شەشەندەر مەن ينگۋشتەردىڭ قازاقستانعا جەر اۋدارىلعانىنا 82 جىل

1930-1949 جىلدارى شەشەن-ينگۋش اسسر-ىندە كەڭەستىك ساياساتقا قارسى جاپپاي نارازىلىقتار باستالدى.

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالعاندا ولاردىڭ سانى ارتا ءتۇستى. بيلىك قارسىلىق بىلدىرۋشىلەردى «باندالار» دەپ اتادى.

1942 جىلدىڭ كۇزىندە رەسپۋبليكا اۋماعىنىڭ ءبىر بولىگىن نەمىس اسكەرلەرى باسىپ الدى، بىراق 1943 جىلدىڭ قاڭتارىنا قاراي ول تولىق ازات ەتىلدى.

وسىدان كەيىن كەڭەس باسشىلىعى ۆايناحتاردى* دەپورتاتسيالاۋدى جوسپارلاي باستادى.

*ۆايناحتار — شەشەندەر مەن ينگۋشتەردىڭ، سونداي-اق ولارعا تۋىس سولتۇستىك كاۆكازدىڭ بايىرعى حالىقتارىنىڭ ورتاق اتاۋى.

1944 جىلعى قاڭتار

29 قاڭتاردا ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارى لاۆرەنتي بەريا «شەشەندەر مەن ينگۋشتەردى كوشىرۋ ءتارتىبى تۋرالى نۇسقاۋلىقتى» بەكىتتى. وپەراتسياعا «چەچەۆيتسا» (جاسىمىق) دەگەن قۇپيا كودتىق اتاۋ بەرىلدى. 31 قاڭتاردا «وتە قۇپيا» بەلگىسىمەن «ارنايى قونىس اۋدارۋشىلاردى قازاق جانە قىرعىز سسر-ءى اۋماعىنا ورنالاستىرۋ ءىس-شارالارى تۋرالى» قاۋلى شىقتى.

1944 جىلعى اقپان

1944 جىلعى 21 اقپاندا نكۆد-نىڭ شەشەندەر مەن ينگۋشتەردى كوشىرۋ تۋرالى بۇيرىعى شىقتى. «جاسىمىق» وپەراتسياسى باستالار الدىندا ستالينگە ەسەپ جولداندى، وندا شەشەن-ينگۋش اسسر-ءى باسشىلىعىمەن جۇرگىزىلگەن كەلىسسوزدەر سيپاتتالعان:

«شەشەن-ينگۋش اسسر حالكومكەڭەسىنىڭ توراعاسى مولاەۆقا ۇكىمەتتىڭ شەشەندەر مەن ينگۋشتەردى كوشىرۋ تۋرالى شەشىمى باياندالدى. مولاەۆ كوزىنە جاس الدى، بىراق ءوزىن ۇستاپ، وزىنە جۇكتەلگەن بارلىق تاپسىرمالاردى ورىنداۋعا ۋادە بەردى».

1944 جىلعى 23 اقپان

«جاسىمىق» وپەراتسياسى 1944 جىلعى 23 اقپاندا تاڭەرتەڭ ەرتە باستالدى. حالىقتى كوشىرۋ ءۇشىن 14 200 ۆاگون مەن اۆتوكولىك دايىندالدى. ساعات تاڭعى 11:00-دە ستالينگە العاشقى ەسەپ ءتۇستى: رەسپۋبليكانىڭ ەلدى مەكەندەرىنەن 94 741 ادام شىعارىلدى. كۋاگەرلەر

«...نارازىلىق بىلدىرگەنىڭ ءۇشىن — اتۋ. قاشۋعا ارەكەت جاساعانىڭ ءۇشىن — اتۋ. بۇيرىقتى دۇرىس تۇسىنبەگەنىڭ ءۇشىن — اتۋ...» - دەپ ەسكە الادى (دەرەككوز: «شەشەندەر مەن ينگۋشتەردى كوشىرۋ: بۇل قالاي بولدى»، م.م. يبراگيموۆ، 2018)

1944 جىلعى 7 ناۋرىز

كسرو جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمى «شەشەن-ينگۋش اسسر-ءىن تاراتۋ تۋرالى» جارلىق شىعاردى. قۇجاتتا دەپورتاتسيانىڭ سەبەبى بىلاي تۇجىرىمدالدى:

«...كوپتەگەن شەشەندەر مەن ينگۋشتەر وتانعا وپاسىزدىق جاساپ، فاشيستىك باسقىنشىلار جاعىنا شىعىپ كەتتى».

