ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن جيىنى: پرەزيدەنت توقاەۆ نە دەدى؟
بۇگىن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قاتىسۋىمەن ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسى ءوتتى.
وندا پرەمەر-مينيستر ولجاس بەكتەنوۆ ەلىمىزدىڭ 2025 جىلعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ كورسەتكىشتەرى مەن ۇكىمەتتىڭ بيىلعا ارنالعان جوسپارى تۋرالى بايانداما جاسادى. ال تسيفرلاندىرۋ ۇدەرىسى جانە جاساندى ينتەللەكتىنى ەنگىزۋ ماسەلەسىنە پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – جاساندى ينتەللەكت جانە تسيفرلىق دامۋ ءمينيسترى جاسلان ماديەۆ توقتالدى. ۇلتتىق بانك توراعاسى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ اقشا-نەسيە ساياساتى جانە ينفلياتسيانى تومەندەتۋ شارالارى تۋرالى ەسەپ بەردى.
ءبىز پرەزيدەنت توقاەۆ توقتالعان ماسەلەلەردى توپتاپ ۇسىنامىز...
قاسىم-جومارت توقاەۆ، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى:
جاڭا كونستيتۋتسيا قازاقستاندى تىڭ قارقىنمەن وركەندەتۋگە جول اشادى!
– ءبىز ەل تاعدىرىنا اسەر ەتەتىن اۋقىمدى وزگەرىستەردى جۇزەگە اسىرىپ جاتىرمىز. قىزىلوردادا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتاي وتىرىسىندا كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ ماڭىزدى تۇستارى تۋرالى ايتقانىمدى بىلەسىزدەر. قوعامدا كەشە عانا ەمەس، جارتى جىلدان بەرى كونستيتۋتسياعا قاتىستى جان-جاقتى پىكىر الماسۋ ءجۇرىپ جاتىر. بارلىق ۇسىنىستى جۇيەلەپ، سارالاۋ ءۇشىن 130 ادامنان تۇراتىن كونستيتۋتسيالىق كوميسسيا قۇرىلدى. بۇل – اۋقىمى جاعىنان دا، كاسىبي دەڭگەيى تۇرعىسىنان الىپ قاراساق تا، ەلىمىز ءۇشىن تەڭدەسى جوق كوميسسيا. وسى جولى كوميسسيا قۇرامىندا شەتەل ماماندارى جوق، - دەدى.
– جالپى، بىلتىر قازان ايىنان باستاپ ازاماتتارعا ءوز پىكىرىن بىلدىرۋگە تولىق مۇمكىندىك بەرىلدى. سول ۋاقىتتان بەرى eGov جانە eOtinish مەملەكەتتىك تسيفرلىق پلاتفورمالارى ارقىلى بىرنەشە مىڭ ۇسىنىس كەلىپ ءتۇستى. كوميسسيا ءوتىنىشتىڭ ءبارىن مۇقيات قاراپ، قورىتىپ، ءتيىستى تۇزەتۋلەردى ازىرلەدى. كونستيتۋتسيالىق كوميسسيانىڭ جۇمىسى بارىنشا اشىق جۇرگىزىلدى. مۇنى ايتىپ ءوتۋ ماڭىزدى. سەبەبى ەلىمىزدەگى رەفورمالار بۇرىن-سوڭدى ەشقاشان ءدال وسىلاي جان-جاقتى تالقىلانىپ، تىكەلەي ەفير ارقىلى جۇرتشىلىقتىڭ نازارىنا ۇسىنىلماعان. ءبىز «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» رەتىندە تسيفرلىق پلاتفورمالاردى كەڭىنەن قولداندىق. كونستيتۋتسيالىق رەفورماعا بايلانىستى ازاماتتارمەن بايلانىس جەلىلەرى ءتيىمدى جۇمىس ىستەدى. سونىڭ ارقاسىندا شىن مانىندە جالپىۇلتتىق اۋقىمداعى تالقىلاۋ بولدى دەسەك، دۇرىس بولار. بۇل – ادىلەتتى قازاقستان قۇرىلىسىنىڭ ايقىن كورىنىسى، - دەدى.
– وسىعان دەيىن كونستيتۋتسيالىق كوميسسيانىڭ ون وتىرىسى ءوتتى. كوميسسيا مۇشەلەرى تۇزەتۋلەردىڭ اسا كوپتىگىن ەسكەرە وتىرىپ، ورتاق پايىمعا كەلدى. «اتا زاڭعا جەكەلەگەن وزگەرىس ەنگىزۋ جەتكىلىكسىز، قازىرگى جاعدايدا جاڭا كونستيتۋتسيا قابىلداعان ءجون» دەگەن بايلام جاسادى. سوعان سايكەس قاڭتار ايىندا جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ العاشقى نۇسقاسى جاريالاندى. بۇل باستاما قوعامنىڭ ايرىقشا نازارىن اۋداردى. مەن مۇنى وتە جاقسى ءۇردىس دەپ سانايمىن. ازاماتتارىمىز كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ ءتۇرلى باپتارىن قىزۋ تالقىلاپ جاتىر. قوعامنىڭ ساياسي مادەنيەتى جانە بەلسەندىلىگى ارتىپ كەلەدى. بۇل – مەنىڭ ساياسي باعدارىمدا كورسەتىلگەن نەگىزگى مىندەتتەردىڭ ءبىرى. ەلىمىز ءۇشىن «ءارتۇرلى كوزقاراس – ءبىرتۇتاس ۇلت» جانە «پليۋراليزمگە – اشىقپىز، ەكسترەميزمنەن – قاشىقپىز» قاعيداتتارى وتە ماڭىزدى. سول ارقىلى قوعامدىق ديالوگتىڭ دامۋىنا، ەلىمىزدىڭ ۇزدىكسىز العا باسۋىنا جول اشىلادى. قازىردىڭ وزىندە ءبىر نارسەنى كۇمانسىز ايتۋعا بولادى: جۇرتشىلىق نازارىنا مۇلدە جاڭا قۇجات ۇسىنىلىپ وتىر. بۇل قۇجات مەملەكەتىمىز دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا تۇسكەنىن، ياعني ساپالىق تۇرعىدان جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلگەنىن كورسەتەدى، - دەدى.
– جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنا ەنگەن نورمالار قازاقستاننىڭ ساياسي جۇيەسىنىڭ دامۋ قيسىنى مەن بىرىزدىلىگىن بەكىتەدى. ول، ەڭ الدىمەن، «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» تۇجىرىمداماسىنا نەگىزدەلەدى. سوڭعى جىلدارداعى ساياسي رەفورمالارعا كەڭىنەن قاراساق، قازاقستان سۋپەرپرەزيدەنتتىك بيلىك فورماسىنان تۇبەگەيلى باس تارتىپ، بەدەلدى ءارى ىقپالدى پارلامەنتى بار پرەزيدەنتتىك رەسپۋبليكا ۇلگىسىنە كوشكەنىنە كوز جەتكىزۋگە بولادى. ۇسىنىلىپ وتىرعان وزگەرىستەر – وسى ۇدەرىستىڭ زاڭدى جالعاسى. سوڭعى جىلدارداعى ساياسي جاڭعىرتۋلار، سونىڭ ىشىندە 2022 جىلعى كونستيتۋتسيالىق رەفورما مەملەكەتىمىزدىڭ كونستيتۋتسيالىق نەگىزىن تولىق قايتا قۇرۋ قاجەت ەكەنىن كورسەتەدى. شىن مانىندە، بۇل – مەملەكەتتى باسقارۋدىڭ جاڭا جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ دەگەن ءسوز. ۇسىنىلعان تۇزەتۋلەر بيلىك قۇزىرەتتەرىن قايتا بولۋگە، تەجەمەلىك جانە تەپە-تەڭدىك جۇيەسىندەگى تەڭگەرىمدى كۇشەيتۋگە، ەڭ باستىسى، بارلىق ساياسي ينستيتۋتتاردىڭ تيىمدىلىگى مەن ورنىقتىلىعىن جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىندا «ادام مەملەكەت ءۇشىن ەمەس، مەملەكەت ادام ءۇشىن» قاعيداتى ايقىندالا ءتۇستى. ءبىز 2019 جىلدان بەرى دايەكتى تۇردە وسى جولمەن ءجۇرىپ كەلەمىز، - دەدى.
– تۇپتەپ كەلگەندە، ۇسىنىلىپ وتىرعان وزگەرىستەردىڭ ارقاۋى – ءبىر. بۇل – ادامداردىڭ جانە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ. بۇل – جالاڭ ءسوز ەمەس. ءبىز ادام قۇقىعىنىڭ قورعالۋىنا كەپىلدىك بەرەتىن جانە ونىڭ ناقتى جولدارى ايقىن كورسەتىلەتىن ءبىرتۇتاس جۇيە قالىپتاستىرامىز. مىسالى، ادۆوكاتتاردىڭ ۇسىنىسىمەن اتا زاڭ جوباسىنا ادۆوكاتۋرا تۋرالى جەكە باپ قوسىلدى. جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىندا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە باسا ءمان بەرۋ ارقىلى مەملەكەتتىڭ زايىرلى سيپاتى دا ناقتىلانا ءتۇستى. ال «نەكە – ەركەك پەن ايەلدىڭ ەرىكتى جانە تەڭقۇقىلى بىرلەستىگى، ياعني وداعى» دەگەن تۇجىرىم ارقىلى قوعامداعى ءداستۇرلى قۇندىلىقتاردى ساقتاپ قالۋ ماقساتى كوزدەلدى. كونستيتۋتسيا جوباسىندا تابيعاتتى قورعاۋ ماسەلەسىنە دە نازار اۋدارىلدى. مەنىڭشە، بۇل – وتە ماڭىزدى نارسە. تۇزەتۋلەردىڭ ىشىنە تاعى ءبىر اسا قاجەتتى نورمانى ەنگىزۋ كەرەك. قازىرگى كونستيتۋتسيادا «تۇرعىن ۇيگە قول سۇعۋعا بولمايدى. سوت شەشىمىنسىز تۇرعىن ۇيدەن ايىرۋعا جول بەرىلمەيدى» دەگەن ەرەجە بار. وسى ەرەجەنى «تۇرعىن ۇيدەن ماجبۇرلەپ شىعارۋعا» دا سوت شەشىمىنسىز جول بەرىلمەيدى دەپ تولىقتىرعان ءجون. مەنىڭشە، بۇل – جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ سيپاتىنا تولىق ساي كەلەتىن الەۋمەتتىك نورما. كونستيتۋتسيالىق كوميسسيا مۇشەلەرىنەن وسى ۇسىنىستى قاراۋدى سۇرايمىن. تۇتاستاي العاندا، نەگىزگى زاڭ جوباسىندا قازاقستاننىڭ قارقىندى دامۋىنا، ۇلتىمىزدىڭ ۇيىسۋىنا قاجەتتى ىرگەلى قاعيداتتار مەن قۇندىلىقتار تولىق قامتىلعان، - دەدى.
سۋرەت: اقوردا تەلەگرام ارناسىنان الىندى.
– ادىلەتتى قازاقستان، زاڭ مەن ءتارتىپ، ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى مۇلتىكسىز ساقتالاتىنى سياقتى نەگىزگى قاعيداتتار ناقتى كورسەتىلگەن. ءبىلىم، عىلىم، يننوۆاتسيالار جانە مادەنيەت ەلىمىزدىڭ تەڭدەسسىز باسىمدىقتارى رەتىندە ايقىندالدى. تاۋەلسىزدىگىمىز، ەگەمەندىگىمىز جانە اۋماقتىق تۇتاستىعىمىز مىزعىماس قۇندىلىقتار بولىپ قالا بەرەدى جانە ەلىمىزدىڭ ۋنيتارلىعى، جەرىنىڭ تۇتاستىعى مەن باسقارۋ نىسانى ەشقاشان وزگەرمەيدى دەگەن اسا ماڭىزدى سوزدەر بار. اتا زاڭىمىزدا بىرلىك پەن كەلىسىمنىڭ نەگىزدەرى نىعايا تۇسەدى. باس قۇجاتتا جاۋاپتى ءارى جاسامپاز وتانشىلدىق ۇعىمى ناقتى جازىلادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىن شىن مانىندە وزىق، ياعني تۇبەگەيلى جاڭارعان، ءاربىر تۇسى ساراپتالعان، ساپالى جازىلعان ءماتىن دەپ اتاۋعا تولىق نەگىز بار. وندا كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىسقا قاتىستى الەمدەگى ۇزدىك تاجىريبەلەر كورىنىس تاپقان، ادام قۇقىقتارى جانە ۇلتتىق مۇددەمىز تولىق قورعالعان، - دەدى.
– ارينە، قازىرگى كونستيتۋتسيامىزدىڭ ءمان-ماڭىزىن ەشكىم جوققا شىعارمايدى. سوڭعى 30 جىلدا جەتكەن بارلىق جەتىستىگىمىزدىڭ باستاۋىندا اتا زاڭىمىز تۇرعانى ءسوزسىز. بۇل – تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان ءابىشۇلى نازارباەۆتىڭ تاباندى ەڭبەگىنىڭ ارقاسى. دەگەنمەن بۇل قۇجات ەلىمىز ەندى عانا ەڭسەسىن تىكتەي باستاعان كەزدە قابىلدانعانىن ەسكەرگەن ءجون. وندا تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كەزەڭىندەگى قيىن كۇندەردىڭ ءىزى بار. سولاي بولۋى دا زاڭدى. سول كەزدەن بەرى ەلىمىز ادام تانىماستاي وزگەردى. بولاشاعىمىزعا كوبى كۇمانمەن قاراسا دا، قازاقستان حالىقارالىق بەدەلى جوعارى، مىقتى مەملەكەتكە اينالدى. قازىر الەمدەگى گەوساياسي، گەوەكونوميكالىق، تەحنولوگيالىق احۋال تۇبەگەيلى وزگەرىپ جاتىر. سوڭعى جىلدارى قازاقستان دا كوپتەگەن وزگەرىستى باستان وتكەردى. بۇل وزگەرىستەر ۇلت ساناسىنا ىقپال ەتتى، ءتىپتى، زور سىلكىنىس اكەلدى دەسەك، قاتە بولماس. سوندىقتان ەلىمىزدىڭ ماقسات-مىندەتتەرىن، قۇندىلىقتارى مەن قاعيداتتارىن زامان تالابىنا ساي، كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە جاڭعىرتۋ ايرىقشا ماڭىزدى، - دەدى.
– جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ جوباسى جەكەلەگەن تۇزەتۋلەر ەنگىزىلگەن جوبا ەمەس. بۇل وزگەرىستەردىڭ باستى ماقساتى – جاڭا تاريحي داۋىردە مەملەكەتتىڭ نەگىزدەرىن تۇبەگەيلى قايتا قۇرۋ، قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋ. جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ جوباسىنا اسا قاجەتتى ءارى وزىق نورمالار ەنگىزىلگەن. ءبىز ءبارىمىز ءبىر ەل بولىپ ىرىس-ىنتىماعىمىزدى، بەرەكە-بىرلىگىمىزدى ساقتاي وتىرىپ، ەۆوليۋتسيالىق، ياعني تابيعي جولمەن دامىپ كەلەمىز. بۇل – وتە ماڭىزدى. بۇدان باسقا جول جوق. جاڭا كونستيتۋتسيا قازاقستاندى تىڭ قارقىنمەن وركەندەتۋگە، ءار ازاماتتىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋعا جول اشادى دەپ سەنەمىن. قالاي دەسەك تە، اتا زاڭىمىزعا قاتىستى تۇپكىلىكتى شەشىم جالپىۇلتتىق رەفەرەندۋمدا قابىلدانادى، - دەدى.
تۇپكى ناتيجە – ەكونوميكالىق دەربەستىكتى نىعايتۋ!
– ءبىزدىڭ باستى ماقساتىمىز – قازىرگى كۇردەلى كەزەڭدە قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە حالىقارالىق الەۋەتىن ارتتىرۋ. ساراپشىلار الەم ەكونوميكاسىنىڭ ءوسىمى باياۋلاپ، حالىقارالىق ساۋدا قارقىنى السىرەيدى دەگەن بولجام جاساۋدا. دامۋشى ەلدەرگە سالىناتىن جاھاندىق ينۆەستيتسيا كولەمى ازايىپ بارادى. قارجى سالاسى توقىراۋعا ۇشىراۋى مۇمكىن. بۇگىندە كوپتەگەن ەل ءوز نارىعىن قورعاۋ شارالارىن كۇشەيتىپ جاتىر. مەملەكەتتەر اراسىندا ءوزارا تاريفتىك شەكتەۋ قويۋ ءۇردىسى بەلەڭ الدى. جاھاندانۋ ۇدەرىسى كەرى سيپات الا باستادى. مۇنىڭ ءبارى الەمدەگى گەوساياسي احۋالدى وزگەرتىپ جاتىر. بىراق نەگىزگى ءارى شەشۋشى وقيعالار ءالى الدا. دۇنيە جۇزىندە مۇلدە جاڭا ۇدەرىستەر پايدا بولۋدا. مەملەكەتتىڭ تۇراقتى دامۋى ءۇشىن ءبىز وسى وزگەرىستەرگە ەكونوميكالىق جانە ساياسي تۇرعىدان بەيىمدەلۋىمىز قاجەت. بۇل – اسا ماڭىزدى مىندەتتىڭ ءبىرى. بۇرىنعى تاسىلدەر قازىر ءتيىمسىز بولىپ قالعانىن كورىپ وتىرمىز. وزىق مەملەكەتتەر الەم ەكونوميكاسىن دامىتۋدىڭ جاڭا ۇلگىسىن ازىرلەۋگە كىرىسىپ كەتتى. ءبىز دە بۇل ۇدەرىستەن شەت قالماۋىمىز كەرەك. ۇلت مۇددەسىن قورعاۋ ءۇشىن ەكونوميكانى نىعايتۋعا جانە دامىتۋعا ارنالعان ناقتى جوسپار بولۋعا ءتيىس. دۇنيە جۇزىندەگى ەكونوميكالىق احۋالعا قاراماستان، بىلتىر ەكونوميكامىز 6,5 پايىزعا ءوستى. ءبىزدىڭ ميسسيامىز – ايقىن: ەكونوميكالىق ءوسىم جوعارى ساپاعا يە بولۋى كەرەك، ياعني، ەڭ الدىمەن، حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرىپ، تۇرمىسىن جاقسارتۋعا ءتيىس. باسقاشا ايتساق، ىشكى جالپى ءونىم ارتقان سايىن ازاماتتاردىڭ ناقتى تابىسى دا كوبەيۋى كەرەك. بۇل – ۇكىمەتتىڭ الدىندا تۇرعان نەگىزگى مىندەت، - دەدى.
– اتالعان ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن بىزگە بۇعان دەيىنگى ءوسىمدى قاناعات تۇتپايتىن، قازىرگى سىن-قاتەرلەرگە جەدەل جاۋاپ بەرەتىن، باسىمدىقتار ەگجەي-تەگجەيلى ويلاستىرىلعان ەكونوميكالىق ساياسات قاجەت. باسقاشا ايتقاندا، بىزگە تۇراقتى ءوسىم مودەلى كەرەك. وعان سايكەس، مەملەكەت نارىقتىق ەكونوميكانىڭ ستراتەگيالىق دامۋ ۆەكتورىن ناقتى انىقتاپ، قولدا بار قارجى رەسۋرستارىن ەكونوميكالىق ءوسىم اكەلەتىن باستى سالالارعا باعىتتاۋى قاجەت. مۇنداي ءتاسىل ۇلتتىق تابىستى ازاماتتارىمىزعا اناعۇرلىم ءتيىمدى ءارى ءادىل بولۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. اشىعىن ايتقاندا، مەن بۇل جايىندا كۇندە ويلانامىن، ماماندارمەن كەڭەسەمىن، ارنايى ەكونوميكالىق ساراپتامالاردى وقيمىن. ەكونوميكالىق جانە قارجىلىق ساياساتتى قايتا جاڭعىرتۋ بويىنشا اۋقىمدى جۇمىس كۇتىپ تۇر. ۇكىمەتتىڭ تاياۋ اراداعى مىندەتى – ونىمدىلىكتى ارتتىرۋ، تەحنولوگيالىق جاڭارۋ جانە ادامي كاپيتالدى دامىتۋ ەسەبىنەن ءوسىمدى قامتاماسىز ەتۋ، تابىستى ەل يگىلىگىنە جۇمساۋ. مۇنداي مودەلدى تەك ينۆەستيتسيا ساياساتىن جانداندىرۋ، بيزنەستىڭ مۇددەسىن تۇراقتى قورعاۋ ارقىلى قۇرۋعا بولادى. ياعني بۇل ساياساتتىڭ تۇپكى ناتيجەسى حالىق تابىسىن ارتتىرۋ، ەكونوميكالىق دەربەستىكتى نىعايتۋ بولۋعا ءتيىس، - دەدى.
سۋرەت: اقوردا تەلەگرام ارناسىنان الىندى.
جي-ءدى دامىتۋ، بۇل – ۇران ەمەس، يدەولوگيا تىرەگى!
– ۇكىمەتتىڭ الدىندا ۋاقىت وزدىرماي شەشەتىن بىرقاتار مىندەت بار. اتاپ ايتقاندا، تۇراقتى ءارى قالىپتى ينفلياتسيا كورسەتكىشىن جانە مەملەكەت قارجىسىنىڭ تەڭگەرىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ، سونداي-اق بىلتىرعى جولداۋىمدا جاريالانعان جاڭا ينۆەستيتسيالىق كەزەڭدى تولىعىمەن جۇزەگە اسىرۋ. جاپپاي تسيفرلاندىرۋ جانە جاساندى ينتەللەكتىنى ەنگىزۋ كومەكشى قىزمەت اتقارۋمەن شەكتەلمەي، ەكونوميكالىق دامۋدىڭ باستى ارقاۋى بولۋى كەرەك. جي نەگىزىندە تسيفرلاندىرۋدىڭ بىرقاتار باستى مىندەتتەرىن ورىنداۋ قاجەت. بۇل – ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ، ەكونوميكانىڭ ەكسپورتقا باعدارلانعان سەكتورلارىن قالىپتاستىرۋ، قوسىلعان قۇنى جوعارى ءونىم شىعارۋ جانە قازاقستاندى جاھاندىق تسيفرلىق ەكونوميكا تىزبەگىنە كىرىكتىرۋ. جاڭا ينۆەستيتسيالىق كەزەڭدى ىسكە اسىرۋ ەلىمىزدىڭ يندۋستريا، ەنەرگەتيكا، كولىك سالالارىنداعى زاماناۋي جۇيەسىن قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. جاساندى ينتەللەكتىنى دامىتۋ، بۇل – ۇران ەمەس، بۇل ەكونوميكالىق يدەولوگيانىڭ نەگىزگى تىرەگى، ءتىپتى ۇلتتىق يدەولوگيامىزدىڭ مىزعىماس تۇعىرى بولۋعا ءتيىس. وسىنداي جاۋاپتى ساتتە دۇرىس، باتىل ءارى ءتيىمدى شەشىمدەردى دەر كەزىندە قابىلداۋ وتە ماڭىزدى. شىنايى ومىرگە تۇك قاتىسى جوق «قۇرعاق» ۇسىنىستار بەرۋ، قىسقاسى، ناتيجەسى جوق ىسپەن اينالىسۋ مۇلدەم بولماۋى قاجەت. بۇكىل مەملەكەتتىك اپپارات ناقتى ناتيجەگە جەتۋ ءۇشىن جۇمىس ىستەۋى كەرەك جانە ونىڭ يگىلىگىن بۇكىل قوعام كورۋگە ءتيىس. وسى ورايدا، قازىرگى تاڭداعى اسا وزەكتى ماسەلەلەرگە توقتالايىن، - دەدى.
جازالاۋشى مەنتاليتەتتەن ارىلاتىن كەز كەلدى!
– ينفلياتسيانى ويعا قونىمدى، قالىپتى دەڭگەيگە ءتۇسىرۋ قاجەت. ونىڭ شارىقتاپ كەتۋىنە جول بەرمەۋ كەرەك. ينفلياتسيانىڭ نە سەبەپتى جوعارى بولىپ تۇرعانى بەلگىلى، كەسەلدىڭ سەبەبى انىقتالدى. ەندى وسى ماسەلەنى شەشۋ كەرەك. بىراق ۇسىنىلاتىن شارالار ەلدىڭ دامۋىنا كەرى اسەرىن تيگىزبەۋى قاجەت. ءدال وسى تۇستا ءتۇرلى پىكىر ايتىلىپ جاتىر. ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانككە بىرلەسىپ ناقتى ءىس-قيمىل الگوريتمىن ازىرلەۋدى تاپسىرامىن. وسى ماڭىزدى جۇمىسقا بارلىق مەكەمە وكىلدەرى مەن ساراپشىلار قاتىسۋعا ءتيىس. تاعى دا قايتالاپ ايتامىن: قولايسىز احۋالدى شۇعىل رەتكە كەلتىرۋ قاجەت. بيىلدان باستاپ ءۇش جىل قاتارىنان ينفلياتسيانى تومەندەتۋ ءۇشىن ناقتى شارالار قابىلداۋ كەرەك. بىرلەسكەن ءىس-قيمىل باعدارلاماسىن ساپالى ورىنداۋ ايرىقشا ماڭىزدى. ماسەلەنى شەشۋدىڭ ورنىنا بوس ءسوزدى كوبەيتىپ، قاجەتسىز «جول كارتالارىن» ازىرلەۋ – جاۋاپكەرشىلىكتەن قاشۋ دەگەن ءسوز. الدىن الا ەسكەرتۋ: ونداي جاعدايدا قاتاڭ شارا قولدانىلادى. حالىقتىڭ تابىسى ارتسا عانا، ناقتى ناتيجەگە قول جەتكىزدىك دەپ ساناۋعا بولادى، - دەدى.
– جاڭا سالىق كودەكسىنىڭ ءتيىمدى ەنگىزىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك. جاڭا سالىق-بيۋدجەت ساياساتى تەڭگەرىمدى سيپات الىپ، ەكونوميكانى ورنىقتى دامىتۋعا، حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا باعدارلانۋى قاجەت. بيىل كۇشىنە ەنگەن سالىق كودەكسى ەكونوميكاداعى اشىقتىق پەن ءتارتىپتى كۇشەيتۋگە ىنتالاندىرادى. قازىردىڭ وزىندە العاشقى وڭ ناتيجەلەرىن كورىپ وتىرمىز. ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنە سايكەس، ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعاندارعا ارنالعان جاڭا سالىق رەجيمى ىسكە قوسىلعالى بەرى 180 مىڭنان استام جاڭا سالىق تولەۋشى زاڭ اياسىندا ارەكەت ەتە باستادى. ۇكىمەتتىڭ باعالاۋىنشا، سالىق رەفورماسىنىڭ ناتيجەسىندە بيىل بيۋدجەتكە قوسىمشا 4,4 تريلليون تەڭگە تۇسەدى. جوسپار، البەتتە، كوڭىلگە سەنىم ۇيالاتادى. بىراق قايتالاپ ايتامىن: بەلگىلەنگەن كورسەتكىشتەرگە شامادان تىس سالىق سالۋ، بيزنەستى زاڭسىز نەمەسە نەگىزسىز قىسپاققا الۋ ەسەبىنەن جەتۋگە بولمايدى. بيۋدجەتتى ءتيىمدى سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋ ارقىلى تولىقتىرۋعا بولادى دەپ ويلايمىن. سوندىقتان سالىق جۇيەسىن جاپپاي تسيفرلاندىرۋعا شۇعىل كىرىسكەن ءجون، - دەدى.
