XX ғасырдың екінші жартысы, саяси төңкерістермен, идеологиялық қақтығыстармен және әскери диктатуралардың күшеюімен есте қалды. Солардың ішіндегі ең көп талқыланатын оқиғалардың бірі – 1973 жылғы 11 қыркүйекте Чили Республикасында болған әскери төңкеріс. Бұл оқиға бір ғана мемлекеттің ішкі саяси жүйесін өзгертіп қойған жоқ, бүкіл Латын Америкасының тарихына, халықаралық саясатқа және «қырғи-қабақ соғыс» кезеңіндегі әлемдік күштердің бәсекесіне зор ықпал етті.

Чили ұзақ уақыт бойы Латын Америкасындағы демократиялық дәстүрі қалыптасқан мемлекеттердің бірі саналды. Елде бірнеше ондаған жыл көлемінде билік заңды сайлау арқылы ауысып, парламенттік институттар тұрақты жұмыс істеді. Сондықтан 1973 жылғы әскери төңкеріс көптеген сарапшылар үшін күтпеген әрі тарихи бетбұрыс еді.

1970 жылы Чилиде президент сайлауы өтті. Сайлау қорытындысы бойынша социалистік бағыттағы саясаткер Сальвадор Альенде президент болып сайланды. Ол ел тарихында демократиялық жолмен билікке келген алғашқы маркстік көзқарастағы мемлекет басшысы ретінде әлем назарын өзіне аударды. Альенде әлеуметтік теңсіздікті төмендету, кедейшілікпен күресу және ұлттық байлықты халық игілігіне пайдалану мақсатында ауқымды реформалар жүргізуге кірісті.

Жаңа үкімет мыс кеніштерін, банктерді және бірқатар ірі кәсіпорындарды мемлекет меншігіне алды. Сонымен қатар жер реформасы жүргізіліп, ірі жер иеліктерінің көп бөлігі шаруаларға бөлінді. Білім мен денсаулық сақтау саласына мемлекеттік қолдау күшейтілді. Бұл өзгерістер халықтың зор қолдауына ие болғанымен, ірі кәсіпкерлердің, қаржы топтарының және қоғамның консервативтік бөлігінің қарсылығын туғызды.

Экономикалық жағдай да күрделене түсті. Инфляцияның жоғарылауы, тауар тапшылығы, өндірістің төмендеуі және саяси ереуілдер қоғамдағы тұрақсыздықты күшейтті. Көшелерде үкіметті қолдайтындар мен оған қарсы шыққандар арасындағы қақтығыстар жиілей бастады. Мемлекет екіге жарылғандай күй кешті.

Бұл кезеңде халықаралық жағдай да ерекше маңызды рөл атқарды. Әлем «қырғи-қабақ соғыс» дәуірінде өмір сүріп жатқан еді. Бір жағында Америка Құрама Штаттары бастаған капиталистік мемлекеттер тұрса, екінші жағында Кеңес Одағы жетекшілік еткен социалистік лагерь болды. Чилидегі саяси өзгерістер осы екі ірі геосаяси күштің назарын өзіне аударды.

Кейін құпиясыздандырылған көптеген құжаттар АҚШ үкіметінің Чилидегі жағдайға ерекше мән бергенін көрсетті. АҚШ әкімшілігі Альенде үкіметінің саясаты өз мүдделеріне қайшы келеді деп есептеп, оның билігін әлсіретуге бағытталған түрлі экономикалық және саяси шараларды қолдағаны туралы деректер жарияланды. Сонымен қатар Кеңес Одағы мен Куба Альенде үкіметімен ынтымақтастық орнатуға ұмтылды. Осылайша Чили ішкі саяси күрестің ғана емес, жаһандық идеологиялық текетірестің де алаңына айналды.

1973 жылдың 11 қыркүйегі Чили тарихындағы ең қайғылы күндердің бірі айналды. Таңертең қарулы күштердің айтарлықтай көп бөлімшесі елдің стратегиялық нысандарын бақылауға алды. Әскерилер мемлекеттік радио мен теледидарды, байланыс орталықтарын және маңызды әкімшілік ғимараттарды қоршауға кірісті.

Әскери төңкерісті армияның бас қолбасшысы генерал Аугусто Пиночет басқарды. Бірнеше сағат ішінде әскери күштер президент сарайы – Ла Монеданы қоршауға алды. Президент Сальвадор Альенде өз жақтастарымен бірге сарайда қалды және қызметінен өз еркімен кетуден бас тартты.

Көп ұзамай әскери авиация президент сарайын бомбалады. Осы оқиға әлемдік ақпарат құралдарының басты жаңалығына айналды. Сарай бірнеше сағат бойы атқыланып, кейін әскерилер оның ішіне кірді. Сол күні президент Альенде қаза тапты. Ресми тергеу қорытындысы оның өзіне қол жұмсағанын көрсетті. Дегенмен бұл оқиға төңірегіндегі пікірталастар көптеген жылдар бойы жалғасты.

