەگەن كەزدە باستالادى.

وسى «ءبارى وسىلاي ىستەيدى» دەگەن ءسوز – قوعام ءۇشىن ەڭ قاۋىپتى تىركەستەردىڭ ءبىرى.

ويتكەنى ءدال وسىدان بىرتىندەپ ۇيرەنشىكتى دارمەنسىزدىك پايدا بولادى. الدىمەن ادام: «مەن ەشتەڭەنى وزگەرتە المايمىن» دەيدى. كەيىن «امالىن تاۋىپ بەيىمدەلۋ كەرەك» دەگەن جۇبانىش پايدا بولادى. سودان سوڭ ادام جاعدايدى تۇسىنگەندەي سابىرمەن: «ونسىز مۇمكىن ەمەس» دەپ ايتا باستايدى. اقىرىندا كەشە ءوزى شاعىمدانعان جۇيەنىڭ ءبىر بولىگىنە اينالادى.

سوندا قورقىنىشتى پارادوكس پايدا بولادى.

ءبىز دەموكراتيالىق مەملەكەت قالايمىز، بىراق كۇندەلىكتى ومىرىمىزدە دەموكراتيالىق مادەنيەتتى ساقتاۋعا ءاردايىم دايىن ەمەسپىز. ادال شەنەۋنىكتەردى قالايمىز، بىراق كەيدە ءوزىمىز ماسەلەنى زاڭ بويىنشا ەمەس، تانىس ارقىلى شەشۋگە تىرىسامىز. ادىلەتتى سوتتى قالايمىز، بىراق ماسەلە ءوز باسىمىزعا قاتىستى بولسا، بايلانىستارىمىزدى پايدالانۋعا دايىنبىز. ەركىن ءباسپاسوزدى قالايمىز، بىراق ءسوز بوستاندىعى شەكتەلگەن كەزدە وعان نەمقۇرايلى قارايمىز – تەك بۇل بىزگە جەكە اسەر ەتپەسە بولعانى. تازا ساياساتتى قالايمىز، بىراق كەيدە ءوز داۋىسىمىزدى ازىن-اۋلاق قىزمەتكە، اقشاعا نەمەسە ۋادەگە ساتۋعا دايىنبىز.

كەيدە بۇل ءبىر قاپ قانت نەمەسە ءبىر توننا كومىر بولۋى مۇمكىن. بىراق كوپ جاعدايدا بۇل – قورقىنىش.

ال باستىڭ ىشىندە: «كوزگە تۇسپە. سەنسىز-اق ءبارى باياعىدا شەشىلىپ قويعان» دەگەن داۋىس تۇرادى.

سودان كەيىن بىزگە وتىز جىلدان استام ۋاقىت بويى نەگە ءبىر عانا ساياسي سپەكتاكل كورسەتىلىپ كەلە جاتقانىنا تاڭعالامىز.

حالىق پەن بيلىكتىڭ ءبىر-بىرىمەن بايلانىسى ءبىز مويىنداعىمىز كەلگەننەن الدەقايدا كۇردەلى ەكەنىن مويىنداۋعا باتىلدىق تابايىق.

ارينە، قالاي بولۋى كەرەك؟

بيلىك قوعامدى قالىپتاستىرادى. بىراق قوعام دا بيلىكتى قالىپتاستىرادى. ءتىپتى ەڭ قاتاڭ جۇيەلەردىڭ وزىندە دە سولاي.

سوندىقتان جاۋاپكەرشىلىكتى تولىعىمەن بىرەۋگە عانا ارتىپ قويۋعا بولمايدى.

ەگەر ءبىز شىنىمەن وزگەرىس قالاساق، ونى تەك پرەزيدەنتتەن، پارلامەنتتەن نەمەسە ۇكىمەتتەن باستاۋعا بولمايدى. وزىمىزدەن باستاۋعا تۋرا كەلەدى.