– جازالاۋشى مەنتاليتەتتەن ارىلاتىن كەز كەلدى. سالىق ورگاندارى مەن سالىق تولەۋشىلەر اراسىندا سەرىكتەستىك جانە ءوزارا سەنىم قاعيداتى ورنىعۋعا ءتيىس. مەملەكەت پەن بيزنەستىڭ ءتيىمدى ىقپالداستىعىن جولعا قويۋ كەرەك. مۇنداي سەرىكتەستىك ادىلدىككە، ءوزارا تيىمدىلىككە، ءتىپتى ەكونوميكانى دامىتۋدىڭ ماڭىزىن ءتۇسىنۋ تۇرعىسىنان العاندا جاۋاپكەرشىلىككە قۇرىلۋعا ءتيىس دەپ ويلايمىن. بۇل جونىندە جاقىندا «Turkistan» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىمدا ايتتىم. ۇكىمەتتىڭ كەيبىر مۇشەلەرىمەن اڭگىمەدەن ۇققانىم، ونى ءبارى بىردەي ىقىلاس قويىپ وقىماعان سەكىلدى. قىزىلوردادا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتاي وتىرىسىنداعى ءسوزىمدى دە تولىق تۇسىنبەگەندەرىڭىز بايقالادى. ينتەرنەت ۇزاق ماتىندەردى وقۋدان الىستاتتى. ونىڭ ۇستىنە كىتاپتار مەن ماقالالاردى وقىماي-اق، مازمۇنىن تىڭداي سالاتىن مۇمكىندىك پايدا بولدى. بىراق بۇل مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەرگە جاراسپايتىن ادەت. وقۋ كەرەك. ايتپەسە، زەينەت جاسىنا جەتكەن كەزدە، ويلانۋ قابىلەتىنەن ايىرىلىپ قالاسىزدار. بانكتەر، اگرەگاتورلار مەن ماركەتپلەيستەر سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋدىڭ ارەكەت ەتۋ اياسىنا تولىقتاي ەنىپ، سالىق اگەنتتەرى مىندەتىن اتقارۋعا ءتيىس. مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتىنە تولىق تسيفرلىق رەجيمدە جۇمىس ىستەيتىن «فيسكالدىق دەرەكتەر فابريكاسىنا» اينالۋ مىندەتى جۇكتەلدى. بۇكىل ماسەلەنى شەشۋدىڭ جالعىز دۇرىس جولى – وسى. 2027 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن سالىق جانە كەدەن جۇيەسىن باسقارۋدىڭ تسيفرلىق ءتاسىلىن ەنگىزۋ قاجەت. بۇل – ستراتەگيالىق ماڭىزى بار مىندەت. سونىمەن قاتار ۇلتتىق تاۋارلار كاتالوگى مەن وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەرى رەەسترىن جەدەل ىسكە قوسىپ، تاۋارلاردى تسيفرلىق تاڭبالاۋ جۇيەسىن كەڭەيتكەن ءجون. بىراق تاۋار تاڭبالاۋدى جوسپارلانعان وندىرىسكە زيانىن تيگىزبەي جاساۋ كەرەك. مينيسترلىكتەر قابىلداعان جاڭا ەرەجەلەر مەن شەشىمدەر شەتەلدىك جانە وتاندىق كومپانيالاردىڭ قىزمەتىنە كەرى اسەر ەتپەۋگە ءتيىس. مۇنداي جايت ەلىمىزدەگى ينۆەستيتسيالىق كليماتتى ناشارلاتادى. وتاندىق جانە شەتەلدىك كومپانيالار بۇل ماسەلەگە الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ، ماعان حات جازىپ جاتىر، - دەدى.
– فيسكالدىق ساياساتتىڭ تيىمدىلىگىنە، ەڭ الدىمەن، بيۋدجەتتى رەتكە كەلتىرىپ، قارجى ءتارتىبىن قاتاڭ ساقتاۋ ارقىلى قول جەتكىزۋگە بولادى. مەملەكەتتىڭ ءتيىمسىز شىعىندارىن قىسقارتۋ ءۇشىن قولدانىستاعى بيۋدجەت باعدارلامالارىن باستان-اياق قايتا قاراۋ قاجەت. بۇل – وتە ماڭىزدى مىندەت. مۇنى ورىنداۋدى سوزبالاڭعا سالماڭىزدار. بۇل ىستە قارجى جانە ەكونوميكا مينيسترلىكتەرى قاتاڭدىق پەن تاباندىلىق تانىتۋى كەرەك. بيۋدجەت قارجىسىن يگەرۋدىڭ قازىرگى كريتەريىنەن باس تارتىپ، مەملەكەتتىك ينۆەستيتسيانىڭ تيىمدىلىگىن باسقارۋدى كۇشەيتكەنىمىز دۇرىس. ۇكىمەت پەن اكىمدەر بيۋدجەتتىڭ يگەرىلمەي قالۋىنان قاۋىپتەنىپ، جوبالارعا قارجى ءبولۋ تاجىريبەسىن دوعاراتىن كەز كەلدى. ەڭ سوراقىسى، مۇنداي شەشىمدەر سۋبەكتيۆتى تۇردە قابىلدانىپ، قارجى تاڭداۋلىلارعا عانا بەرىلەدى. توقەتەرى، اركىم ءوز بىلگەنىن جاساعاندى قويۋ كەرەك. ەندى مۇندايدى مەملەكەت مۇددەسىنە قاساقانا قارسى ارەكەت ەتۋ دەپ قاراستىرامىز. بيۋدجەت قارجىسى ازاماتتارىمىزعا ناقتى پايدا اكەلەتىن جانە ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ دامۋىنا سەپتىگىن تيگىزەتىن جوبالارعا بەرىلۋگە ءتيىس. ۇكىمەتكە بيىل 1 مامىرعا دەيىن بيۋدجەت باعدارلامالارىنا رەۆيزيا جۇرگىزىپ، مەملەكەت ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلاتىن جوبالاردى ىرىكتەۋ مەحانيزمىن جەتىلدىرۋ تاپسىرىلادى. بۇل كۆازيمەملەكەتتىك سەكتورعا دا قاتىستى. مەن جولداۋدا بۇل ماسەلە تۋرالى ايتتىم: بيۋدجەتتىك شىعىنداردىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن، ياعني قارجىنىڭ قايدا، قالاي جانە نە ءۇشىن جۇمسالىپ جاتقانى ايقىن بولۋى ءۇشىن تسيفرلىق تەڭگەنى بەلسەندى پايدالانۋ قاجەت. قازىرگى تاڭدا بۇل ءتاسىل مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ جۇيەسىندە، سۋبسيديالاۋ كەزىندە، سونداي-اق ۇلتتىق قوردان ءىرى جوبالارعا قاراجات ءبولۋ بارىسىندا ءتيىمدى قولدانىلىپ ءجۇر. بۇل قۇرالدى باسقا دا سالالارعا ەنگىزىپ، اياسىن كەڭەيتۋ كەرەك، - دەدى.
قازاقستان – ءبىر ورتالىقتان باسقارىلاتىن ەل!
– ايماقتارداعى بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋدى ساپالى جۇرگىزۋگە باسا ءمان بەرۋ قاجەت. وزدەرىڭىزگە ءمالىم، سوڭعى جىلدارى ايماقتاردىڭ كىرىس قورى ايتارلىقتاي ارتتى، بىرقاتار سالىق پەن تولەم تۇرلەرى رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەن ايماققا بەرىلدى. سونىڭ سالدارىنان جەتكىلىكتى قارجى بولمەي، جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە قوسىمشا شىعىنداردى ارتىپ قويۋ جاعدايلارى جيىلەپ كەتتى. مۇنداي تاجىريبە بيۋدجەتارالىق قاتىناستاردىڭ قيسىنىنا قايشى ءارى قابىلدانىپ جاتقان شەشىمدەرگە سەنىمدى جوعالتادى. سوندىقتان جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا بەرىلەتىن قارجى رەسۋرستارى مەن ولاردىڭ مىندەتتەمەلەرى ءبىر-بىرىمەن مولشەرلەس بولۋىن ەسكەرۋ وتە ماڭىزدى. قازاقستان – ءبىر ورتالىقتان باسقارىلاتىن ۋنيتارلى، ءبىرتۇتاس ەل. سول سەبەپتى ەلىمىزدىڭ الەۋەتىن نىعايتۋدى، حالقىمىزدىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋدى باستى ماقسات ەتىپ، اقىل-پاراساتپەن، ءبىر قولدىڭ سالاسىنداي جۇمىلىپ جۇمىس ىستەۋ قاجەت. جاڭا بيۋدجەت كودەكسىندە بيۋدجەتارالىق قاتىناستار ناقتىلىق جانە بارلىق بيۋدجەت دەڭگەيىندەگى جاۋاپكەرشىلىك تۇرعىسىنان قايتا قارالدى. ەندى وسى نورمالار وڭىرلەردە ءىس جۇزىندە قالاي جۇمىس ىستەيتىنىن بايقاپ كورۋ كەرەك. ەگەر قولدانىستاعى قۇرالدار ءتيىمسىز ەكەنىن كورسەتسە، ونى تۇزەتۋ قاجەت. بۇل جەردە ەشقانداي كۇمان جوق. شەشىمدى تەز ءارى باتىل قابىلداۋ قاجەت. جاڭا ەرەجەلەر وڭىرلەردىڭ قارجىلىق دەربەستىگىنە تۇساۋ بولماۋعا ءتيىس. ەڭ باستىسى، ولاردىڭ كىرىس كوزدەرىن ۇلعايتۋعا دەگەن ىنتا-جىگەرىنە كەرى اسەر ەتپەۋى كەرەك. ۇكىمەت ايماقتاردىڭ قارجىلىق ورنىقتىلىعىن نىعايتۋ شارالارىن قابىلداۋعا مىندەتتى. بۇل – ستراتەگيالىق سيپاتى بار ماقسات. باسقارۋدىڭ ءتۇرلى دەڭگەيى اراسىنداعى جاۋاپكەرشىلىككە سالعىرت قاراۋعا بولمايدى، -دەدى.
– مەنىڭ تاپسىرماممەن بىلتىر 2030 جىلعا دەيىن ايماقتاردى دامىتۋعا ارنالعان تۇجىرىمداما بەكىتىلدى. باستى ماقسات – وڭىرلەر اراسىنداعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تەڭسىزدىكتى ازايتىپ، حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ. وتكەن جىلعى دامۋ قورىتىندىسى تۋرالى ايتار بولساق، ايماقتاردىڭ ەكونوميكاسى تۇراقتى ءوسىپ-وركەندەپ كەلەدى. بىراق شەشىمىن تاپپاعان ماسەلەلەر بار. ايماقتاردىڭ ينفراقۇرىلىممەن قامتىلۋ دەڭگەيى ورتاشا ەسەپپەن العاندا – 64,1 پايىز. بۇل كورسەتكىش ءار وڭىردە ءارتۇرلى، ايتارلىقتاي الشاقتىق بار. قاجەتتى ينفراقۇرىلىمنىڭ بولماۋى وبلىستاردىڭ دامۋىنا جانە حالىقتىڭ تۇرمىس ساپاسىنا كەرى اسەرىن تيگىزىپ وتىر. اسىرەسە، جاڭادان قۇرىلعان اباي جانە ۇلىتاۋ وبلىستارىندا ينفراقۇرىلىم جەتكىلىكسىز. الماتى وبلىسىندا دا احۋال ءماز ەمەس. بۇل ايماقتاردىڭ دامۋىنا ايرىقشا نازار اۋدارۋ قاجەت. ايماق باسشىلارى ەكونوميكانى ارتاراپتاندىرۋعا جانە ازاماتتاردىڭ تابىسىن ارتتىرۋعا باسا ءمان بەرۋگە ءتيىس. ينفلياتسيانى تومەندەتۋ ءۇشىن ءتيىمدى شارالار قابىلداپ، ساپالى ينۆەستيتسيا تارتۋى كەرەك، شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ ارقىلى جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋى قاجەت، - دەدى.
تسيفرلاندىرۋ: ۇكىمەت ءتيىستى دەڭگەيدە كوڭىل بولمەي وتىر!
– تسيفرلىق مەملەكەت قۇرۋ ماسەلەسىنە ايرىقشا كوڭىل ءبولۋ كەرەك. بۇل قازاقستاننىڭ بولاشاعىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى. جاڭا عانا بۇل سالانىڭ ەلىمىز ءۇشىن ستراتەگيالىق ماڭىزى تۋرالى ايتىپ كەتتىم، بارشاعا تۇسىنىكتى دەپ ويلايمىن. سوندىقتان جۇمىسقا سەلقوس قاراپ، جايباراقات جۇرۋگە بولمايدى. ايتپەسە، قولداعى مۇمكىندىكتەن ايىرىلىپ قالامىز. تسيفرلىق تاسىلدەر ارقىلى ارتىق شىعىندى قىسقارتىپ، اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى ەڭسەرە الامىز. باسقارۋ ىسىندەگى ءتيىمسىز شەشىمدەردى بارىنشا ازايتۋعا بولادى. جاساندى ينتەللەكتىنى تولىققاندى ەنگىزۋ بۇكىل تسيفرلاندىرۋ ساياساتىنىڭ وزەگى بولۋعا ءتيىس. جاساندى ينتەللەكتىگە نەگىزدەلگەن اسا ماڭىزدى تسيفرلىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ماسەلەسىن ايرىقشا نازاردا ۇستاۋ كەرەك. ۇكىمەت مۇنداي جوبالاردى تولىق ءارى ۋاقتىلى قارجىلاندىرۋ ءۇشىن نەگىزگى باسىمدىقتاردى ناقتى بەلگىلەپ الۋى قاجەت. ايتپەسە، اۋقىمدى جوسپاردىڭ ءبارى قاعاز جۇزىندە قالىپ قويادى. الدىمىزدا ايقىن باعدار بولماسا، قانداي ستراتەگيامەن دە ماقساتقا جەتۋ وڭاي بولمايدى. سونىمەن قاتار تاعى ءبىر كەمشىلىك كوزگە انىق كورىنەدى. ۇكىمەت مۇشەلەرى مەن اكىمدەر وزدەرىنە سەنىپ تاپسىرىلعان سالالار مەن وبلىستارداعى بارلىق ولقىلىقتى تسيفرلاندىرۋعا «جابا سالادى». «جاپپاي تسيفرلاندىرۋ ەنگىزىلسە، ءسىز كورسەتكەن ولقىلىقتار مەن كەمشىلىكتەر وزدىگىنەن جويىلادى» دەيدى. بۇل ارادا نە ايتۋعا بولادى؟ ادامدار ءوزىن قورعاۋدىڭ، باسىن اراشالاپ الۋدىڭ نەبىر قۇيتىرقى ءادىسىن تابادى، - دەدى.
