«گەرمانيادا ءبىر قازاق جىگىتى بار ەكەن. سپورتسمەن... بريۋس ءليدىڭ دوسى... اتى – مۇستافا»، - دەدى بەكسەيت تەلەفون ءنومىر جازىلعان ءبىر ءتىلىم قاعازدى ۇسىنىپ. – رەتى كەلىپ جاتسا، كەزدەسسەڭ سالەم ايت...

بەكسەيت تۇلكيەۆ – سۋرەتشى دوسىم. موسكۆادا وقىعان. تالانتتى سۋرەتشى، كاراتيست...

فەستيۆال باستالعالى 2-3 كۇن ءوتىپ كەتكەن. بۇل قىركۇيەكتىڭ 20-لارى... فرانكفۋرتتاعى ماين وزەنىنىڭ جاعالاۋى. بىرىنەن-ءبىرى وتكەن ادەمى عيماراتتار كوزدىڭ جاۋىن الادى. سوناۋ الىستان مەرسەدەس بەنتستىڭ ەمبلەماسى، 15 پە، 20-شى ما، عيماراتتىڭ توبەسىنەن جاي عانا اينالادى. كەڭەستىك قاپاستان سىتىلىپ شىققان بىزدەرگە مىنا سۋرەتكە قاراۋ ەرتەگى سەكىلدى. كينومۋزەيدىڭ ءىشى-سىرتى ىعى-جىعى حالىق. بىرەۋلەر نەمىسشە، بىرەۋلەر اعىلشىنشا ەندى بىرەۋلەرى يسپانشا... ارانىڭ ۇياسىنداي گۋىلدەگەن ورتادا كوفە ءىشىپ وتىرعام. قاسىمدا بولگاريادان كەلگەن رەجيسسەر ناتاشا پيسكوۆا بار. ءبىز وتىرعان كافە تومەنگى قاباتتا. ءبىر كەزدە جوعارىداعى باسپالداقتان ءتۇسىپ كەلە جاتقان ەكى كىسىنى كوزىم شالدى. بىرەۋى جاس تا، ەكىنشىسى ۇلكەندەۋ. قىتايلار سياقتى، الدە فيليپپين، بولماسا موڭعولدار ما؟ ولار اسىقپاي ساسپاي ءار باسقىشتى ساناعانداي ءتۇسىپ كەلەدى.

كەشە تۇندە عانا قولىم بوساعان سوڭ بەكسەيتتىڭ ايتقانى ەسىمە ءتۇسىپ، ول بەرگەن نومىرگە تەلەفون شالعام. جارتى ءسوزىم شالا-پۇلا اعىلشىن با، تۇرىكشە مە، ۇيعىرشا ما، ايتەۋىر بىردەڭە... تەلەفوننىڭ ارعى جاعىنداعى ادام تۇرىكشە بىردەڭە دەيدى. «ءافاندىم يوق» دەگەندى ءتۇسىندىم. كوپ ۇزاماي مۇستافا وزتۇرىكتىڭ ءوزى زۆوندادى. ءجون-جوسىعىمدى، قازاقستاننان كەلگەنىمدى، قازىر فرانفۋرتتا كينوفەستيۆالدا جۇرگەنىمدى ايتقام. ول قۋانىپ كەتكەندەي بولدى. «قازاقستان ءبىزدىڭ اتامەكەنىمىز، ارمان عوي، ەرتەڭ كەلەمىز»، - دەگەن-ءدى.

ەكى كوزى وتتاي جانعان جىگىت جان-جاعىنا اسىقپاي قارايدى. اياعىندا «اديداس»، ۇستىندە قىسقا جەڭ كويلەك، اق سۇر شالبار. بۇيرالاۋ كەلگەن قالىڭ شاش قوبىراپ قۇلاعىن جاپقان. اق قۇبا كەلگەن ادەمى جىگىت ءبىر ءسات مەنى كورگەن. تۇرىپ قالدى. كۇلدى. نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن، مەن دە جىميدىم. اپىر-اي، ءا. مەن مىنا كوزدى بۇل جىگىتتى بۇرىننان سوناۋ بالا كەزدەن بىلەم عوي... بۇل... بۇل – مۇستافا بولۋى كەرەك... يا...

⁃ مۇستافا ؟! - دەدىم انا جىگىت جاقىنداي بەرگەندە.

⁃ يا، تالعات باۋىرىم، مەنمىن، - دەگەن ول. ەكەۋمىز قۇشاقتاسىپ امانداستىق.

⁃ مىنا كىسى قابي سۋمەر، ءبىزدىڭ اعامىز، بىرگە كەلدىك...