زاڭعا قالاي قارايتىنىمىزدان. بالالاردى قالاي تاربيەلەيتىنىمىزدەن. بىزدەن پارا تالاپ ەتكەندە «جوق» دەپ ايتا الامىز با؟ ەشكىم ەشقاشان بىلمەسە دە، زاڭسىز پايدادان باس تارتا الامىز با؟

وزىمىزدەن سۇرايىق: ايلاكەرلىكتى ارتىقشىلىق، ال بەيىمدەلگىشتىكتى ومىرلىك دانالىق دەپ ساناۋدى توقتاتۋعا دايىنبىز با؟

وزىمىزگە تالاپتى كۇشەيتۋىمىز كەرەك. ءوزىمىزدى الداۋدى توقتاتۋىمىز كەرەك.

ويتكەنى ىشتەي ەركىندىكتىڭ جوقتىعى مەن وتىرىككە ۇيرەنگەن ادامداردان ەركىن قوعام قۇرۋ مۇمكىن ەمەس. ادىلەتسىزدىك وزىمىزگە ءتيىمدى بولعانشا قالىپتى نارسە دەپ سانالاتىن جەردە ادىلەتتى مەملەكەت قۇرۋ مۇمكىن ەمەس. ال ءوز ومىرىمىزدە ۇنەمى وزىمىزگە جەڭىلدىك ىزدەپ ءجۇرىپ، بيلىكتەن جوعارى مورال تالاپ ەتۋ مۇمكىن ەمەس.

مەنى دۇرىس تۇسىنىڭىزدەر. بۇل بيلىكتى اقتامايدى. كەرىسىنشە. بيلىكتىڭ جاۋاپكەرشىلىگى ونىڭ دەڭگەيى جوعارىلاعان سايىن ارتا تۇسەدى.

سوندىقتان ەندى بۇگىن شەشىم قابىلداپ وتىرعاندارعا ءۇن قاتقىم كەلەدى.

بيلىك مىرزالارى، اينالادا بولىپ جاتقان جاعدايعا مۇقيات قاراڭىزدار.

سىزدەر ادامداردى ەلدەن كەتكەن كەزدە عانا جوعالتپايسىزدار. ولاردى ودان الدەقايدا ەرتەرەك جوعالتاسىزدار. ادام ءوز داۋىسىنىڭ ەشقانداي ءمانى جوق ەكەنىنە سەنۋدى توقتاتقان كەزدە.

سىزدەردە سايلاۋعا تومەن قاتىسۋ تۋرالى كوپ جىلدان بەرى دەرەكتەر بار. نەلىكتەن دۇرىس قورىتىندى جاسامايسىزدار؟

جەرگە قۇلاپ بارا جاتقان ۇشاقتىڭ ۇشقىشى نە ىستەۋى كەرەك؟ داتچيكتەردىڭ كورسەتكىشىنە سەنبەۋى كەرەك پە؟ دەرەكتەردى قولدان جاساۋى كەرەك پە، الدە سوعان سايكەس شەشىم قابىلداۋى كەرەك پە؟

جاۋابى انىق.

ەندەشە نەگە شىندىقتى كورگىڭىزدەر كەلمەيدى جانە وعان ءتيىستى تۇردە ارەكەت ەتپەيسىزدەر؟!

جاس مامان ءوز ءبىلىمىنىڭ وعان لايىقتى بولاشاققا كەپىلدىك بەرمەيتىنىن تۇسىنگەن كەزدە.

كاسىپكەر ەرەجەلەردىڭ ۇنەمى وزگەرەتىنىن، سالىقتاردىڭ ءوسىپ جاتقانىن كورىپ، كومپانياسىن جابۋعا ءماجبۇر بولعان كەزدە.

وتباسى باعالاردىڭ تابىستان جىلدام ءوسىپ جاتقانىن ءتۇسىنىپ، بالالارىنا نەگە ەتتى الدەقاشان جەمەي، تەك ماكارون جەپ جۇرگەنىن ءتۇسىندىرۋ قيىن بولعان كەزدە.

دارىندى جاس ءوز وتانىن سۇيمەگەندىكتەن ەمەس، مۇندا وزىنە مۇمكىندىك كورمەگەندىكتەن باسقا ەلگە قارايلاي باستاعان كەزدە.

اقىرىندا، ادامعا: «ارتىق سۇراق قويما. تۇراقتىلىق ءۇشىن جاي عانا راقمەت ايت» دەگەن كەزدە.

بۇل – وتە قاۋىپتى قاتەلىك.

ويتكەنى دامۋسىز تۇراقتىلىق بىرتىندەپ توقىراۋعا اينالادى.