– ساپالى تسيفرلىق دامۋ ۇدەرىسىن جەكە سەكتورمەن تىعىز بايلانىستا قاراعان ءجون. ۇكىمەت بيزنەس سالاسىنا تسيفرلىق تاسىلدەردى بەلسەندى تۇردە ەنگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن ارنايى قولداۋ شارالارىن ازىرلەۋگە ءتيىس. قازىر مەملەكەت كورسەتەتىن قىزمەتتەردى تسيفرلاندىرۋ، مەملەكەتتىك بازالاردى ءوزارا كىرىكتىرۋ جۇمىسى ءجۇرىپ جاتىر. بىراق مۇنىڭ ءبارى مالىمەتتەردى باسقارۋ ءىسىنىڭ ساپاسىن جاقسارتا الماي وتىر. ازىرگە وڭ وزگەرىستەر كورىنبەيدى. بىرىڭعاي ستاندارت ەنگىزىپ، مالىمەتتەردى مەملەكەتتىڭ ستراتەگيالىق رەسۋرسى رەتىندە باسقارۋعا كوشۋ وتە ماڭىزدى. ۇكىمەتكە ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جانە رەفورمالار اگەنتتىگىمەن، سونداي-اق ۇلتتىق بانكپەن بىرلەسىپ جىل سوڭىنا دەيىن مەملەكەتتىك مالىمەتتەردى باسقارۋدىڭ ءبىرتۇتاس جۇيەسىن قۇرۋدى تاپسىرامىن. سوڭعى كەزدە مەملەكەتتىك تسيفرلىق جۇيەلەردىڭ جۇمىسىنان اقاۋ شىعىپ ءجۇر. بۇل قازىرگى ءىت-تاسىلدەردىڭ تەحنولوگيالىق جاعىنان ەسكىرگەنىن جانە باسقارۋ ساپاسىنىڭ تومەندىگىن كورسەتەدى. مۇنداي ولقىلىقتار مەملەكەتتىڭ بيزنەس وكىلدەرىمەن جانە ازاماتتارمەن قارىم-قاتىناسىنا كەرى اسەرىن تيگىزەدى. سونداي-اق ءتيىمدى تسيفرلىق ورتا قالىپتاستىرۋ جۇمىسىن تەجەيدى. تسيفرلىق وزگەرىستىڭ ءبارى QazTech پلاتفورماسىنىڭ نەگىزىندە جاسالۋعا ءتيىس. ۇكىمەتكە بىرىڭعاي تسيفرلىق پلاتفورماعا كوشۋگە تۋرا كەلەدى. بۇل – ماڭىزدى مىندەت. بۇعان دەيىن ۆەدومستۆولاردىڭ ءبارى تسيفرلاندىرۋمەن ەشقانداي باقىلاۋسىز، ءوز بەتىنشە اينالىسىپ كەلدى. بۇل تەحنيكالىق پروبلەمالاردى كوبەيتىپ قويماي، قازىنا قارجىسىن وڭدى-سولدى شاشۋعا اكەپ سوقتى. باس پروكۋراتۋرادا وتكەن جيىندا ۇكىمەت مۇشەلەرى شاشىراڭقى جۇيەلەردىڭ باسىن بىرىكتىرۋگە قانشا قارجى قاجەت ەكەنىن جاريا ەتتى. باسىن اشىپ ايتايىن، مۇنداي اقشا جۇمسالۋى مۇمكىن ەمەس. ەل اۋزىندا جۇرگەن ءبىر قۇرىلىسشى-شەنەۋنىك ايتقانداي، اقشاسى بولسا، عيماراتتى اقىماق تا سالادى، ال وسى مىندەتتى قارجىسىز شەشۋگە شەبەرلىك قاجەت. ال شەبەرلىكتەرىڭىزدى كورسەتىڭىزدەر. ۇكىمەت بيۋدجەتتەن قىرۋار قاراجات شىعىنداماي، تاپسىرمانى ورىنداۋدىڭ جوسپارىن ۇسىنۋعا ءتيىس، - دەدى.
– تسيفرلىق ترانسفورماتسيا كەزەڭىندە، ەڭ الدىمەن، جەكە ادامنىڭ مۇددەسىنە نۇقسان كەلۋى مۇمكىن. سوندىقتان دەربەس دەرەكتەردىڭ سەنىمدى قورعالۋىن قامتاماسىز ەتۋگە ايرىقشا نازار اۋدارۋ كەرەك. دەربەس دەرەكتەردىڭ تاراپ كەتۋى، ونلاين-الاياقتىق، جاساندى ينتەللەكتىنى قىلمىس قۇرالى رەتىندە پايدالانۋ – مۇنىڭ ءبارى ءبىزدىڭ ەلدە دە، شەتەلدە دە قالىپتى جاعدايعا اينالدى. ءبىز قارجىلىق مونيتورينگ اگەنتتىگى مەن باسقا دا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىن جۇمىلدىرىپ، كيبەرقىلمىسپەن جانە الاياقتىقپەن كۇرەسۋ ءۇشىن ناقتى شارالار قابىلداپ جاتىرمىز. ۇلتتىق انتيفرود-ورتالىعى 90 مىڭ ازاماتتى الاياقتاردىڭ ارباۋىنان ساقتاپ قالدى. ۇكىمەتكە ءتيىستى مەكەمەلەرمەن بىرگە كيبەرقاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ جانە ازاماتتاردىڭ دەرەكتەرىن قورعاۋ ماسەلەسىن كەشەندى تۇردە مۇقيات سارالاپ، قاراۋدى تاپسىرامىن. بۇدان بولەك، جاقىندا ۇلتتىق قۇرىلتايدا اتاپ وتكەنىمدەي، تسيفرلىق دەربەس دەرەكتەردى قورعاۋ ماسەلەسى كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە بەكىتىلىپ، ايقىندالۋى كەرەك، - دەدى.
– الەۋمەتتىك سالانى تسيفرلاندىرۋ ماسەلەسى دە وتە ماڭىزدى. بىلتىر رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ 40 پايىزعا جۋىعى وسى سالاعا ءبولىندى. بىراق بۇل قاراجات قانشالىقتى ءتيىمدى جۇمسالدى دەگەن ورىندى سۇراق تۋىندايدى. سوندىقتان ۇكىمەت ءۇي شارۋاشىلىقتارىنىڭ الەۋمەتتىك تسيفرلىق ءپروفيلىن قالىپتاستىرۋعا ءتيىس. سوندا الەۋمەتتىك كومەك تە شىن مانىندە كومەككە مۇقتاج ادامدارعا بەرىلەدى. قارجىلاي تولەماقىدان باستاپ، ازىق-تۇلىك، ءدارى-دارمەك، باسپانا نەمەسە ءبىلىم الۋعا بەرىلەتىن ۆاۋچەرلەرگە دەيىنگى قولداۋدىڭ بارلىق ءتۇرى بانك جانە تولەم ينفراقۇرىلىمىمەن تىعىز بايلانىسقان «الەۋمەتتىك ءاميان» ارقىلى بەرىلۋگە ءتيىس. ۇكىمەت اكىمدىكتەرمەن بىرگە وسى تاجىريبەنى بارلىق جەردە كەڭىنەن قولدانۋى كەرەك. سونداي-اق بۇل ءتاسىلدى جىل سوڭىنا دەيىن تەزدەتىپ ىسكە قوسۋى قاجەت. مەنىڭ بايقاۋىمشا، ۇكىمەت وتاندىق Aitu مەسسەندجەرىنە ءتيىستى دەڭگەيدە كوڭىل بولمەي وتىر. ءتىپتى ونى مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر دە پايدالانبايدى. EGov AI دەپ اتالاتىن امبەباپ جاساندى ينتەللەكت-كومەكشىسىن (اسسيستەنتىن) ازىرلەۋ كەرەك. بارلىق ازاماتقا قولجەتىمدى بولاتىن وسى جۇيە بىرتىندەپ حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارىنىڭ ورنىن باسادى. الەۋمەتتىك قولداۋ شارالارىن باسقاراتىن ينفراقۇرىلىمدى، ياعني بىرىڭعاي تسيفرلىق الەۋمەتتىك قورعاۋ پلاتفورماسىن ناقتى ايقىنداپ الۋ قاجەت، - دەدى.
ءبىلىم سالاسىندا تسيفرلىق داعدىلاردى ۇيرەتۋ جەتكىلىكسىز!
– ءبىلىم سالاسىندا بىرقاتار جۇيەلىك پروبلەمالار بار ەكەنىن ۇلتتىق قۇرىلتاي وتىرىسىندا ايتتىم. ولار جەكەمەنشىك ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىن قولداۋعا دا، مەملەكەتتىڭ مەكتەپتەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارىن قارجىلاندىرۋ تەتىكتەرىنە دە قاتىستى. ءبىلىم سالاسىنداعى «ەكونوميزاتسيا»، ياعني قارجىنى تەككە شاشپاي، جۇيەلى جۇمساۋ ۇدەرىسىن جالعاستىرعان ءجون. بۇل رەتتە بالاباقشادان باستاپ ۋنيۆەرسيتەتتەرگە دەيىنگى بارلىق دەڭگەيدە مەملەكەتتىك قارجىلاندىرۋدىڭ تيىمدىلىگىن تۇبەگەيلى ارتتىرۋعا باسا ءمان بەرۋ قاجەت. مامان دايارلاۋ ءىسى ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورلارىندا جاساندى ينتەللەكتى مەن جاڭا تەحنولوگيالاردى يگەرۋ قارقىنىنا ىلەسە الماي وتىر. وقۋ باعدارلامالارى مەن ستاندارتتارى جاڭارىپ ۇلگەرگەنشە، ماماندىقتار وزگەرىپ كەتىپ جاتىر. دەمەك جاي عانا IT-مامانداردىڭ سانىن كوبەيتۋ جانە جالپى تسيفرلىق داعدىلاردى ۇيرەتۋ جەتكىلىكسىز. ەلىمىزگە جاساندى ينتەللەكتىنى كەز كەلگەن سالادا قولدانا بىلەتىن كاسىبي ماماندار قاجەت. ولار ناقتى جۇمىس ورىندارىنداعى ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرادى. وسىعان وراي ۇكىمەتكە جەتەكشى كومپانيالارمەن بىرلەسىپ، مەملەكەت پەن جەكە سەرىكتەستىك نەگىزىندە ۇلتتىق ماماندىقتار ترانسفورماتسياسى ورتالىعىن قۇرۋدى تاپسىرامىن. ول ورتالىقتى مەملەكەتتىك ەمەس كومپانيالاردىڭ كونسورتسيۋمى باسقارعانى دۇرىس. ويتكەنى بيزنەس تەزىرەك بەيىمدەلەدى ءارى نارىق تالاپتارىن جاقسى بىلەدى. ءوز كەزەگىندە، ۇكىمەت ەرەجەلەردى ايقىنداپ، اشىقتىق پەن سۇرانىستى قامتاماسىز ەتۋگە، ءتيىمدى شەشىمدەردى جاپپاي تاراتۋعا كومەكتەسە الادى، - دەدى.
دەنساۋلىق سالاسى: قانشا تالاپ ەتسەك تە، سول كۇيى جاسالمادى!
– دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا جەكە-جەكە جۇمىس ىستەيتىن 30-دان استام اقپاراتتىق جۇيە بار. اتالعان جۇيەلەردى ءبىر-بىرىنە تولىققاندى بايلانىستىرۋدى بۇعان دەيىن قانشا تالاپ ەتسەك تە، سول كۇيى جاسالمادى. بيۋدجەت قارجىسىن جىمقىرۋدىڭ باستى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى – وسى. سالالىق مينيسترلەردىڭ كوز الدىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان اۋقىمداعى الاياقتىق ىستەر جاسالعانى تاڭعالدىرادى. ونىڭ ۇستىنە بۇل الەۋمەتتىك سالادا ورىن الىپ جاتىر. باس پروكۋراتۋرا مەن باسقا دا وكىلەتتى ورگاندار قىلمىستىڭ قاشان جاسالعانىنا، ونى كىمدەردىڭ جاسىرعانىنا قاراماستان، ءىستى ەگجەي-تەگجەيلى تەكسەرىپ، اقيقاتتى انىقتاۋعا مىندەتتى. تەرگەۋ پروتسەسىن ءوز باقىلاۋىمدا ۇستايمىن. ۇكىمەتكە 1 جەلتوقسانعا دەيىن بىرىڭعاي مەملەكەتتىك مەديتسينالىق اقپاراتتىق جۇيە قۇرۋ جۇمىسىن اياقتاۋدى تاپسىرامىن. بۇل بارلىق ۇدەرىسكە باقىلاۋ جاساپ، باسىنان اياعىنا دەيىن قاداعالاپ وتىراتىن جۇيە بولۋعا ءتيىس. مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسىنىڭ دە بارىنشا اشىق بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك. الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورىندا جالعان قۇجات تولتىرىپ، دەرەكتەردى بۇرمالايتىن قيتۇرقى جولدار بار ەكەنى انىقتالدى. مەن ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ وتىرىسىندا وسى ماسەلەگە ارنايى توقتالدىم. تاعى دا ايتامىن. باس پروكۋراتۋرا جانە ءتيىستى قۇقىق قورعاۋ مەكەمەلەرى بارلىق جىمقىرۋ ارەكەتتەرىنە قاتىسى بار ادامداردى زاڭ تۇرعىسىنان جاۋاپقا تارتۋى قاجەت. ءبىلىم سالاسىندا دا نەشە ءتۇرلى الاياقتىق ارەكەتتەر بار بولىپ شىقتى. زاڭدى بۇزعان ازاماتتاردى مىندەتتى تۇردە جازاعا تارتۋ كەرەك. ۇكىمەتكە جىل سوڭىنا دەيىن قوردىڭ جۇمىسىن تولىق تسيفرلاندىرۋدى تاپسىرامىن. سوندا عانا جۇمىس اشىق جۇرگىزىلەدى، ال قارجى ءتيىمدى جۇمسالادى، - دەدى.
سۋرەت: اقوردا تەلەگرام ارناسىنان الىندى.
ينۆەستيتسيالىق ساياساتقا جاڭا ستراتەگيا قاجەت!
