Қазақстанның ақпараттық кеңістігінде кезекті резонансты оқиға орын алды.

Қазақстанның жаңадан құрылған бір палаталы Парламенті – Құрылтайға аккредитацияланған 40 журналист жиналып, Құрылтай төрағасы Айбек Дадебайға ұжымдық үндеу жолдады. Бұқаралық ақпарат құралдарының өкілдері брифингтерді өткізудің жаңа ережелеріне, атап айтқанда, белгіленген күн тәртібінен тыс сауал қоюға тыйым салатын нормаға ашық қарсылық білдіруде.

Бұл тек техникалық немесе процедуралық дау емес. Бұл – қоғамның ақпарат алу құқығы мен мемлекеттік органдардың өздеріне ыңғайлы регламент қалыптастыру талпынысы арасындағы қайшылықты танытатын жолсыздық.

Даудың басы Құрылтайдың 2026 жылғы 10 қыркүйекте бекітілген жаңа регламентінен бастау алды. Ондағы ең даулы талаптардың бірі:

Журналистерге брифингке шыққан шенеунікке (министрлерге, депутаттарға және өзге де лауазымды тұлғаларға) алдын ала хабарланған тақырыпқа жатпайтын сұрақ қоюға шектеу қойылған.

Егер тілші күн тәртібінен тыс сұрақ қойса, оған ескерту беріледі.

Осындай екі ескертуден кейін журналист 6 айға аккредитациясынан айырылады.

Журналистер өз үндеуінде мұндай шектеуді БАҚ-тың кәсіби қызметін негізсіз шектеу және сөз бостандығын монополиялау талпынысы деп бағалады.

Неліктен бұл талап БАҚ заңнамасына қайшы келеді?

Үндеуге қол қойған тілшілер өз талаптарын Ата заң мен «Масс-медиа туралы» заңның басты қағидаттарымен негіздеп отыр:

Лауазымды тұлға – халық алдында есепті мемлекеттік қызметкер. Ол брифинг тақырыбына қарамастан, өзінің құзыретіне кіретін кез келген өзекті (қоғамды толғандырған) мәселе бойынша жауап беруге міндетті.

Мәдениет және ақпарат министрлігінің үлгілік ережелеріне сәйкес, аккредитацияның басты мақсаты – қоғамды мемлекеттік органның қызметі туралы кең әрі жедел ақпараттандыру. Журналистерді белгілі бір тар тақырыптың шеңберіне қамап қою бұл мақсатты жоққа шығарады.

Қолданыстағы ережелерде ескерту берудің, бұзушылықты тіркеудің және оған қарсы шағымданудың ашық механизмі көрсетілмеген.

Шындығында да: «Брифинг – бұл дайындалған пресс-релизді оқып беретін сахна емес. Бұл – билік өкілі мен қоғам арасындағы ашық диалог алаңы. Сауалдарды шектеу – қоғамның шындықты білу құқығын шектеумен бірдей.» дегіміз келеді.

БАҚ өкілдері нені талап етеді?

40 журналист қол қойған құжатта Құрылтай басшылығына нақты ұсыныстар айтылған:

• «Күн тәртібінен тыс сұрақтарды» ереже бұзушылықтар тізімінен толықтай алып тастау;
• Ескерту беру мен аккредитациядан айырудың ашық әрі әділ тәртібін белгілеу;
• Журналистерге өз құқықтарын қорғау үшін ескертулерге шағымдану механизін енгізу.

Журналистер қауымдастығы Құрылтай төрағасы Айбек Дадебайдан бұл ережені қайта қарап, ресми түрде жазбаша жауап беруін сұрады.

Ашықтық па, әлде бақылау ма?

Қазақстан парламентаризмінің жаңа кезеңінде құрылған Құрылтай өзін халыққа ашық, демократиялық институт ретінде позициялайды. Егер бұл органның алғашқы қадамдары журналистердің аузын жабудан немесе сауалдарды сүзгілеуден басталса, бұл мемлекеттік аппаратың ашықтық туралы уәделеріне үлкен күмән тудырады.

Журналистердің бұл ұжымдық наразылығы – жай ғана эмоциялық реакция емес, бұл отандық медиа-ортаның өз кәсіби құқықтары мен қоғамдық ақпараттық қауіпсіздікті қорғауға бағытталған ересек қадамы. Құрылтай басшылығы бұл дабылды елеусіз қалдырмай, медиа өкілдерімен ымыраға келуі тиіс. Себебі БАҚ-ты шектеу – биліктің халықтан алыстауының төте жолы болып та табылады.

Abai.kz