«نۇر وتان» پارتياسى ىشتەن ءشىرىپ، كپسس-ءتىڭ تاعدىرىن قايتالادى. ءتىپتى رەبرەندينگ تە ونى قۇتقارا المادى.

ادامعا مۇمكىندىك جاسامايتىن ەكونوميكالىق ساياسات اقىر سوڭىندا ساياسي ماسەلەگە اينالادى.

بۇگىن ءتارتىپتى ساقتاۋدىڭ ءتاسىلى بولىپ كورىنەتىن ەركىندىكتەردى شەكتەۋ ەرتەڭ سول ءتارتىپتىڭ كۇيرەۋ سەبەپتەرىنىڭ بىرىنە اينالۋى مۇمكىن.

ال ادامداردى ءۇنسىز قالۋعا ماجبۇرلەۋ ولاردىڭ ويلاۋدى توقتاتقانىن بىلدىرمەيدى. اسىرەسە XXI عاسىردا.

سوندىقتان وسى ءماتىندى جازعان ادامعا مەن سوقىر ۇمىتكە دە بەرىلمەۋگە، ۇمىتسىزدىككە دە تۇسپەۋگە كەڭەس بەرەر ەدىم.

ارينە، كەتۋ – ونىڭ قۇقىعى. قالۋ دا – ونىڭ قۇقىعى.

بىراق مەن وعان ءبىر نارسە ايتقىم كەلەدى.

كوڭىلىڭىزدىڭ قالۋى ءومىرىڭىزدىڭ قالعان بولىگىن ۇرلاپ كەتۋىنە جول بەرمەڭىز.

ەگەر قالۋدى شەشسەڭىز، عاجايىپتى كۇتپەڭىز. ءومىر ءسۇرىڭىز، ءسۇيىڭىز، ەڭبەك ەتىڭىز، بالا ءوسىرىڭىز، پايدالى نارسە جاساڭىز، دۇرىس دەپ ساناعان نارسەڭىزدى ايتىڭىز، وزگەلەرگە كومەكتەسىڭىز.

قازىرگى ساتپەن ءومىر ءسۇرىڭىز. ويتكەنى قانشا جىل ءومىر سۇرەتىنىمىزدى بىزگە ەشكىم الدىن الا ايتقان جوق.

ال كەتۋدى شەشسەڭىز، مۇنى ءوز جانىڭىزدىڭ كاپيتۋلياتسياسىنا اينالدىرماڭىز.

ويتكەنى ەڭ اۋىر جەڭىلىس ادام وزگەرىستى كۇتىپ ۇلگەرمەگەن كەزدە ەمەس. ادامنىڭ كوڭىلى سونشالىقتى قالعان كەزدە بولادى: ول ءوزى نە ءۇشىن ءومىر سۇرگەنىن تۇسىنۋدەن قالادى.

ەندى وزىمە ورالايىن.

جاقىندا مەنىڭ 58 جاسىم تولدى. مەن دە كۇتتىم. جيىرما جىلدان استام ۋاقىت ساياساتتى تالدادىم، ويىننىڭ بارلىق ەرەجەسىن ءتۇسىندىم، وپپوزيتسيانىڭ قاتەلىكتەرىن كوردىم جانە تەك 2016 جىلى الماتى قالاسىنىڭ قوعامدىق كەڭەسى ارقىلى ارەكەت ەتۋگە شەشىم قابىلدادىم.

ءبىر كەزدەرى جاستىق شاعىمدا ەلەستەتكەن قازاقستاندى مىندەتتى تۇردە كورەمىن دەپ ويلادىم.

گورباچەۆتىڭ قايتا قۇرۋى مەن جاريالىلىعى بارشا حالىققا ۇلكەن ءۇمىت سىيلادى. وزگەرىستەردىڭ ءسوزسىز بولاتىكنىنا سەنىم پايدا بولدى.

بىراق ارناسىنان اسىپ-تاسقان وزگەرىستەر وزەنىنىڭ ءوزى ساسىق باتپاققا اينالدى.

ەستەرىڭىزدە مە، قازاقستاننان ادامدار الدەقاشان كەتە باستادى. ءوز كۇشىنە سەنگەندەر كەتتى.

پاتريوتتار قالدى.