– ءبىز تولىققاندى جاڭا ينۆەستيتسيالىق كەزەڭدى باستاۋىمىز كەرەك. بۇل – ستراتەگيالىق ماڭىزى بار مىندەت. جالپى، قازىر ەلدەگى ينۆەستيتسيالىق احۋال جاقسى دەپ ايتۋعا بولادى. 2022 جىلدان بەرى جيناقتالعان تىكەلەي ينۆەستيتسيا كولەمى 84 ميلليارد دوللاردان استى. نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيا شامامەن 50 پايىزعا ارتتى. بىراق بىلتىر ەلىمىزگە تارتىلعان تىكەلەي ينۆەستيتسيانىڭ كولەمى وسسە دە، ونىڭ قارقىنى ءالى دە باياۋ بولىپ تۇر. مەملەكەت جەكە كاپيتال ءرولىن وزىنە الۋدان باس تارتۋى قاجەت. جەكە كاپيتال تارتۋعا قولايلى جاعداي جاساۋ ءۇشىن ءبىراز ەڭبەكتەنۋ قاجەت. ال قارجىنى قازىنادان الىپ، ونى ينۆەستيتسيا دەپ كورسەتە سالۋ الدەقايدا وڭاي. اۋىردىڭ ۇستىمەن، جەڭىلدىڭ استىمەن جۇرمەي، نارىقتىق ەكونوميكا قاعيداتتارىنا باعىنۋ قاجەت، - دەدى.
– بىزگە جاڭا ءارى ساپالى ينۆەستيتسيا تارتۋعا ارنالعان ءبىرتۇتاس ستراتەگيا قاجەت. بۇل ستراتەگيادا، ەڭ الدىمەن، جوعارى تەحنولوگياسى بار زاماناۋي وندىرىستەر اشۋعا باسىمدىق بەرىلۋگە ءتيىس. وسى تۇرعىدان العاندا، جەكە بيزنەس ايرىقشا ءرول اتقارادى. كاسىپكەرلەر ەكونوميكامىزعا ساپالى ينۆەستيتسيا سالۋ ارقىلى جۇمىس ورىندارىن اشادى، جۇرتتىڭ تابىسىن ارتتىرۋعا ۇلەس قوسادى. ءبىز «بايتەرەكتى» ينۆەستيتسيالىق حولدينگ رەتىندە قايتا قۇردىق. مۇنداي قادامنىڭ ناقتى سەبەبى بولدى. حولدينگ نارىقتىق ەكونوميكاعا سەرپىن بەرۋدە، بىراق بۇل قادام جەكە باستامالاردى شەكتەمەۋگە ءتيىس. «سامۇرىق-قازىنا» قورىنا دا ءدال وسىنداي تالاپ قويىلادى. «سامۇرىق-قازىنا» قورى جانە ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ باسشىلارىمەن قاتاڭ اڭگىمە بولدى. كومپانيالاردىڭ قۇرىلىمىن تۇبەگەيلى قايتا قاراپ، جاڭا زامانعا بەيىمدەۋ كەرەك. قوسشىدان باسشى كوپ. باسشىلىق قۇرامى ەل ايتىپ جۇرگەندەي «سول جاعالاۋدىڭ» ادامدارىنا تولىپ قالعان. ولاردىڭ جۇمىسقا كومىلىپ جاتقان ەشتەڭەسى جوق. كەيدە نە ىستەرىن بىلمەي، الەۋمەتتىك جەلىلەردە اركىممەن پىكىر تالاستىرىپ وتىرادى. بۇل ءتۇبى جاقسىلىققا اپارمايدى. ينفلياتسيا دەڭگەيى تۇراقتالىپ، تومەندەگەننەن كەيىن نارىق قاعيداتتارىن كۇشەيتۋ كەرەك بولادى. دامۋ ينستيتۋتتارى بيزنەسپەن جانە قارجى سەكتورىمەن ءتيىمدى قارىم-قاتىناس ورناتۋى قاجەت. بۇل قاتىناس باسەكەلەستىككە ەمەس، ءوزارا سەرىكتەستىككە نەگىزدەلۋى كەرەك. ەلىمىزدە ينۆەستورلاردىڭ قىزىعۋشىلىعىن ارتتىراتىن سالالار كوپ. وسى سالالاردى دامىتۋ ءۇشىن مەملەكەت پەن بيزنەس اراسىندا سىندارلى ىنتىماقتاستىق بولۋعا ءتيىس. اسىرەسە، سيرەك كەزدەسەتىن مەتالدار، مۇناي-گاز حيمياسى، تسيفرلىق ينفراقۇرىلىم، جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرى، كولىك جانە اگرووڭدەۋ سالالارىنا باسا ءمان بەرگەن ءجون. مىسالى، قازىر تەحنولوگيالار قارقىندى دامىپ جاتقان كەزدە اسا قاجەتتى ماتەريالدارعا، ياعني، سيرەك مەتالدارعا سۇرانىس كۇرت ارتىپ كەلەدى. قازاقستاندا مۇنداي جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا باتىس ەلدەرى جانە باسقا دا دامىعان مەملەكەتتەردىڭ ينۆەستورلارى زور قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر. بۇل – قازاقستاننىڭ جاھاندىق باسەكەدەگى ارتىقشىلىعى. وسى ارتىقشىلىقتى ءتيىمدى پايدالانۋىمىز كەرەك، ونى ەل يگىلىگىنە جاراتۋ قاجەت، - دەدى.
– بىراق اشىعىن ايتۋىمىز كەرەك، ينۆەستورلارمەن جۇمىستىڭ قازىرگى تاسىلدەرى ساپالى ينۆەستيتسيا تارتۋعا كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر. قاعازباستىلىق ءالى كوپ، ءبىر مىندەت بىرنەشە ورگانعا قاتار جۇكتەلگەن. مەن بىلتىرعى جولداۋىمدا بۇل ماسەلەگە ارنايى توقتالدىم. وسىنداي ءتيىمسىز جۇمىستى دوعارۋ قاجەت. مەكەمەلەر اراسىندا ءبىرتۇتاس ءارى ءوزارا كەلىسىلگەن بايلانىس جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ كەرەك. ءبىر سوزبەن، شەشىم قابىلداۋ جانە ۇيلەستىرۋ جۇمىسى ءبىر جەردەن جۇزەگە اسىرىلۋعا ءتيىس. شەشىم قابىلداۋ ۇدەرىسىن سوزۋعا بولمايدى، ونى تەزدەتۋ كەرەك. ينۆەستيتسيالىق شتاب رومان سكلياردىڭ ارقاسىندا ءوز جۇمىسىن جالپى ءتيىمدى اتقارىپ وتىر. كوپ نارسە ءبىرىنشى باسشىعا بايلانىستى. ولار ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ ءتيىمدى جۇزەگە اسىرىلۋىن قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىس. جوبا ىسكە قوسىلعاننان كەيىن دە ينۆەستورعا قولداۋ كورسەتە بەرۋ كەرەك. جۇمىس بارىسىنا ۇنەمى مونيتورينگ جۇرگىزىپ، اكىمشىلىك كەدەرگىلەرگە جول بەرمەۋ قاجەت. مەن ينۆەستيتسيالار ماسەلەسىمەن اينالىساتىن ارنايى كومەكشىنى تاعايىندادىم. شەتەلدىك نەمەسە وتاندىق ينۆەستورلاردىڭ سۇراقتارى بولسا، مۇرات نۇرتىلەۋگە Focal point رەتىندە شاعىمدانۋعا بولادى. ال حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارىمەن ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جانە رەفورمالار اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى – پرەزيدەنتتىڭ كەڭەسشىسى اسەت ەرعاليەۆ بايلانىستا بولادى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ماڭىزدى ءتاسىلدىڭ ءبىرى – ۇزاق مەرزىمگە ارنالعان وفتەيك-كەلىسىمشارتتار جاساۋ. بىراق قازىر ەلىمىزدە مۇنداي كەلىسىمشارت جاساۋدىڭ بىرىڭعاي ءارى تۇسىنىكتى ەرەجەسى جوق. ونىڭ ۇستىنە، مەملەكەتتىك ورگاندار سەلقوستىق تانىتۋدا. سونىڭ سالدارىنان ستراتەگيالىق ماڭىزى بار بىرقاتار ينۆەستيتسيالىق جوبا ىسكە اسپاي جاتىر. ۇكىمەت پەن باسەكەلەستىكتى قورعاۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنە وسى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن ءتيىمدى شارالار قابىلداۋدى تاپسىرامىن، - دەدى.
سۋرەت: اقوردا تەلەگرام ارناسىنان الىندى.
ارنايى ايماقتار - ەكونوميكانىڭ قوزعاۋشى كۇشى!
– مەن جولداۋدا ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتاردىڭ الەۋەتىن تولىق پايدالانۋ قاجەتتىگى تۋرالى ايتتىم. قىتايدا جانە ۆەتنامدا مۇنداي ايماقتار ەكونوميكانىڭ قوزعاۋشى كۇشى سانالادى. ال ءبىزدىڭ ەلدەگى ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتاردىڭ تيىمدىلىگى ءالى كۇنگە دەيىن تومەن. بۇل مەكەمەلەر ەكونوميكانىڭ قۇرىلىمىن وزگەرتۋگە قاۋقارسىز. شيرەك عاسىرعا جۋىق ۋاقىتتان بەرى ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتاردىڭ ىشكى جالپى ونىمگە قوسقان ۇلەسى 1 پايىزدان ءسال عانا اسادى. ونىڭ 0,3 پايىزى – ەكسپورتقا، 0,9 پايىزى – شەتەل ينۆەستيتسياسىنا تيەسىلى. ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتاردىڭ قازىرگى جۇمىس ءتاسىلى مۇلدە جارامسىز دەۋگە بولادى. ولار ينۆەستيتسيا تارتاتىن الاڭ بولۋعا ءتيىس. جاڭا نورمالار، قۇرالدار، سەرۆيستىك شەشىمدەر سول جەردە سىناقتان ءوتىپ، ودان ءارى كەڭ تارالۋى قاجەت. ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتاردىڭ قازىرگى ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋعا ءۇش جىل ىشىندە ءبىر تريلليون تەڭگە زايم قاراجاتىن جۇمساۋ ۇسىنىلىپ وتىر. الدىمەن ولاردىڭ دامۋ مودەلىن قايتا قۇرۋ كەرەك دەپ سانايمىن. ونسىز مۇنداي اۋقىمدى ينۆەستيتسيا جۇيەدەگى قوردالانعان ماسەلەلەردى شەشە المايدى. تۇپتەپ كەلگەندە، ەگەر ناقتى ناتيجەگە جەتەمىن دەگەن نيەت بولسا، بۇل ماسەلەنى تۇركىستان وبلىسىنىڭ بۇرىنعى اكىمى دارحان ساتىبالدى سياقتى قولدا بار قارجىمەن دە شەشۋگە بولادى. استانادا دا جاقسى تاجىريبە بار. ۇكىمەت ءۇش ايدىڭ ىشىندە ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتاردى دامىتۋدىڭ جاڭا ۇلگىسىن بەكىتۋى كەرەك، - دەدى.
ينۆەستيتسيا تارتۋدا جاعىمسىز ءۇردىس پايدا بولدى!
– مەنىڭ شەتەلگە ساپارلارىم جانە ينۆەستورلارمەن كەزدەسۋلەرىم بارىسىندا قول جەتكىزىلگەن كەلىسىمدەردىڭ ورىندالۋىنا باسا ءمان بەرۋ قاجەت. كوممەرتسيالىق كەلىسىمدەردىڭ جالپى قۇنى بىلتىردىڭ وزىندە شامامەن 75 ميلليارد دوللار بولدى. جۇمىستى سوزبالاڭعا سالۋ جانە قول قويىلعان كەلىسىمدەردى ورىنداماۋ دەگەن ماسەلە بولماۋعا ءتيىس. بۇل جۇمىستى ورىنداۋعا پرەزيدەنت اكىمشىلىگى دە جاۋاپتى. اشىعىن ايتۋ كەرەك، بىزدە مىناداي جاعىمسىز ءۇردىس پايدا بولدى: جوعارى باسشىلىق دەڭگەيىندەگى كەلىسسوزدەردىڭ الدىندا وتە بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزىلەدى، ال كەيىن تىم-تىرىس بولىپ قالادى. مەكەمەلەر اراسىنداعى بىتپەيتىن ءوزارا كەلىسۋ ارەكەتىن دوعارۋ كەرەك. ۇكىمەت مەيلىنشە دەربەس بولۋدى سۇرادى، دەربەستىك بەرىلدى، ەندى ءىس جۇزىندە سونى دۇرىس قولدانۋى كەرەك. قول قويىلعان ءاربىر قۇجات الدىن الا ساپالى تۇردە دايىندالىپ، ورىندالۋ مەرزىمدەرى ناقتى ايقىندالۋى قاجەت. جۇمىستىڭ ناتيجەسى ءۇشىن ءبىرىنشى باسشىلارعا جەكە جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەدى. مەملەكەت ينۆەستورلار الدىنداعى مىندەتتەمەلەرىن تولىق ورىنداۋى كەرەك. ەلگە سەنىم، ىسكەرلىك بەدەل وسىلاي قالىپتاسادى. ۇكىمەت قازاقستاننىڭ ينۆەستيتسيالىق الەۋەتىن كوتەرۋگە، باسەكەلىك ارتىقشىلىقتارىن دامىتۋعا باسا ءمان بەرگەنى ءجون، - دەدى.
– مەملەكەت پەن جەكە سەرىكتەستىك – ەكونوميكاعا ينۆەستيتسيانىڭ كەلۋىن ىنتالاندىراتىن ماڭىزدى قۇرالدىڭ ءبىرى. بۇل تەتىكتى وڭتايلى پايدالانا الساق، ينۆەستيتسيالىق تاۋەكەلدى مەملەكەت پەن بيزنەس اراسىندا ءتيىمدى بولۋگە مۇمكىندىك تۋادى. بىراق ەلىمىزدەگى مەملەكەت پەن جەكە سەرىكتەستىك الەۋەتى دۇرىس يگەرىلمەي وتىر. ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردىڭ كوبى بۇرىنعىداي تىكەلەي بيۋدجەت قارجىسىنا تاۋەلدى. جەكە كاپيتال، بانك سەكتورى جانە حالىقارالىق قارجى ۇيىمدارى وعان ايتارلىقتاي اتسالىسپايدى. بيۋدجەتتىڭ مۇمكىندىگى شەكتەۋلى. سوندىقتان مۇنداي ءتاسىل كوپتەگەن ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا بوگەت بولىپ وتىر. البەتتە، كەز كەلگەن قارجى قۇرالى سياقتى مەملەكەت پەن جەكە سەرىكتەستىكتىڭ دە ءوز قۇنى بار. الايدا، ول ءوزىن-ءوزى اقتاسا، ۇكىمەت اتالعان مەحانيزمدى بەلسەندى قولدانعانى ءجون. قاجەت بولسا، زاڭناماعا دا ءتيىستى وزگەرىس ەنگىزۋگە بولادى، - دەدى.
