Азия даму банкі (АДБ) Тәжікстан үкіметіне ұзақ мерзімді перспективада зейнетақы реформасын жүргізіп, зейнетке шығу жасын ұлғайтуды ұсынды. Сарапшылар екі нұсқаны қарастыруды ұсынып отыр:

Әйелдердің зейнет жасын қазіргі 58-ден 63 жасқа дейін көтеру.

Ерлер мен әйелдер үшін бірдей 65 жас деңгейіндегі бірыңғай межені енгізу (қазіргі таңда Тәжікстанда ерлер – 63, әйелдер – 58 жаста зейнетке шығады).

Бұл ұсыныс Орталық Азия өңіріндегі әлеуметтік-демографиялық өзгерістердің тереңдеп бара жатқанын айқын көрсетеді. Бұл реформаның сыртқы себептері қандай және оның Қазақстанға қандай тікелей әрі жанама әсері болуы мүмкін?

АДБ ұсынысының астарында не жатыр?

Тәжікстанда зейнет жасын көтеру туралы мәселенің күн тәртібіне шығуына бірнеше жүйелі факторлар әсер етіп отыр:

Өмір сүру ұзақтығының артуы: АДБ баяндамасы бойынша, Тәжікстанда орташа өмір сүру ұзақтығы 2010 жылғы 68,4 жастан 2024 жылы 76,6 жасқа дейін өскен. Елдің ұлттық даму стратегиясы бұл көрсеткішті 2030 жылға қарай 80 жасқа жеткізуді көздейді.

Бюджетке түсетін орасан салмақ: 2026 жылдың 1 сәуіріндегі мәлімет бойынша, Тәжікстанда 838,9 мың зейнеткер тіркелген. Тек биылғы бірінші тоқсанның өзінде зейнетақы мен жәрдемақыларға 1,21 млрд сомонидан астам қаржы жұмсалған.

Көлеңкелі экономика және жарна төлеушілердің аздығы: Ең басты мәселе — еңбекке қабілетті халықтың тек үштен бір бөлігі (33%) ғана міндетті зейнетақы жүйесімен қамтылған. Азаматтардың басым бөлігі бейресми секторда жұмыс істейді немесе еңбек миграциясында жүр.

Бұл жағдай Қазақстанға қалай әсер етеді?

Тәжікстандағы зейнетақы реформалары мен әлеуметтік-экономикалық өзгерістер Қазақстанға бірнеше бағыт бойынша әсер етеді:

Еңбек миграциясының ағыны артады

Тәжікстанда зейнет жасының ұлғаюы және зейнетақы жүйесінің қатаңдауы еңбекке қабілетті жастар мен орта жастағы азаматтардың елде қалу мотивациясын төмендетеді.

Азаматтар қартайғанда мемлекеттік әлеуметтік қамсыздандыруға сенім артпайтындықтан, табысы жоғарырақ көршілес елдерге көбірек ағылады.

Қазақстан үшін әсері: Қазақстанның құрылыс, ауыл шаруашылығы, кен өндірісі мен қызмет көрсету салаларына Тәжікстаннан келетін заңды және заңсыз еңбек мигранттарының ағыны көбейеді. Бұл Қазақстандағы арзан жумыс күшіне болған сұранысты жапқанымен, көші-қонды бақылау мен легализациялау жүктемесін арттырады.

Әлеуметтік аударымдар мен трансшекаралық мәселелер

Егер Тәжікстан азаматтары Қазақстанда ұзақ мерзім бойы жұмыс істеп, мұнда салық немесе Зейнетақы қорына (БЖЗҚ) аударым жасаса, болашақта екі ел арасындағы зейнетақылық жинақтарды тану және төлеу келісімшарттарын қайта қарау қажеттілігі туындайды. Мұндай мигранттардың зейнетке шығу жасының айырмашылығы заңнамалық казустарға әкелуі мүмкін.

Аймақтық тренд: Қазақстан үшін сабақ

Орталық Азия елдерінің ішінде Қазақстан да демографиялық қартаю мен зейнетақы жүйесінің орнықтылығы мәселесіне тап болып отыр:

• Тәжікстандағы жағдай — бүкіл өңірдегі бейресми жұмыспен қамту деңгейінің әлеуметтік жүйеге беретін зардабының айқын мысалы.
• Қазақстан да БЖЗҚ жүйесін реформалауда, бейресми секторды азайтуда және әйелдердің зейнет жасын тоқтата тұру сияқты шешімдерді қабылдауда ұқсас демографиялық қысымды бастан кешіріп жатыр. Тәжікстанның бұл қадамы Қазақстан үшін де болашақта зейнетақы жүйесін қайта қарауға түрткі болатын аймақтық сигнал болып табылады.

Тәжікстан үкіметі соңғы рет 2026 жылдың қыркүйегінде зейнетақыны 15%-ға индекстегенімен және АДБ-дан жүйені цифрландыруға 20,5 млн доллар грант алғанымен, бұл уақытша шаралар ғана.

Зейнет жасын 65 жасқа дейін көтеру — бюджет дефицитін тежеудің жалғыз амалы. Ал бұл шешімнің аймақтық салдары ретінде Қазақстан жақын жылдары Тәжікстаннан келетін еңбек мигранттарының жаңа толқынын қабылдауға және көші-қон саясатын соған сай бейімдеуге мәжбүр болады.

Abai.kz