Төңкерістен кейін елдегі барлық мемлекеттік билік әскери хунтаның қолына өтті. Конституцияның кей баптарының күші тоқтатылып, парламент таратылды. Саяси партиялардың қызметіне шектеулер қойылды, кейін олардың көпшілігінің жұмысына толық тыйым салынды. Елде төтенше жағдай енгізіліп, әскери басқару жүйесі орнады.

Пиночет билігінің алғашқы жылдары мыңдаған адам тұтқындалды. Көптеген саясаткерлер, кәсіподақ жетекшілері, студенттер, журналистер мен қоғам белсенділері қамауға алынды. Бірқатар азаматтар шетелге эмиграцияға кетуге мәжбүр болды. Халықаралық құқық қорғау ұйымдарының мәліметтері бойынша, мыңдаған адам қаза тапқан немесе хабар-ошарсыз кеткен, ал ондаған мың адам азаптау мен саяси қуғын-сүргінге ұшыраған. Осы кезең Чили тарихындағы ең ауыр кезендердің бірі ретінде бағаланады.

Сонымен қатар Пиночет үкіметі елдің экономикалық саясатын түбегейлі өзгертті. Ол мемлекеттік реттеуді шектеді, еркін нарық қағидаттарына негізделген реформаларды жүзеге асырды. Бұл реформаларды жүзеге асыруға АҚШ-та білім алған экономистер тобы, кейін «Чикаго жігіттері» аталған мамандар белсенді қатысты.

Жаңа экономикалық саясат мемлекеттік кәсіпорындарды жекешелендіруге, шетелдік инвестицияларды тартуға және сауда кедергілерін кемітуге бағытталды. Уақыт өте келе Чили экономикасында өсім байқалып, инфляция төмендей бастады. Кейін көптеген халықаралық сарапшылар Чилиді Латын Америкасындағы экономикалық реформалардың үлгісі ретінде көрсетті.

Алайда бұл экономикалық жетістіктер қоғамдағы әлеуметтік жағдайларды толық шешкен жоқ. Табыс теңсіздігі сақталды, ал саяси еркіндіктердің шектелуі халықаралық қауымдастықтың сынына ұшырады. Осылайша Чили тәжірибесі экономикалық өсім мен адам құқықтарын сақтау арасындағы тепе-теңдіктің қаншалықты маңызды екенін көрсетті.

1981 жылы жаңа Конституция қабылданып, Пиночеттің билігі заңдық тұрғыдан нығайтылды. Дегенмен уақыт өте келе қоғамда демократиялық өзгерістерге деген сұраныс күшейді. 1990 жылы халықаралық бақылаушылардың қатысуымен жалпыхалықтық плебисцит өтті. Дауыс берушілердің көпшілік бөлігі Пиночеттің президенттік өкілеттігін ұзартуға қарсы дауыс берді.

Осы шешімнен кейін Чилиде демократиялық институттарды қалпына келтіру процесі басталды. 1990 жылы еркін президенттік сайлау өткізіліп, азаматтық басқару жүйесіне кезең-кезеңімен көшу жүзеге асты. Пиночет біраз уақыт армияның бас қолбасшысы болып қалды, кейін өмір бойғы сенатор мәртебесін алды. Бірақ кейін оған адам құқықтарының бұзылуына орай бірнеше елде қылмыстық істер қозғалып, халықаралық сот процестері басталды. Денсаулығына байланысты ол толық көлемде сотталмағанымен, оның есімі әлемдік тарихтағы ең даулы саяси қайраткерлердің қатарында қалды.

Бүгінде Чили қоғамы өткен тарихына жаңаша көзқараспен қарайды. Елде әскери диктатура құрбандарына арналған ескерткіштер салынды, мұражайлар ашылды, архив құжаттары зерттеліп келеді. Тарихшылар бұл кезеңді тек саяси күрес ретінде ғана емес, демократиялық институттардың әлсіреуінің қандай ауыр салдарға алып келуі мүмкін екенінің маңызды сабағы ретінде бағалайды.

Чилидегі 1973 жылғы әскери төңкеріс – бір ғана елдің тарихындағы оқиға демейік. Ол идеологиялық текетірестің, сыртқы державалардың ықпалының, экономикалық қиындықтардың және ішкі саяси алауыздықтың тоғысқан тұсында мемлекет тағдыры қалай өзгеруі мүмкін екенін көрсететін тарихи мысал. Бұл оқиға демократияның тұрақтылығы тек заңдармен ғана емес, қоғамдық келісіммен, тәуелсіз институттармен және азаматтардың саяси мәдениетімен тығыз байланысты екенін дәлелдейді.

Тарихтың басты сабағы – кез келген қоғамдағы қайшылықтарды күш қолдану арқылы емес, заң үстемдігі, ашық диалог және өзара құрмет негізінде шешу әлдеқайда тиімді. Чили тәжірибесі өткеннің қателіктерін ұмытпай, келешек бейбітшілік пен демократиялық құндылықтарға сүйене отырып құрудың маңызын бүкіл әлемге еске салып келеді.

Бейсенғазы Ұлықбек,

Қазақстан Журналистер Одағының мүшесі

Abai.kz