سۋرەت: اقوردا تەلەگرام ارناسىنان الىندى.
الاتاۋ قالاسى - جاڭا ينۆەستيتسيالىق كەزەڭنىڭ نەگىزگى جوباسى!
– جەدەل دامۋ جولىنا تۇسكەن الاتاۋ قالاسى جاڭا ينۆەستيتسيالىق كەزەڭنىڭ نەگىزگى جوباسى بولۋعا ءتيىس. بۇل – Smart City قاعيداتىنا سايكەس بارلىق سالاعا وزىق يننوۆاتسيالار ەنگىزۋ، جاساندى ينتەللەكتى مەن تسيفرلىق تەحنولوگيانى قولدانۋ دەگەن ءسوز. وندا كاپيتال تارتۋ ءۇشىن تەڭدەسى جوق جاعداي جاسالىپ، جاڭا، باتىل شەشىمدەر قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ۇزدىك رەتتەۋ رەجيمىن قالىپتاستىرۋ قاجەت. وسى ماڭىزدى ماسەلە بويىنشا مەنىڭ تاپسىرماممەن كونستيتۋتسيالىق زاڭ ازىرلەنىپ، پارلامەنتتىڭ قاراۋىنا ۇسىنىلدى. ماعان ۇلتتىق بانك پەن قارجىلىق مونيتورينگ اگەنتتىگى بۇعان قارسىلىق تانىتقانى تۋرالى باياندالدى. بۇل كونستيتۋتسيالىق زاڭ قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى. الايدا مەنىڭ توراعالىعىممەن وتكەن جيىندا مۇنداي پىكىر ايتىلماعان ەدى. ەگەر سىزدەردە قاندايدا ءبىر قاۋىپ نە قارسىلىق بولسا، ماعان قاعاز جۇزىندە ۇسىنىس بەرىڭىزدەر. ءتيىستى تاپسىرما بەرەمىن. بىراق، مەنىڭ ويىمشا، بۇل شىندىققا جاناسپايتىن بوس اڭگىمە سەكىلدى. مەن جاۋاپكەرشىلىك الۋدان قاشپايمىن، ال سىزدەر كونفەرەنتسيالاردا ءدىلمارسىپ، ءسوز سويلەپ جۇرە بەرىڭىزدەر. قازىر قورقىنىشتان قالتىراپ وتىراتىن ەمەس، ناقتى جۇمىس ىستەيتىن زامان. بۇل – ەلىمىز ءۇشىن بىرەگەي جوبا. سوندىقتان ۇكىمەت ونىڭ باسى ارتىق بيۋروكراتياسىز، كىدىرىسسىز ءارى ساپالى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋى كەرەك، - دەدى.
– جاڭا ينۆەستيتسيالىق كەزەڭنىڭ ءتيىمدى جۇزەگە اسۋى كوبىنە قارجى سەكتورىنىڭ بەلسەندى اتسالىسۋىنا بايلانىستى. بۇگىندە ەلىمىزدىڭ قارجى نارىعىنداعى جيىنتىق اكتيۆتەردىڭ 84 پايىزى بانك سالاسىنا تيەسىلى. دەگەنمەن بيزنەسكە بەرىلەتىن قارىز ۇلەسى تومەن دەڭگەيدە قالىپ وتىر. نە بارى 38 پايىزدى قۇرايدى. ال ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر بىلتىر «شىبىق باسىن سىندىرماي»، ەش قينالماي 3 تريلليون تەڭگەگە جۋىق تابىس تاپتى. بانكتەر ەكونوميكانىڭ نەگىزگى قارجىلاندىرۋ كوزى رەتىندە ءوزىنىڭ زاڭدى رولىنە ورالۋى ءۇشىن جاعداي جاساۋ قاجەت دەگەندى تالاي رەت ايتىلدى. بىراق سىلتاۋ تاۋسىلمايدى. ناتيجەسىندە بانك جۇيەسىندەگى الاياقتىق ارەكەتتەرگە كۋا بولدىق. ءىرى، جۇيە قۇراۋشى بانكتەر مەملەكەت تاراپىنان وراسان زور كومەك بەرىلگەنىنە قاراماستان، داعدارىسقا ۇشىراپ، تۋرا ماعىناسىندا 1 دوللارعا ساتىلدى. قازىر بانكتەردىڭ وزىنە تارتاتىن قارجى رەسۋرستارىنىڭ قۇنى جوعارى دەگەن اڭگىمە ايتىلا باستادى. ولاردىڭ ەكونوميكانى قارجىلاندىرۋىنا وسى كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر-مىس. دەمەك ەكونوميكانى قولجەتىمدى كرەديتپەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ جالعىز جولى – ينفلياتسيانى تۇراقتاندىرىپ، دەڭگەيىن تومەندەتۋ، سودان كەيىن نارىقتىق مولشەرلەمەنى ازايتۋ. تاعى دا قايتالاپ ايتامىن: بۇل رەتتە ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانكتىڭ جۇيەلى، ۇيلەسىمدى ءارى كاسىبي تۇرعىدا جۇمىس ىستەگەنى ماڭىزدى. حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ كەڭەسىنە قۇلاق اسىپ، ءتۇرلى تەرمينولوگيانى وڭدى-سوڭدى قولدانۋعا اسا كوپ اقىلدىڭ قاجەتى جوق. ازداپ ويلانىپ، تىم بولماسا كوپتەگەن تۇيتكىلدى شەشۋگە تالاپتانىپ كورۋ، بۇل – باسقا ماسەلە، - دەدى.
– الەمدە بانكتەرمەن قاتار ساقتاندىرۋ جانە قۇندى قاعازدار نارىعى ۇزاق مەرزىمدى كاپيتالدىڭ كوزى سانالادى. وتاندىق قارجى جۇيەسىندەگى ساقتاندىرۋ سەكتورىنىڭ ۇلەسى ماردىمسىز – 5 پايىز عانا. مۇنداي جاعدايدى مىسە تۇتۋعا بولمايدى. اڭگىمە تسيفرلىق تەحنولوگيالاردى پايدالانۋ ارقىلى ساقتاندىرۋ ونىمدەرىنىڭ ءتۇرىن كوبەيتىپ، ولاردىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋ جونىندە بولىپ وتىر. ساقتاندىرۋ نارىعىن مەملەكەتتىڭ، ازاماتتار مەن بيزنەستىڭ ىقتيمال تاۋەكەلدەرگە ورتاق جاۋاپكەرشىلىك مادەنيەتىن قالىپتاستىراتىن ماڭىزدى ينستيتۋت رەتىندە قاراستىرعان ءجون. مۇنداي تاسىلگە كوشۋ ءۇشىن دامىعان ەلدەردىڭ ۇلگىسىنە ساي مىندەتتى ساقتاندىرۋ تۇرلەرىن كوبەيتۋ قاجەت. بانكتەر مەن ساقتاندىرۋ كومپانيالارى ۇزاق مەرزىمدى قور جيناۋدى كۇشەيتسە، بۇل قۇندى قاعازدار نارىعىنىڭ دامۋىنا تىڭ سەرپىن بەرەدى. قۇندى قاعازداردىڭ دامىعان نارىعى – ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتىڭ ماڭىزدى كورسەتكىشى. ال ونىڭ اۋقىمى ينۆەستورلاردىڭ سەنىم دەڭگەيى قانداي ەكەنىن بىلدىرەدى. قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى مەن ۇلتتىق بانككە 1 قىركۇيەككە دەيىن ساقتاندىرۋ جانە قور نارىعىن دامىتۋدىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى باعدارلاماسىن ازىرلەۋدى تاپسىرامىن. ونى ءتيىمدى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ساقتاندىرۋ جانە قۇندى قاعازدار تۋرالى جاڭا زاڭدار قابىلداۋ قاجەت دەپ سانايمىن، - دەدى.
سۋرەت: اقوردا تەلەگرام ارناسىنان الىندى.
ەكسپورت پەن يمپورتىن: مۇنداي تاجىريبەنى دوعارۋ كەرەك!
– جاڭا ينۆەستيتسيالار ەڭ الدىمەن ەلىمىزدەگى زاماناۋي ونەركاسىپتىڭ نەگىزىن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالۋى كەرەك. بۇل سالادا ءبىراز جەتىستىككە جەتتىك. بىلتىر وڭدەۋ ونەركاسىبى تۇراقتى دامىپ، 6,4 پايىزعا ءوستى. بىراق وڭدەلگەن تاۋار ەكسپورتى 2,7 پايىزعا تومەندەدى. بۇعان جالپى ەكسپورتتىڭ 4,2 پايىزعا ازايعانى دا اسەر ەتتى. ونەركاسىپ ساياساتىنىڭ باستى كەمشىلىكتەرى ءدال وسى تۇستا انىق بايقالدى. بۇل سالادا شيكىزات وندىرۋشىلەردىڭ ۇلەسى ءالى دە باسىم. بىراق بۇل ولارعا كەدەرگى جاساۋعا بولادى دەگەن ءسوز ەمەس، كەرىسىنشە، ولارعا كومەگىمىزدى الدەقايدا كۇشەيتۋىمىز قاجەت. سونىمەن قاتار وڭدەۋ ونەركاسىبىنە باسا نازار اۋدارۋ كەرەك. وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى ءونىمنىڭ 40 پايىزدان استامى مەتاللۋرگياعا تيەسىلى. ال مەتاللۋرگيا سەكتورىندا ەكسپورتقا شىعارىلاتىن تاۋاردىڭ جارتىسىنان كوبى – تومەن دەڭگەيدە وڭدەلگەن ونىمدەر. سونىڭ سالدارىنان، شيكىزاتتى سىرتقا شىعارامىز دا، ودان جاسالعان دايىن ءونىمدى باسقا ەلدەردەن ساتىپ الامىز. پارادوكس. مۇنداي تاجىريبەنى دوعارۋ كەرەك. شيكىزات ەكسپورتتاعاننان گورى، ودان دايىن ءونىم ءوندىرىپ، سىرتقا شىعارۋ الدەقايدا پايدالى. ارينە، بۇل وڭاي مىندەت ەمەس. بىراق ۇلگىلى كاسىپورىندار بار، مىسالى، Qarmet. قانشا قيىندىققا تاپ بولسا دا، ونداعى وندىرىستىك جانە الەۋمەتتىك پروتسەستەردە وڭ وزگەرىستەر ورىن الىپ جاتىر. بۇل ماسەلەدە «ارتىق قىلام دەپ، تىرتىق قىلۋعا دا» بولمايدى. وڭدەۋ سالاسىن دامىتامىز دەپ، شيكىزات ءوندىرۋ ىسىنە زيان كەلتىرمەۋ جاعىن ويلاۋ كەرەك. ۇكىمەتتىڭ ساياساتى اقىلعا قونىمدى، بايىپتى بولۋعا ءتيىس، - دەدى.
– ەلىمىزدىڭ يمپورتقا تاۋەلدىلىگى تۋرالى ايتقاندا مۇناي سالاسىنداعى كۇردەلى احۋالعا توقتالماي كەتۋگە بولمايدى. قازاقستاندا جىلىنا شامامەن 100 ميلليون توننا مۇناي وندىرىلەدى، بىراق ەلىمىزدە سونىڭ تەك 18 ميلليون تونناسى عانا قايتا وڭدەلەدى. سونىڭ سالدارىنان ءبىز مۇناي ءوندىرۋشى ەل بولساق تا، جىل وتكەن سايىن ديزەل وتىنى بويىنشا تاپشىلىق پايدا بولىپ جاتىر، اۆياتسيالىق كەروسين بويىنشا دا يمپورتقا تاۋەلدى بولىپ وتىرمىز. سوندىقتان وتىنعا دەگەن سۇرانىستىڭ جوعارى ەكەنىن ەسكەرە وتىرىپ، ەلىمىزدە جۇمىس ىستەپ تۇرعان مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىن جاڭعىرتۋ كەرەك. بۇل جۇمىستى جەدەل ورىنداۋ قاجەت. اتالعان قادام ءبىر جىلدا وڭدەلەتىن مۇناي كولەمىن 9 ميلليون تونناعا ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى (18,4 ميلليون توننادان 27,4 ميلليون تونناعا دەيىن). بۇل – مينيسترلىكتىڭ مالىمەتى. ۇكىمەت جاڭا مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسىنا قاتىستى بايىپتى شەشىم قابىلداۋى قاجەت. ەڭ الدىمەن، مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنا شيكىزات قايدان جەتكىزىلەتىنىن، قانداي ءونىمدى جانە قانشا كولەمدە وندىرەتىنىن دۇرىس ەسەپتەۋ كەرەك. بۇل جوبانى ىسكە اسىرۋعا (ەگەر جۇزەگە اسسا) جەكە ينۆەستور تارتۋ كەرەك بولادى. بۇگىندە مۇنداي ءىرى جوبانى تەك مەملەكەت قارجىسىنا سالۋ وتە ءتيىمسىز، - دەدى.
مۇناي-گاز-حيميا سالاسى – ءوز الدىنا جەكە سالا بولىپ قالىپتاسقان جوق!