قازىر مەن ءومىر ءبىزدىڭ جەكە جوسپارلارىمىزدى ورىنداۋعا مىندەتتى ەمەس ەكەنىن ءتۇسىندىم.

ءبىر ەلدەر كۇشتى ءارى اقىلدى ادامداردى وزىنە تارتادى. مىسالى، اقش. ال باسقا ەلدەر اقىلدى ازاماتتاردى بيلىككە جاقىنداتپايدى. ويتكەنى ولار تىم قاۋىپتى.

اركىم ءوز شىندىعىنا قاراي ارەكەت ەتەدى.

بۇل جەردە ادامنىڭ ىشكى دۇنيەسىنە كوپ نارسە بايلانىستى.

جاعدايدى سالقىن اقىلمەن باعالاساڭ، كوڭىلىڭ قالمايدى. جاي عانا جوسپارلارىڭدى تۇزەتەسىڭ.

وزىڭنەن: «مەن حالىق ءۇشىن قانداي پايدالى ءىس ىستەي الامىن؟» دەپ سۇرايسىڭ.

مۇمكىن، مەن ارمانداعان كوپ نارسە مەن جوق بولعان كەزدە جۇزەگە اساتىن شىعار. بىراق باسقاشا بولۋى دا مۇمكىن.

ال پەسسيميستىك نۇسقانى الايىق.

دەم الۋ قيىن، اۋا ىلعالدى، باراتىن جەر جوق.

ادامنىڭ ىشكى دۇنيەسى باي بولسا، ءومىردىڭ بارلىق اۋىرتپالىعىن سابىرمەن كوتەرۋگە بولادى. ءومىردىڭ وسى كەزەڭىنە فيلوسوفيالىق تۇرعىدان قاراۋعا بولادى.

كەلىسىڭىزدەر، كوپشىلىگىڭىز مۇنىمەن ءومىر ءسۇرۋدى ۇيرەندىڭىزدەر.

بىراق ءبارى بىردەي فيلوسوف ەمەس.

ال ولارعا اۋىر.

ەندى كوڭىلى قالعان ادامعا قايتا ورالىپ، وعان جاۋاپ بەرەيىك.

مەنىڭ ويىمشا، ادام تاريحتى مىندەتتى تۇردە اياقتاۋعا ءتيىس ەمەس. كەيدە ونىڭ مىندەتى – تاريحتىڭ وزىمەن اياقتالۋىنا جول بەرمەۋ.

ادام بۇكىل ءومىرىن وتكىزىپ، ەڭبەگىنىڭ جەمىسىن كورمەۋى مۇمكىن.

ءوزى ەشقاشان كولەڭكەسىندە وتىرمايتىن اعاش وتىرعىزۋى مۇمكىن.

ءوزى ءۇشىن شىندىققا اينالمايتىن، تەك بالالارى نەمەسە نەمەرەلەرى ءۇشىن جۇزەگە اساتىن يدەيانى قورعاۋى مۇمكىن.

بىراق وسىدان اعاش قاجەتسىز بولىپ قالا ما؟

مەنىڭ ءۇيىمنىڭ الدىندا بىرنەشە اعاش جانە اكەم وتىرعىزعان سيرەن بۇتاسى بار. كەيدە مەن ولارمەن سويلەسەمىن. اكەمدى ەسكە الامىن.

ال يدەيا وسىدان ماعىناسىز بولا ما؟

وسىدان ادامنىڭ ءومىرى بوسقا ءوتتى دەۋگە بولا ما؟

ارينە، جوق.

ءبىر كەزدەرى فەدور تيۋتچەۆ:

«ءبىز ءسوزىمىزدىڭ قالاي جاڭعىراتىنىن الدىن الا بولجاي المايمىز»، – دەپ جازعان.

سوندىقتان مەن باسقاشا ايتار ەدىم:

«كۇتپەڭىز. ءومىر ءسۇرىڭىز جانە ارەكەت ەتىڭىز. قولىڭىزدان كەلگەنشە بارشاعا جارىق پەن ماحاببات سىيلاڭىز. ال نە بولاتىنى – بولار».

ويتكەنى تاريح بىزدەن وزگەرىستەرگە دايىنبىز با دەپ سۇرامايدى. ول ءبىر كۇنى جاي عانا وزگەرە باستايدى.