مۇستافا وزتۇرىكپەن مەن العاش رەت وسىلاي مايندەگى فرانفۋرت قالاسىندا تانىستىم.

مۇستافا وزتۇرىك كىم ؟ ونىڭ قازاق سپورت تاريحىنداعى ءرولى قانداي؟ تولەگەن ايبەرگەنوۆ «جانام دەگەن جۇرەككە وت بەرەمىن، شابام دەگەن جىگىتكە ات بەرەمىن» دەمەكشى، مۇستافا قانشاما جاسقا ءۇمىت پەن ارمان، ماقتانىش پەن نامىستىڭ نە ەكەنىن ۇيرەتتى؟!. ولاردىڭ كۋميرى بولدى. وتاندى ءسۇيۋ دەگەن ءسوزدىڭ قۇپياسىن كورسەتە ءبىلدى. مىنە، بەيمەزگىل اققان جۇلدىزدىڭ قۇپياسى وسىندا...

مۇستافا وزتۇرىك كەلگەن كەز 1990 جىل بولاتىن. بۇل ۇلى يمپەريا - كەڭەس وداعى ىدىراۋىنىڭ الدىنداعى شاق-تى. وسى جەردە ايگىلى «Veni, Vidi, Vici» تىركەسى اۋىزعا تۇسەدى. كەلدىم، كوردىم، جەڭدىم... الايدا وسى ءۇش ءسوزدىڭ ارتىندا قانشاما ادامداردىڭ تاعدىرى مەن تالابى، ارمانى مەن ءۇمىتى، سەنىم مەن ساتقىندىعى، اساۋ اتتىڭ ۇستىندەگى شابۋى مەن ءسۇرىنۋى قاتار جۇرگەن كەز ەكەن عوي. مۇستافا قازاق ەلى باتىرعا، باتىلعا، ۇلانعا، ۇلىنا ورىسشا ايتساق، كۋميرگە شولدەپ وتىرعان كەزدە كەلدى. وزتۇرىك تەك تالانتتى سپورتسمەن عانا ەمەس، اقكوڭىل، ادال، قازاقتىڭ ۇلتجاندى پاتريوتى بولا ءبىلدى. ول بۇرىن-سوڭدى بىلمەگەن، ەستىمەگەن تاەكۆوندانى بىزگە كورسەتتى، تانىتتى، تامساندىردى، ءتانتى قىلدى...

مۇستافانى ەڭ العاش ءانۋار ارعىنعازين مەن يمانعالي تاسماعانبەتوۆ شەرەمەتەۆ اەروپورتىنان كۇتىپ الدى. مەن سول كەزدە موسكۆاداعى كينوفەستيۆالدە بولاتىنمىن. يمانعالي: «مۇستافا دوسىڭ كەلدى، تەز جەت»، - دەگەن سوڭ قوناق ۇيگە تارتقام. ەرتەسىنە الماتىعا بىرگە ۇشتىق. مۇستافا الماتىعا كەلگەندە قاتتى تولقىدى. الاتاۋدان كوز الماي جاساۋراعان جانارىن بىزگە كورسەتپەي بۇقپانتايلاي بەرگەن. ونىڭ ۇستىنە گۇل ۇسىنعان قىزدار، دومبىرامەن ءان سالىپ اەروپورتتا كۇتىپ العان ءبىر قورىم ەل. قاۋمالاعان اعايىن مۇسەكەڭدى بۇرىننان بىلەتىن، باعالايتىن، تانيتىن، ارالاساتىن قيماس باۋىرى ۇزاق ساپاردان كەلگەندەي ىستىق ىقىلاسپەن قارسى الدى. كەلەسى كۇنى تولە بي كوشەسىندەگى كومسومولدىڭ ورتالىق كوميتەتىندە جۋرناليستەرمەن كەزدەسۋ بولدى. نەشە ءتۇرلى سۇراقتار، ءتىپتى نەمىسشە، تۇرىكشە، اعىلشىنشا وزتۇرىك ەركىن سويلەگەندە كەۋدەمىزدى ماقتانىش سەزىمى بيلەگەنى راس. بريۋس لي تۋرالى سۇراققا دا جاۋاپ بەردى. ولار تايۆاندا ءبىر زالدا جاتتىققانىن بريۋس ليدىڭ مۇستافانى العاش حانزۋ ەكەن دەپ قىتايشا سويلەپ، ارتىنان ءجون-جوسىعىن ايتقاندا الەمگە ايگىلى كينواكتەردىڭ ريزا بولعاندىعىن ەستىگەندە ءبارىمىز قول سوققانبىز.