– قاجەتتى جاعداي بولسا دا، وسى كەزگە دەيىن ەلىمىزدە مۇناي-گاز حيمياسى ءوز الدىنا جەكە سالا بولىپ قالىپتاسقان جوق. مەنىڭ تاپسىرماممەن پوليەتيلەن، بۋتاديەن، كارباميد جانە باسقا دا ونىمدەر شىعارىپ، وسى سالانى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرەتىن بىرقاتار جوبالار ىسكە قوسىلدى. ۇكىمەت بۇل جوبالاردى ۋاقتىلى اياقتاۋعا ءتيىس. وسىنداي مۇناي-گاز حيمياسى سالاسىنداعى ءىرى جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ارقىلى ەلىمىزدىڭ نەگىزگى حيميا ونىمدەرىنە (پوليەتيلەن، پوليپروپيلەن) دەگەن سۇرانىسىن وتەيمىز. وزىمىزدە شىعارىلاتىن پوليمەردى بارىنشا وڭدەۋ ءىسى جولعا قويىلماعان. بۇل ماتەريالدان اۆتوبولشەكتەر، تامشىلاپ سۋارۋعا قاجەتتى قۇرالدار، مەديتسينالىق جابدىقتار، ىدىس-اياق جانە باسقا دا كوپتەگەن ءونىم شىعارۋعا بولادى. بۇل ورايدا شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە قولداۋ كورسەتۋ كەرەك. سونىڭ ىشىندە ليزينگپەن قۇرال-جابدىق، جەڭىلدىكپەن نەسيە بەرۋ قاجەت. بۇل قادام ازىق-تۇلىكتەن وزگە ونىمدەردىڭ باعاسىن تومەندەتۋگە زور مۇمكىندىك بەرەدى، - دەدى.
– مۇناي-گاز حيمياسى جانە باسقا دا نەگىزگى سالالارداعى وڭدەۋ ونەركاسىبىن دامىتۋ ءۇشىن رەسۋرستار قورىن تولىقتىرۋ وتە ماڭىزدى. قازىر ۇكىمەت تىكەلەي مەملەكەتتىك ينۆەستيتسياعا ءۇمىت ارتىپ وتىر. الداعى ءۇش جىلدا بيۋدجەتتەن گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىنا 500 ميلليون دوللارعا جۋىق قارجى ءبولۋ جوسپارلانعان. بۇل وتكەن وتىز جىلدا جۇمسالعان قاراجاتپەن تەڭ. بۇل، ارينە، دۇرىس، بىراق ءبارىبىر جەتكىلىكسىز. گەولوگيا سالاسىن دامىتۋعا جەكە كاپيتال تارتۋ ۇكىمەتتىڭ اسا ماڭىزدى مىندەتى بولىپ قالا بەرەدى. ونسىز گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارى ءاردايىم قازىنادان بولىنەتىن قارجىعا تاۋەلدى بيۋدجەتتىك جوبا بولىپ قالۋى مۇمكىن، - دەدى.
– شيكىزاتتى تەرەڭ وڭدەۋ – اۋىل شارۋاشىلىعىنا دا قاتىستى وتە وزەكتى ماسەلە. اگروونەركاسىپ كەشەنىن قولداۋ شارالارى قوردالانعان ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن ەمەس، تەك وسى سالاداعى جالپى ءونىمدى ارتتىرۋ ءۇشىن قابىلدانىپ جاتىر دەۋگە بولادى. سونىڭ سالدارىنان ءالى كۇنگە دەيىن ازىق-تۇلىك يمپورتىنا تاۋەلدى بولىپ وتىرمىز، باعا دا وسۋدە. اتقارۋشى بيلىك بۇعان توسقاۋىل قويۋ ءۇشىن نەگىزىنەن اكىمشىلىك شارالارعا جۇگىنەدى. ۇكىمەت وسىعان دەيىن الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-تۇلىك باعاسىن تىكەلەي رەتتەۋدەن باس تارتاتىنى تۋرالى ايتتى. سوعان قاراماستان، مۇنداي تاۋارلار سانى 19-دان 31-گە دەيىن كوبەيدى. ۇكىمەت بۇل شەشىمدى ۋاقىتشا شارا دەپ ءتۇسىندىردى. بىراق ۋاقىتشا دەپ باستالعان شارا ادەتتەگىدەي تۇراقتى سيپاتقا يە بولىپ كەتپەۋى كەرەك. اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتىنا دا نارىققا قايشى شەكتەۋلەر قويىلعان. شەشىمدى قابىلدار الدىندا ونىڭ سالدارى قانداي بولاتىنىن ەشكىم ويلامايدى. نە سەبەپتى بۇلاي جاسالىپ جاتقانىن ءتۇسىنۋ قيىن ەمەس. سەبەبى نارىقتى دامىتقاننان گورى وعان شەكتەۋ قويۋ – الدەقايدا وڭاي. مۇنداي ارەكەتتى توقتاتۋ كەرەك. ۇكىمەت بيزنەس قاۋىمداستىعىمەن بىرلەسە وتىرىپ، تاماق ونەركاسىبىن دامىتۋعا قاتىستى جۇيەلى شارالار قابىلداۋعا ءتيىس، - دەدى.
سۋرەت: اقوردا تەلەگرام ارناسىنان الىندى.
مال شارۋاشىلىعى سالاسىن دامىتۋ جوسپارى جاسالدى!
– ەلىمىزدە مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا مول مۇمكىندىك بار. بىراق ءبىز وسى الەۋەتىمىزدى دۇرىس پايدالانباي وتىرمىز. مال شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋ ستراتەگياسى دا، قارقىنى دا ماردىمسىز، تۇسىنىكسىز، كەشەندى جۇيە جوق. بۇل سالادا شەشىمىن تاپپاي تۇرعان ماسەلە كوپ. ونىمدەردىڭ باسىم بولىگى جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردا جانە شارۋا قوجالىقتارىندا وندىرىلەدى. ەتتىڭ 60 پايىزى، ءسۇتتىڭ 80 پايىزى – سولاردىڭ ەنشىسىندە. بۇل جاعداي ونىمدىلىكتى ارتتىرۋعا كەدەرگى بولىپ وتىر. ەلىمىزدە جەم-ءشوپ قورىن دايارلاۋدان باستاپ، ءونىمدى وڭدەۋ، جەتكىزۋ، ساتۋ ۇدەرىسى ءبىرتۇتاس جۇيە رەتىندە جولعا قويىلماعان. باسقاشا ايتساق، وسىنىڭ ءبارىن باسقارۋدىڭ بىرىڭعاي جۇيەسى جوق. وكىنىشكە قاراي، 2026 جىلى وسىنداي ماسەلەلەر تۋرالى ايتۋعا ءماجبۇر بولىپ وتىرمىز. بيىل مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ جوسپارى جاسالدى. بۇل قۇجات وسى سالاداعى ولقىلىقتاردى جويىپ، ونىڭ دامۋىنا جول اشۋعا ءتيىس. ەندى اقىرى نە بولاتىنىن كورەمىز. مەن جولداۋىمدا جانە «Turkistan» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىمدا شاعىن شارۋاشىلىقتاردى كووپەراتسياعا بىرىكتىرۋ قاجەتتىگىن ايتتىم. بۇل جەردە شەتەلدىك تاجىريبەنى ۇلگى رەتىندە الۋعا بولادى. مىسالى، نيدەرلاندىنىڭ جۇيەسىن الساق، وندا شارۋالار كووپەراتسياسىنىڭ ناقتى ءارى ءبىرىزدى جۇيەسى بار. سونىڭ ارقاسىندا ولار قۇنى 130 ميلليارد دوللار بولاتىن اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ەكسپورتتاپ وتىر. شارۋالاردى جاڭا ۇلگىدەگى كووپەراتيۆ قۇرۋعا ىنتالاندىرۋ كەرەك. ول ءۇشىن ۇكىمەت باتىل شارالار قابىلداۋعا ءتيىس. 1 قىركۇيەككە دەيىن اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتسياسى تۋرالى جاڭا زاڭ دايىنداۋى قاجەت، - دەدى.
– شارۋالاردى مەملەكەتتىك قولداۋ جۇيەسى بارىنشا اشىق بولۋى كەرەك. قازىر بۇل جۇيەنىڭ كۇماندى، كولەڭكەلى تۇستارى كوپ. ۇكىمەت جىل سوڭىنا دەيىن اقپاراتتىق جۇيەلەردى كىرىكتىرۋ جۇمىسىن اياقتاۋعا ءتيىس. بۇل قادام سۋبسيديالاۋ ۇدەرىسىن تسيفرلاندىرىپ، شارۋالاردىڭ مىندەتتەمەلەرىن باقىلاۋعا الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مال شارۋاشىلىعىن تۇراقتى دامىتۋ ءۇشىن ۆەتەرينارلىق قاۋىپسىزدىك جۇيەسى ساپالى بولۋعا ءتيىس. اشىعىن ايتقاندا، قازاقستاندا بۇل سالا كەنجەلەپ تۇر. ەلىمىزدەگى 168 زەرتحانانىڭ جيىرما جەتىسى عانا حالىقارالىق ستاندارتقا ساي كەلەدى. مال دارىگەرلەرىنىڭ جۇمىسى تولىق باقىلاۋعا الىنباعان. سوڭعى ءۇش جىلدا مالعا ەكپە سالدىق دەپ 30 مىڭ جالعان قۇجات جاسالدى. بۇل سالانى ءبىرجولا تارتىپكە كەلتىرۋ قاجەت. ۇكىمەت ۆەتەريناريا سالاسىن دامىتۋدىڭ كەشەندى باعدارلاماسىن ءۇش ايدىڭ ىشىندە قابىلداۋعا ءتيىس، - دەدى.
– قۇزىرلى مەكەمەلەر بيىل كەيبىر ايماقتا الدىمەن سۋ تاسقىنى، سودان سوڭ قۇرعاقشىلىق بولاتىنىن ايتۋدا. ۇكىمەت قازىردىڭ وزىندە ناقتى ءىس-قيمىل جوسپارىن ازىرلەپ قويۋى كەرەك.تاعى دا ايتارىم، تابيعي اپاتتاردى بولجاۋ ءۇشىن تسيفرلىق تاسىلدەردى پايدالانباساق، جۇمىستىڭ ءبارى بوسقا كەتەدى. بىزدە قاجەتتى تەحنولوگيانىڭ ءبارىن پايدالانۋعا مۇمكىندىك بار. تەك سونىڭ بارلىعى قانشالىقتى جاۋاپتى ءارى جۇيەلى تۇردە قولدانىلادى دەگەن سۇراق تۋادى. ماسەلە – سوندا. ەگىس القاپتارى مەن ينفراقۇرىلىمدى قورعاۋعا قاجەتتى شارالار الدىن الا قابىلدانۋى قاجەت. ءار جولى ماسەلە پايدا بولعان كەزدە عانا جانتالاسپاي، قيىندىقتىڭ الدىن العان ءجون. بۇرىنعى قاتەلىكتەرگە جول بەرمەۋ كەرەك. كوكتەم دە كەلىپ قالدى. ۇكىمەت اكىمدىكتەرمەن بىرگە سۋ تاسقىنىنا قارسى شارالاردى ساپالى جۇزەگە اسىرۋعا ءتيىس، - دەدى.
شاعىن بيزنەستى قولداۋ شارالارى ناقتى ءارى ءتيىمدى بولۋعا ءتيىس!
– تسيفرلىق تەحنولوگيالار مەن جاساندى ينتەللەكتىنى كەڭىنەن قولدانۋ كاسىپكەرلىكتى قارقىندى دامىتۋعا زور مۇمكىندىك بەرەدى. جالپى ىشكى ءونىمىنىڭ 40 پايىزعا، نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيانىڭ 70 پايىزعا جۋىعى شاعىن جانە ورتا بيزنەس سالاسىنا تيەسىلى. بۇل – كەيىنگى جىلدارى جۇرگىزىلگەن جۇيەلى جۇمىستىڭ ناتيجەسى. دەگەنمەن قازىر تابىسقا ريزا بولىپ وتىراتىن زامان ەمەس. ەلىمىزدە ازاماتتاردىڭ بيزنەسپەن جاپپاي اينالىسۋىنا ءمان بەرىلىپ، وعان بارىنشا جاعداي جاسالىپ جاتىر. بىراق مۇنداي شارا بۇگىنگى تاڭدا ازدىق ەتەدى. ۇكىمەت كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ ىسىندە ەندى، ەڭ الدىمەن، ساپاعا ايرىقشا كوڭىل ءبولۋى كەرەك. مەملەكەتتىك كومەكتى بيزنەستىڭ تەحنولوگيالىق دەڭگەيىنە جانە ساناتىنا قاراي سارالاپ بەرۋ قاجەت. شاعىن بيزنەستى قولداۋ شارالارى ناقتى ءارى ءتيىمدى بولۋعا ءتيىس. كاسىپكەرلەردى «كۇنكورىس رەجيمىنەن» شىعىپ، تۇراقتى دامۋ جولىنا تۇسۋگە ىنتالاندىرۋ ماڭىزدى. شيكىزاتتىق ەمەس سەكتورداعى دامۋ الەۋەتى جوعارى ورتا بيزنەستى قولداۋ شارالارى دايىن ءونىم ساتاتىن نارىق اۋقىمىن كەڭەيتۋگە ىقپال ەتۋى قاجەت. ۇكىمەت «اتامەكەن» كاسىپكەرلەر پالاتاسىمەن بىرلەسىپ، شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋ ساياساتىن تۇبەگەيلى وزگەرتۋ تۋرالى ۇسىنىس ازىرلەۋى كەرەك. ۇسىنىستار 1 ساۋىرگە دەيىن ەنگىزىلۋگە ءتيىس. ءاربىر كاسىپكەر سمارتفون ارقىلى تىكەلەي قولدانا الاتىن ءبىرتۇتاس تسيفرلىق ەكوجۇيە جاسالۋى قاجەت. قازىرگى رەتتەۋ شارالارى كاسىپكەرلەرگە اكىمشىلىك كەدەرگى تۋعىزادى، ماتەريالدىق شىعىن كەلتىرەدى. وسى كەدەرگىلەر مەن شىعىنداردى ازايتۋ ءۇشىن كەزىندە شاعىن جانە ورتا بيزنەس نىساندارىن تەكسەرۋگە موراتوري جاريالاندى. بىراق موراتوري مەرزىمى اياقتالعان ساتتە ءبارى قايتادان بۇرىنعى قالپىنا ءتۇستى. مىسالى، 2020 جىلى 70 مىڭ تەكسەرۋ جاسالسا، بىلتىر بۇل كورسەتكىش 92 مىڭعا دەيىن ارتقان. ءتىپتى، ونىڭ 85 پايىزى جوسپاردان تىس جۇرگىزىلگەن. شاش ال دەسە، باس الاتىن مۇنداي ارەكەتتى دوعارۋ كەرەك. مۇنداي تەكسەرۋلەردىڭ ورنىنا مەديتسينالىق قوردى نەمەسە جەكەمەنشىك مەكتەپتەردى، الەۋمەتتىك جەڭىلدىكتەر بەرۋ جۇيەسىن تەكسەرۋ كەرەك ەدى. رەتتەۋشىلىك رەفورمانىڭ جاڭا كەزەڭىندەگى باستى مىندەت – بلوكچەين مەن جاساندى ينتەللەكتىنى پايدالانۋ ارقىلى تسيفرلىق مودەلگە تولىق ءوتۋ. بۇل رەتتە «رەتتەۋشى سارى پاراقتار» (Regulatory Yellow Pages) قاعيداتى باسشىلىققا الىنۋعا ءتيىس. ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جانە رەفورمالار اگەنتتىگى اتالعان جۇمىستى جىل سوڭىنا دەيىن اياقتاۋى قاجەت، - دەدى.