سول ءسات كەلگەندە، كەيبىر ادامداردىڭ وسى ۋاقىتتىڭ بارىندە تەك كۇتىپ وتىرعانى، ال باسقالارى وسى ۋاقىتتىڭ بارىندە توپىراقتى دايىنداعانى انىقتالادى.

بالكىم، جالعاستىرا بەرۋدىڭ ءمانى دە وسىندا شىعار.

ناتيجەنى مىندەتتى تۇردە كورەتىنىمىزگە سەنگەندىكتەن ەمەس.

كىمگە ەرتەڭگى كۇن بۇيىراتىنىن بىلمەيتىندىكتەن.

ەگەر ول ءبىزدىڭ بالالارىمىز بەن نەمەرەلەرىمىزگە بۇيىرسا، مەن ولارعا تەك ءۇي، اقشا جانە ەستەلىك قالدىرعىم كەلمەيدى.

مەن ولارعا ادام ءوزىنىڭ قادىر-قاسيەتى مەن ءال-اۋقاتىنىڭ ءبىرىن تاڭداۋعا ءماجبۇر بولمايتىن ەل قالدىرعىم كەلەدى.

كەتكىسى كەلمەيتىن ەل.

ەركىندىك مەملەكەتكە قاۋىپ رەتىندە قاراستىرىلمايتىن، ال ەركىن ازامات مەملەكەتتىڭ باستى بايلىعى سانالاتىن ەل.

ال بيلىكتەن ءبىر قاراپايىم نارسەنى ەستە ساقتاۋدى سۇرار ەدىم:

ازاماتتاردى قورقىنىشپەن ماڭگىلىك ۇستاپ تۇرۋعا بولمايدى.

ولاردى قورقىنىشپەن بەلگىلى ءبىر ۋاقىت ۇستاپ تۇرۋعا بولادى.

بىراق ولاردىڭ ۇزاق ۋاقىت سىزدەرمەن بىرگە بولعانىن قالاساڭىزدار، ولاردى قورقىنىشپەن ەمەس، بولاشاقپەن ۇستاپ تۇرۋ كەرەك.

بيلىككە دەگەن سەنىمدى قايتارۋ كەرەك.

ول ءۇشىن ەڭ الدىمەن ادال سايلاۋ وتكىزىپ، داۋىستاردى ءادىل ساناۋ قاجەت.

بارلىق جەتى ساياسي پارتيانى باقىلاۋدا ۇستاپ وتىرىپ، نەدەن قورقاسىزدار؟

كەرىسىنشە، ادال سايلاۋ سىزدەرگە ەڭ لايىقتى ادامدارعا مۇمكىندىك بەرۋگە جول اشادى.

ويتكەنى حالىق قاتەلەسپەيدى.

ال وزىمىزگە ايتارىم باسقا:

ءوزىڭىز تالاپ ەتە المايتىن نارسەنى ەلدەن تالاپ ەتپەڭىز.

بۇل جەردە امەريكا پرەزيدەنتى كەننەديدىڭ ءسوزىن ءسال وزگەرتىپ ايتۋعا تۋرا كەلەدى:

«وتان ماعان نە بەرۋى كەرەك؟» دەپ قانا سۇراماڭىز.

وزىڭىزدەن:

«وتان مەن كورگىم كەلەتىندەي ەلگە اينالۋى ءۇشىن مەن نە ىستەدىم؟» – دەپ سۇراڭىز.

ناعىز ازاماتتىق ۇستانىم وسىلاي باستالادى.

ال، بالكىم، شىنايى دەموكراتيا دا وسىدان باستالاتىن شىعار.

سايلاۋدان ەمەس، ادەمى سوزدەردەن ەمەس.

ءبىر كۇنى ءوزىنىڭ ءومىر بويى شاعىمدانىپ كەلگەن نارسەسىنىڭ ءبىر بولىگى بولۋدان باس تارتۋعا شەشىم قابىلداعان ادامنان باستالادى.

اڭعال بولماۋ كەرەك.

عاجايىپتى كۇتۋدىڭ قاجەتى جوق.

بىراق بەرىلۋگە دە بولمايدى.