مۇستافانىڭ ەڭ العاش بالۋان شولاق اتىنداعى سپورت سارايىندا ونەر كورسەتكەنى ءالى ەسىمدە. ول كەشتە مۇستافا العاش رەت كيمونومەن شىقتى. جالاڭ اياق. اپپاق كيىم وزىنە جاراسا قالعان. بويىندا ءبىر گرامم ارتىق ەت جوق. ناعىز جىگىتتىڭ سۇلتانى دەرسىڭ...

تاەكۆوندومەن ءبىزدى سوندا تاڭ قالدىردى، تامساندىردى...

كەشتى جۇرگىزگەن دوسحان جولجاقسىنوۆ ءبىر كەزدە تولەگەن مۇحامەدجانوۆتىڭ جاڭا شىعارعان «ساعىنىش» ءانىن نۇرجامال ۇسەنباەۆا ەكەۋى ورىندادى.

«سالەم ساعان قازاق باۋىرىم،

ساعىنىشتىڭ اۋىرىن-اي...

تاعدىر تارتىپ شالعاي،

ءبىر شەت ەلدەن

كەلەم ەل مەكەنگە...

ءاننىڭ قايىرماسىنا جىڭىشكە سوپرانو قوسىلعان. انانىڭ ءۇنى دەرسىڭ. بالاسىن كۇتە-كۇتە شارشاعان، شالدىققان اۋەز دەرسىڭ.

مۇستافا ءبىر ءسات مىناۋ سپورت سارايىندا ەمەس سوناۋ زاڭعار توبەگە، جو-جوق، سوناۋ كوك اسپانعا، اپپاق بۇلتى مامىرلاعان قازاق ەلىنە قۇس بولىپ ۇشىپ بارا جاتقانىنداي كۇيگە تۇسكەن.

ديماش احمەتوۆيچ قوناەۆ ول ۋاقىتتا زەينەتكەر. بيلىك زاڭعار ادامدى قانشاما وقشاۋلاتامىز دەگەنمەن ەل-جۇرتتىڭ قۇرمەتى تەڭىزدىڭ قايتا سوققان تولقىنىنداي ۇدەي تۇسكەن شاعى-تىن...

– ءاي، باتىر! - دەپ ديماش احمەتوۆيچ مۇستافاعا بار زەيىنىمەن يىعىنان قاعىپ-قاعىپ قويادى. مۇستافا دا : «سىزگە مىڭ راحمەت! مىڭ جاساڭىز، اعا!»، - دەيدى. بىزدەر ەرىپ كەلگەن دوسحان، تولەگەن، يمانعالي، بەكسەيت ت. ب جىگىتتەر سوزگە ارالاسپاي تىڭداپ وتىرمىز. مۇستافا سول كەشتە ءوزىنىڭ تاريحى جايلى ايتتى. اتا بابالارىنىڭ قىتايدان پامير تاۋى ارقىلى پاكىستان، ءۇندىستان، سونان سوڭ تۇركياعا قونىس اۋدارعانىن، اكەسى قابەننىڭ جاۋىرىنى جەرگە تيمەگەن پالۋان بولعانىن تاپتىشتەپ باياندادى. سول 20 مىڭ كوشكەن ەل-جۇرتتان بار جوعى 2000-داي عانا قازاقتىڭ تۇركيانى پانالاپ، وتان ەتكەنىن ايتىپ بەردى.

– ءاي، باتىرىم-اي... كورمەگەندەرىڭ جوق-اۋ... قايران بوزداقتار...- دەپ ديمەكەڭ ءسال ۇنسىزدىكتەن سوڭ،  – وكىنىشىم - سەنىڭ ونەرىڭدى كورمەي قالعانىم، - دەگەن. مۇستافا ەكى كوزى بال-بۇل جانىپ ورنىنان تۇرىپ كوستيۋمىن شەشتى دە:

– ءبىر سيگارەت شەگۋگە رۇقسات ەتىڭىز، - دەدى. ديمەكەڭ «ارينە» دەگەندەي باس يزەدى. مۇستافا سيگارەتتى تۇتاتىپ قايتا-قايتا سوردى دا، كۇلىن توكپەيىن دەگەندەي ماعان ۇسىندى. مەن بولمەنى كوك تۇتىنگە بولەدىم. ءبىر ءسات مۇستافا شيرىققان پرۋجيناداي ما، سەكىرىپ بارىپ شىر اينالعاندا ەرنىمدەگى سيگارەتتىڭ كۇلى جالپ ەتىپ جەلگە ۇشقان. مۇستافانىڭ تەپكەندەگى دالدىگى مەن شەبەرلىگىنە قوناەۆ اقساقال قاتتى ريزا بوپ، ورنىنان تۇرىپ ۇلانىن قۇشاقتاعان...

