ءتىلسىز – حالىق جوق، حالىقسىز – ءتىل جوق!
كونستيتۋتسيالىق رەفورما جونىندەگى كوميسسياعا!
ۇسىنىس
ءتىل - ۇلتتىڭ ءومىر ءسۇرۋىنىڭ جانە كەلەشەك وركەندەۋىنىڭ نەگىزى ءارى شارتى، ۇلتتىق سانانىڭ مىندەتتى قۇرامداس بولىگى، حالىقتىڭ وتكەن تاريحى مەن مادەنيەتىنىڭ، داستۇرلەرىنىڭ جيىنتىعى، دەمەك ءبۇتىن ءبىر ەلدىڭ رۋحىمەن قالىپتاسقان ءتىلى مەن تاريحىن ەشقاشان وشىرۋگە بولمايدى.
ءتىل - قاتىناس قۇرالى رەتىندە ەڭ باستى ومىرلىك ميسسيانى اتقارادى، ۇلت پايدا بولعاننان باستاپ الەۋمەتتىك قۇبىلىسقا «ءتىلسىز - حالىق جوق، حالىقسىز - ءتىل جوق» دەگەن فورمۋلاعا اينالادى.
قازىرگى قازاق ءتىلىنىڭ تاريحي سيپاتىنىڭ نەگىزى V-X عاسىرلار ارالىعىندا تۇركى تىلدەرىنىڭ ءوزارا لەكسيكالىق – فونەتيكالىق، گرامماتيكالىق جاقىندىق بىرلىكتەرىنەن بوي تۇزەدى, V-X عاسىرلاردا قازاق ءتىلىنىڭ رۋلىق، تايپالىق تىلدەرىنىڭ نەگىزىندە: العاشقى كەزدە رۋلىق تىلدەردىڭ ءوزارا جىكتەلۋى، اجىراۋى، كەيىن تايپالىق وداقتارعا بىرىگۋى جانە ءبولىنۋى سالدارىنان قىپشاق ءتىلى بىرلەستىگى (توبى) اياسىندا قازاقتىڭ حالىق تىلىنە ۇلاستى، وسى كەزدەن قازاق ءتىلىنىڭ دامۋى باستالدى.
XV-XVI عاسىرلاردا «قازاق» ەتنونيمىنىڭ پايدا بولۋىمەن ءبىرتۇتاس قازاق ءتىلى قالىپتاستى، XVI-XVIII عاسىرلاردا قازىرگى كەڭ بايتاق جەرىمىزدە حالىقتىڭ قازاق تىلىندەگى دامۋ داۋىرىنە جالعاستى, حIX-حX عاسىرلاردا قازىرگى ۇلتتىق ادەبي ءتىلى قالىپتاستى, وسى كەزەڭدە حX عاسىردا ءارتۇرلى سىرتقى فاكتورلار ىقپالىنان قازاق ءتىلى دامۋىنىڭ تەجەلۋى باستالدى.
قازىرگى قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك مارتەبەسىنە قاراماستان ونىڭ تولىققاندى دامۋىنا قولدانىستاعى كونستيتۋتسيا (7-باپ) مەملەكەتتىك جانە جەرگىلىكتى ورگانداردا ورىس ءتىلىن مەملەكەتتىك تىلىمەن تەڭ دارەجەدە رەسمي قولدانىلۋى بارلىق ومىرلىك سالالاردا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ دامۋىنا كەدەرگى بولۋدا، وكىنىشكە قاراي قازاق ءتىلىنىڭ تەجەلۋى بۇگىندە جالعاسۋدا.
ەل زاڭدارى، بيلىك جارلىقتارى، قاۋلىلارى، وكىمدەرى، اتقارۋشى ورتالىق جانە جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنىڭ ءىس قاعازدارى، قۇجاتتارى مەن قاتىناس حاتتارى قازىر ورىس تىلىندە جازىلادى، سودان كەيىن اۋدارما ارقىلى قازاقشالانادى، ءبىز كوزبوياۋشىلىقپەن، ءوزىمىزدى ءوزىمىز الداپ، ءتىلىمىزدى امالسىز حالگە جەتكىزگەن ءتۇرىمىز بار.
قازىرگى قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتەگى، الەۋمەتتەگى احۋالى قازاق حالقىنىڭ بۇگىنگى الەۋمەتتىك – ەكونوميكالىق جاعدايىنىڭ انىق ايعاعى.
بۇل بارشا ەلگە، مەملەكەتتىگىمىزگە، بيلىككە سىن، عاسىرلار اڭساعان تاۋەلسىزدىك الدىندا ۇيات، بىلاي قاراساڭ، قۇقىقتىق جاعىنان مۇلدەم قيسىنسىز، تاۋەلسىز مەملەكەتى، كونە جانە باي ۇلتتىق ءتىلى بولا تۇرا وزگە تىلدە جازۋ اقىلعا قونىمسىز.
كونستيتۋتسيالىق كوميسسياعا جوعارىداعىلاردى جەتكىزە وتىرىپ، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسىندا مىناداي رەداكتسيادا جازۋدى ۇسىنامىن:
9-باپ
- قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى – قازاق ءتىلى.
- ۇكىمەت، ورتالىق جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار مەملەكەت اتىنان قازاق ءتىلىنىڭ جالعىز مەملەكەتتىك ءتىل جانە رەسمي ءتىل رەتىندە جان-جاقتى جانە ءومىردىڭ بارلىق سالارىندا دامۋىنا ءارى قولدانىلۋىنا جاۋاپكەرشىلىك ارتادى.
- ۇكىمەت، ورتالىق جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار مەملەكەت اتىنان مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ جانە وزگە دە ۇلت تىلدەرىنىڭ دامۋى ءۇشىن بارلىق جاعداي تۋعىزادى.
ءاربىر حالىق ءوزىنىڭ تۋعان ءتىلىن ايالاۋعا، قۇرمەتتۋگە، دامىتۋعا مۇددەلى جانە قۇقىلى، ۇلتتىڭ وركەندەۋى ءتىلدىڭ تۇراقتى جانە ۇزدىكسىز دامۋىنسىز مۇمكىن ەمەس، ونى وتكەن ۋاقىت كورسەتتى، ءتىل ساياساتىنىڭ اتا زاڭىنىڭ نورمالارىندا ايقىن جانە پارمەندى نەگىزدەلۋى قازاق حالقىنىڭ ەلدىگىنىڭ، تۇتاستىعىنىڭ، بىرلىگىنىڭ جانە بولاشاعىنىڭ كەپىلى، سوندىقتاندا كونستيتۋتسيالىق كوميسسيا مۇشەلەرى قولداۋ بىلدىرەدى دەپ سەنەمىن.
سالاۋات كارىم
Abai.kz