باستى ماقسات – بيزنەسكە قولايلى جاعداي جاسايتىن شارالار قابىلداۋ!
– ەندى «ەكونوميكانى ىرىقتاندىرۋ شارالارى تۋرالى» جارلىقتى ورىنداۋ ماسەلەسىنە ارنايى توقتالعىم كەلەدى. بۇل جۇمىس ءىس جۇزىندە ەمەس، قاعاز جۇزىندە عانا ورىندالىپ جاتىر دەۋگە بولادى. قۇزىرلى ورگاندار قۇجاتتا كورسەتىلگەن تاپسىرمالارعا ءاتۇستى قارايدى. بيزنەس جۇرگىزۋگە قولايلى جاعداي جاساۋدى ەمەس، قۇر ەسەپ بەرۋدى ويلايدى. سونىڭ سالدارىنان جارلىقتا ايقىندالعان باستى مىندەتتەر تولىعىمەن ورىندالعان جوق. مىسال رەتىندە مەملەكەتتىك اكتيۆتەردى جەكەشەلەندىرۋ ۇدەرىسىن الىپ قارايىق. ۇكىمەت جەكە مەنشىككە وتۋگە ءتيىس 473 كاسىپورىننىڭ ءتىزىمىن بىلتىر قازان ايىندا بەكىتتى. بىراق اكتيۆتەردى ساۋداعا شىعارماق تۇگىلى ونى ساتۋعا دايىندىق شارالارىنىڭ ءوزى ءالى باستالعان جوق. «مەملەكەتتىك مۇلىك تۋرالى» جاڭا زاڭ دا قابىلدانبادى. «قانداي كەدەرگى پايدا بولدى؟ مەملەكەتتىك ورگاندار نەلىكتەن ءوز اكتيۆتەرىنەن ايىرىلعىسى كەلمەيدى؟» دەگەن سۇراقتار بولۋى مۇمكىن. ناقتى سەبەپتەر بار شىعار، بىراق ولار تۋرالى بەيحابارمىن. سەبەبى بۇل اكتيۆتەر مەملەكەت بيۋدجەتى ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتىلەدى، ياعني، وعان قازىنادان قوماقتى قاراجات جۇمسالىپ جاتىر. بۇل جاعداي جەكە كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرىپ، باسەكەلەستىكتى تەجەيتىنىن ۇمىتپاۋىمىز قاجەت. ۇكىمەت جارلىقتى ورىنداۋعا قاتىستى ۇستانىمداردى ءبىر ايدىڭ ىشىندە قايتا قاراۋعا ءتيىس. باستى ماقسات – بيزنەسكە شىن مانىندە قولايلى جاعداي جاسايتىن ناقتى شارالار قابىلداۋ، - دەدى.
– جاڭا ەكونوميكالىق ۇلگىگە كوشۋ بارىسىندا كولىك لوگيستيكاسىن دامىتۋعا جەتە ءمان بەرۋ قاجەت. بۇل – اسا ماڭىزدى ستراتەگيالىق مىندەت. قازاقستاننىڭ ەۋرازيا قۇرلىعىنداعى بىرەگەي ورنىن ءتيىمدى پايدالانباساق، بۇل حالقىمىز كەشىرمەيتىن ستراتەگيالىق ولقىلىق بولۋى مۇمكىن. سوندىقتان بۇل مىندەتتىڭ ءمان-ماعىناسى ەرەكشە. كولىك-تاسىمال سالاسى ونەركاسىپ جانە ينۆەستيتسيا ساياساتىمەن بىرگە ءبىرتۇتاس جۇيە رەتىندە قارالۋى كەرەك. وسى كەزگە دەيىن ينفراقۇرىلىمدىق ءرولى باسىم بولعان ترانزيت سالاسى ەندى ەكونوميكالىق سيپاتقا يە بولادى. جاھاندىق باسەكە كۇشەيىپ تۇرعان قازىرگى زاماندا بۇل – وتە ماڭىزدى قادام. قازىر ەلىمىزدەگى تاۋاردىڭ 60 پايىزى تەمىرجولمەن تاسىمالدانادى. سوندىقتان تەمىرجول جەلىلەرىن بارىنشا دامىتۋ – ايرىقشا ماڭىزدى مىندەت. بۇگىندە بىرقاتار ءىرى ينفراقۇرىلىم جوباسىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالدى. تەمىرجول ارقىلى جۇك تاسىمالداۋ مۇمكىندىگى ەداۋىر جاقسارىپ، تەمىرجولدىڭ جالپى جاعدايى تۇراقتالدى. دەسەك تە، ەلىمىزدىڭ تەمىرجول ءترانزيتى سالاسىنداعى الەۋەتىن تولىعىمەن پايدالانۋىمىز قاجەت. الايدا بۇل ماڭىزدى ماسەلە بويىنشا انىق، ايقىن ستراتەگيا ءالى جوق سياقتى. توزىعى جەتكەن تەمىرجول ينفراقۇرىلىمى ءالى دە كوپ. كەيبىر جەرلەردەگى احۋال ءتىپتى كۇردەلى دەۋگە بولادى. بيىل «مويىنتى – قىزىلجار»، «داربازا – ماقتاارال» باعىتىنداعى جاڭا تەمىرجول جەلىلەرىن ىسكە قوسۋ كەرەك. سونداي-اق «التىنكول – جەتىگەن» جانە «بەينەۋ – ماڭعىستاۋ» تەمىرجولىن جاڭعىرتۋ جۇمىستارىن اياقتاۋ قاجەت. «باقتى – اياگوز» جەلىسىن ۋاقتىلى پايدالانۋعا بەرۋ كەرەك. اتالعان ماسەلەلەر تۋرالى ءجيى ايتاتىن بولدىق، ەندى ناقتى ناتيجەگە كۋا بولايىق. جۇمىستىڭ قارقىنىن باسەڭدەتۋگە بولمايدى، - دەدى.
– ۇكىمەت بيىل ترانزيتتىك تاسىمال كولەمىن شامامەن 65 پايىزعا، ياعني 55 ميلليون تونناعا دەيىن كوبەيتەمىز دەگەن اۋقىمدى مىندەت قويىپ وتىر. ال «قازاقستان تەمىر جولى» كومپانياسىنىڭ باسشىسى ءوز اقپاراتىندا بۇل جوسپارعا كۇمان كەلتىرىپ وتىر. ماسەلە – بىزدە ەمەس، ىرگەلەس مەملەكەتتەردىڭ جوسپارلارى مەن مۇمكىندىكتەرىندە. ەندى انىقتاۋ قاجەت. وسىعان وراي، «سامۇرىق-قازىنا» قورى مەن «قازاقستان تەمىر جولى» كومپانياسى قاجەتتى شارانىڭ ءبارىن قابىلداۋعا ءتيىس. سونىڭ ىشىندە تسيفرلىق جاڭعىرتۋ (ياعني، ترانسفورماتسيا) جۇمىستارىن اياقتاۋى قاجەت. جۇك تاسىمالداۋشىلاردىڭ بارىنە اشىق جانە بىردەي قولداۋ كورسەتىلۋگە ءتيىس. ول ءۇشىن ۇلتتىق وپەراتوردىڭ جۇك ۆاگوندارىن بەرۋ جۇمىسىن تولىق تسيفرلاندىرىپ، رەتكە كەلتىرۋ كەرەك. تەمىرجول سالاسىنداعى تاريف ساياساتىن رەفورمالاۋ – كەزەك كۇتتىرمەيتىن مىندەت. 1 قىركۇيەككە دەيىن جاڭا تاريف ساياساتىنىڭ تۇجىرىمداماسىنا قاتىستى تۇپكىلىكتى شەشىم قابىلدانۋعا ءتيىس. تاريف ساياساتى، بۇل – اسا ماڭىزدى تاقىرىپ، كولىك ستراتەگيامىزدىڭ وزەگى سانالاتىن ماسەلە، - دەدى.
– ۇكىمەت تەمىرجولمەن قاتار اۆتوكولىك تاسىمالىن دامىتۋعا قاتىستى ءىرى جوبالاردى دا جۇزەگە اسىرۋ بارىسىن قاتاڭ باقىلاۋعا الۋى قاجەت. مەن «قاراعاندى – جەزقازعان»، «ورتالىق – باتىس»، «اقتوبە – ۇلعايسىن» باعىتىنداعى جولدىڭ جانە قىزىلوردا، سارىاعاش، رۋدنىي قالالارىنىڭ سىرتىنداعى اينالما جولدىڭ قۇرىلىسى تۋرالى ايتىپ وتىرمىن. اۆتوكولىك تاسىمالىن دامىتۋ تۋرالى ايتقاندا، ەڭ الدىمەن، جولدىڭ ساپاسى مەن قاۋىپسىزدىگىنە قاتىستى ماسەلەلەر شەشىمىن تابۋعا ءتيىس. جاڭا جىلعا دەيىن جاساندى ينتەللەكتىنى پايدالانا وتىرىپ اۆتوكولىك قوزعالىسىن رەتتەيتىن تسيفرلىق پلاتفورمانى ىسكە قوسۋ كەرەك. ءبىز جۇك جانە جولاۋشىلار ءترانزيتىن بارىنشا ءتيىمدى ەتۋ ءۇشىن شەكاراداعى وتكىزۋ بەكەتتەرىن جاپپاي جاڭعىرتا باستادىق. بىلتىر توعىز بەكەت ىسكە قوسىلدى. كەلەسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن تاعى 33 بەكەت تولىق جاڭعىرتىلادى. تسيفرلىق تاسىلدەر جانە جاساندى ينتەللەكتىنىڭ كومەگىمەن كەدەندىك راسىمدەردى وڭتايلاندىرۋ كەرەك. بىراق باقىلاۋ دا السىرەپ كەتپەۋگە ءتيىس. ەلىمىزدىڭ جانە كورشى مەملەكەتتەردىڭ اقپاراتتىق جۇيەلەرىن ءوزارا بايلانىستىرۋ كەرەك. مەن جولداۋىمدا جۇك تاسىمالىن باسقاراتىن «Smart Cargo» تسيفرلىق پلاتفورماسىن، سونداي-اق كەدەن راسىمدەرىن جاسايتىن «Keden» جۇيەسىن ەنگىزۋدى تاپسىردىم. قازىر وسى جۇيەلەر پيلوتتىق رەجيمدە جۇمىس ىستەپ تۇر. بارلىق مەكەمەنىڭ اقپاراتتىق جۇيەسىن ءوزارا كىرىكتىرىپ، بۇل پلاتفورمالاردىڭ تولىق ىسكە قوسىلۋىن تەزدەتۋ كەرەك. وسىلايشا، ءبىرتۇتاس ينتەللەكتۋالدى كولىك ەكوجۇيەسى قالىپتاسادى، - دەدى.
– قورىتا كەلە تاعى دا ايتىپ وتكىم كەلەدى: الدىمىزدا اۋقىمدى، ماڭىزدى مىندەتتەر تۇر. ءبىز ءاردايىم ءبىر قادام الدا ءجۇرۋىمىز كەرەك. ويلانىپ-تولعانىپ وتىراتىن ۋاقىت جوق. باتىل، ءتيىمدى شەشىم قابىلداپ، ونى جەدەل جۇزەگە اسىرۋ قاجەت. شىن ايتقاندا، بۇگىنگى قارالىپ جاتقان ماسەلەلەر – بەلگىلى، ولار جولداۋىمدا دا، ۇلتتىق قۇرىلتايدا دا كوتەرىلدى. ۇكىمەت مۇشەلەرى، ءيا بولماسا اينالامىزدا جۇرگەن «ساراپشىلار» ەل ەكونوميكاسىنىڭ الدىندا تۇرعان تۇيتكىلدەردى شەشۋ جولىن تەز ارادا ۇسىنادى دەپ كۇتۋدىڭ قاجەتى جوق دەگەن سياقتى پايىمداۋلار بار ەكەنىن ءبىز جاقسى بىلەمىز. ءبىز باسەكەگە قابىلەتتى ەل بولۋىمىز كەرەك. باسەكەگە قابىلەتتى بولساق، بولاشاعىمىز دا جارقىن بولادى. نەگىزگى باسىمدىقتارىمىز وزگەرمەيدى. ازاماتتاردىڭ تابىسىن ارتتىرىپ، تۇرمىس ساپاسىن جاقسارتۋ باستى مىندەت بولىپ قالا بەرەدى. ۇكىمەت، ورتالىق جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار ءوز جاۋاپكەرشىلىگىن تولىق سەزىنىپ جۇمىس ىستەۋگە ءتيىس. ۇكىمەتتىڭ ءبىرىنشى كەزەكتەگى مىندەتى – باتىل، كۇمانسىز شەشىمدەر قابىلداۋ ءۇردىسىن جاڭعىرتۋ. ەل يگىلىگى جانە ازاماتتاردىڭ مۇددەسى ءۇشىن ەڭبەك ەتۋ قاجەت. ءاربىر تاپسىرما ۋاقتىلى ءارى ساپالى ورىندالۋى كەرەك. ەڭ باستىسى، ەلگە پايداسى تيەتىن ناقتى ناتيجە بولۋعا ءتيىس، - دەدى.
Abai.kz