ويتكەنى تاريح ءبىزدىڭ ومىرىمىزدەن الدەقايدا ۇزاق.

بالكىم، ءبىز جاساي الاتىن ەڭ ماڭىزدى نارسە – ءوز ءومىرىمىزدى كەلەسى ۇرپاققا ءبارىن باسىنان قايتا باستاۋعا تۋرا كەلمەيتىندەي ەتىپ وتكىزۋ.

بىراق مۇندا، مەنىڭشە، ءبىر قاۋىپتى قاتەلىك بار: ەركىندىكتى پويىزدىڭ كەلۋىن كۇتىپ وتىرعان جولاۋشى سياقتى كۇتۋگە بولمايدى.

تاريح باسقاشا قۇرىلعان.

ەلدەر كەستە بويىنشا وزگەرمەيدى جانە ءبىر ۇرپاق كۇتۋگە شارشاعاندىقتان عانا وزگەرمەيدى.

تاريح تسيكلدەر ارقىلى قوزعالادى.

توقىراۋ، شەگىنۋ، قورقىنىش پەن كوڭىل قالۋ كەزەڭدەرى بولادى.

سودان كەيىن جيناقتالعان ىشكى قىسىم قوعامدى وزگەرتە باستايدى.

كەيدە بۇل تەز بولادى، كەيدە ونداعان جىلدارعا سوزىلادى.

ەڭ باستىسى – ءبىز بۇگىن تاريحي تسيكلدىڭ قاي كەزەڭىندە تۇرعانىمىزدى بىلمەيمىز.

سوندىقتان ەلدەن كەتۋ – ءار ادامنىڭ جەكە تاڭداۋى.

بىراق ادام تەك كۇتۋگە شارشاعاندىقتان كەتسە، مىنا نارسەنى ءتۇسىنۋى كەرەك: بالكىم، ول ءدال تاريحتىڭ كەزەكتى بۇرىلىس كەزەڭى باستالىپ جاتقاندا كەتىپ بارا جاتقان شىعار.

ماعان دا ءبىر كەزدەرى وزگەرىستەر الدەقايدا ەرتەرەك بولۋى كەرەك سياقتى كورىندى.

بىراق جاس ۇلعايعان سايىن ءبىر قاراپايىم نارسەنى ءتۇسىندىم:

ەركىندىك ءۇشىن كۇرەس – سپرينت ەمەس. ول – ۇرپاقتار ەستافەتاسى.

سەن ءوزىڭ ارمانداعان قازاقستانعا يە بولماۋىڭ مۇمكىن.

بىراق بۇل ارمانىڭنان باس تارتۋىڭ كەرەك دەگەندى بىلدىرمەيدى.

بالكىم، سەنىڭ مىندەتىڭ – بالالارىڭنىڭ سول ارمانعا ءبىر قادام جاقىنداۋىنا جاعداي جاساۋ.

نەمەسە نەمەرەلەرىڭنىڭ.

مۇندا رومانتيزم مەن تاريحتى ءتۇسىنۋدىڭ اراسىندا ءپرينتسيپتى ايىرماشىلىق بار.

رومانتيك:

«ءبارى ەرتەڭ مىندەتتى تۇردە وزگەرەدى»، – دەيدى.

ال تاريحتى تۇسىنەتىن ادام باسقاشا ايتادى:

«بۇل قاشان بولاتىنىن بىلمەيمىن. بىراق تاريح مەنىڭ ۇرپاعىممەن اياقتالمايتىنىن بىلەمىن. سوندىقتان مەنىڭ بەرىلۋگە قۇقىم جوق».

جەلىدە ءوزىنىڭ ىشكى جان كۇيزەلىسىن بولىسكەن ادامنىڭ جان دۇنيەسىندەگى اۋىرتپالىقتى ءار قىرىنان تۇسىنۋگە تىرىستىم.

مەنىڭ ويلارىم وعان عانا ەمەس، وسىنداي جاعدايدا جۇرگەن باسقا ادامدارعا دا دۇرىس شەشىم تابۋعا كومەكتەسەدى دەپ ۇمىتتەنەمىن.

اسحات اسىلبەكوۆ،

قازاقشاعا اۋدارىپ، ءماتىنىن رەداكتسيالاعان ءابدىراشيت باكىرۇلى

Abai.kz