1991 جىلى كۇزدە مەنى ميۋنحەندەگى كينوفەستيۆالگە شاقىردى. جيۋريدەمىن. ءبىر كۇنى كەش شىقتىم. مۇستافا ەسىك الدىندا «ياگۋار» ماشيناسىمەن كۇتىپ وتىر ەكەن. كوڭىل كۇيى جوق سياقتى. ماشيناداعى ماگنيتولادان جانار ايجانوۆا ءان سالىپ تۇر. جول جونەكەي بەنزين قۇيىپ، تۇڭگى ميۋنحەندى قاق جارىپ كەلەمىز. انشەيىندە ءسوزشىل دوسىمنىڭ كوڭىلى ءپاس.

– مۇساقا، نە بولدى؟ ءبارى دۇرىس پا؟

– يا...

– ۇيدەگى حانىممەن رەنجىسىپ قالعان جوقسىڭ با؟

– ەەەە... تاكە باۋىرىم، مەن... مەن... مىنا قالاعا سيماي ءجۇرمىن، - دەدى مۇستافا داۋىسى دىرىلدەپ.

– كوزىمدى جۇمسام كورەتىنىم تەك بوز دالا. الماتى مەن الاتاۋ. نە ىستەرىمدى بىلمەيمىن. قۇسا بولدىم... ۇعامىسىڭ... نە ىستەرىمدى بىلمەيىم...

مەن نە دەرىمدى بىلمەي قالدىم. ەسىمە ۋليام ساروياننىڭ «ەي، كتو نيبۋد» پەساسى ءتۇستى. تۇرمەگە تۇسكەن جىگىتتىڭ وكىنىشى مەن ازابى، جان دۇنيەسى، قينالعانى، قىنجىلعانى...

– ونى ءوزىڭ شەش...

ەكەۋمىز قوناق ۇيگە دەيىن ءۇنسىز كەلدىك. مەن مەجەلى جەرگە كەلگەن سوڭ، ول دا سىرتقا شىقتى.

– مەندەي جامان بالاسىن قازاعىم سىرتقا تەپپەيتىن شىعار، ءا؟!

– و نە دەگەنىڭ، ارينە.، - دەدىم.

سول كۇزدە مۇستافا قازاقستانعا قونىس اۋداردى. قاي جەرگە بارماسىن مۇستافانى قازاق ەلى الاقانىنا سالىپ قۇرمەتتەدى. سول سىي-قۇرمەت مۇستافانىڭ ءتىرى كەزىندە دە، ولگەننەن سوڭ دا كوبەيمەسە ازايعان جوق.

مۇستافا وزتۇرىك قازاق حالقىنىڭ ساعىنىشپەن ەسكە الاتىن بالاسى. ءار قازاقتىڭ جانىنا كۇش، جۇرەگىنە رۋح سىيلاعان دا وسى - ۇلان!

سوندىقتان دا قازاق ەلى بار دا مۇستافا وزتۇرىكتىڭ اتى ەشقاشان وشپەك ەمەس. وشپەيدى دە. ءوز وتانىنا كەلىپ، دانكو سياقتى سان مىڭداعان جاستاردىڭ جۇرەگىنە وت جاققان مۇستافا ەل ەسىندە ماڭگىلىك...

سوناۋ كوك اسپاننىڭ تورىندە تەمىرقازىقتىڭ جانىندا قوس جۇلدىز بار. ونى حالىق اقبوزات پەن كوكبوزات دەيدى. كەيدە ماعان مۇستافا سول بيىككە ۇشىپ كەتكەن سەكىلدى. قاسىنا دوسىن، سەرىگىن بەكسەيت تۇلكيەۆتى ەرتىپ، قوس جۇلدىز اتتانىپ كەتكەندەي كورىنەدى. ساعىنىپ جەتكەن، سارعايىپ كورگەن ەلىنە، باۋىر باسقان مەكەنىنە زور ماحاببات ىستىق ىقىلاسپەن سوناۋ بيىكتەن قاراپ جۇرگەندەي.... ويتكەنى جاقسى ادام ومىردەن وتكەندە جۇلدىزعا اينالادى دەيتىن تاڭىرگە تابىنعان شاقتان قالعان اڭىز بار...

P:S مۇستافا ەكەۋمىز ءبىر كۇندە، ءبىر ايدا ءبىر جىلدا تۋعانبىز...

تالعات تەمەنوۆ،

قازاقستاننىڭ حالىق ءارتيسى، كينورەجيسسەر

Abai.kz