الايدا، «ساتقىندىق» تۋرالى ايىپتاۋلاردىڭ ەشقانداي نەگىزى بولعان جوق: ۆايناحتار قىزىل اسكەر قاتارىندا شايقاسىپ، ەرلىك كورسەتتى، ال تىلدا قالعان ەرلەر، ايەلدەر، قارتتار مەن جاسوسپىرىمدەر ەلدى ازىق-تۇلىكپەن جانە رەسۋرستارمەن قامتاماسىز ەتتى.

اجال جولى

بەلگىلى ينگۋش جازۋشىسى يدريس بازوركيننىڭ قىزى — ازا بازوركينانىڭ ەستەلىگىنەن:

«جارتى ميلليون ادامدى مال تاسيتىن ۆاگوندارعا تيەدى. ساڭىلاۋلاردان اقپاننىڭ سۋىق جەلى سوعىپ تۇردى. ايەلدەر مەن بالالار ەدەندە وتىردى. جاستار تىكەسىنەن تىك تۇرىپ تۇردى. كەيبىر وتباسىلاردى توسەگىنەن تۇرعىزىپ اكەتكەن. جازىق دالادا سيرەك توقتاپ، 18 تاۋلىك بويى جول جۇردىك».

دەپورتاتسيالانعان حاميد اراپيەۆتىڭ ەستەلىگىنەن:

«ىعى-جىعى ادام تولى، جارىعى مەن سۋى جوق «بۇزاۋ ۆاگوندارىندا» ءبىر ايعا جۋىق بەلگىسىز باعىتقا كەتىپ بارا جاتتىق... سۇزەك اۋرۋى باستالدى... ەم-دوم جوق، سوعىس ءجۇرىپ جاتىر... ادام از تۇراتىن بەكەتتەردە قىسقا ايالداما كەزىندە قايتىس بولعانداردى پويىزدىڭ جانىنا جەرلەپ كەتە بەردىك...»

ارحيۆتىك قۇجاتتار بويىنشا قازاق جانە قىرعىز سسر-ىنە 180 ەشەلونمەن بارلىعى 494 456 ادام كەلگەن.

كەيىنىرەك بۇل سانعا مايداننان ورالعان ۆايناح ەرلەرى، سونىڭ ىشىندە سوعىس باتىرلارى قوسىلدى.

نكۆد مالىمەتى بويىنشا جولدا 1 361 ادام قايتىس بولعان، بىراق زەرتتەۋشىلەر ناقتى شىعىندى قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ ۇشتەن بىرىنەن جارتىسىنا دەيىن جەتەدى دەپ باعالايدى.

1945 جىلعى قازان ايىنىڭ باسىندا قازاقستاندا ارنايى قونىستاردا 405 900 شەشەن مەن ينگۋش ەسەپتە تۇرعان.

قازاقتاردىڭ كومەگى

«جازالانعان حالىقتار» اۋىر جولدان كەيىن، دۇنيە-مۇلكىسىز، باسپاناسىز جانە مالسىز قاتال قازاق دالاسىنان ءبىر-اق شىقتى. وزدەرى دە سوعىس جىلدارىندا اش-جالاڭاش، قيىن جاعدايدا ءومىر سۇرگەن قازاقتار جەر اۋدارىلعاندارمەن باسپاناسىن دا، ءبىر ءۇزىم نانىن دا ءبولىستى.

1944 جىلى قازاقستانعا دەپورتاتسيالانعان احمەد دوكاەۆتىڭ ەستەلىگىنەن:

«ەگەر ءبىز قاتىگەز ادامدارعا تاپ بولعانىمىزدا، جەر بەتىندە شەشەن مەن ينگۋش قالماس ەدى. ولار بىردەن جوق بولىپ كەتەر ەدى».

تاريحي وتانعا ورالۋ

1956 جىلى 16 شىلدەدە كسرو جوعارعى كەڭەسى №942 جارلىق شىعارىپ، سوعىس جىلدارىندا كوشىرىلگەن شەشەندەر، ينگۋشتەر، قاراشايلار مەن ولاردىڭ وتباسى مۇشەلەرىنە قويىلعان شەكتەۋلەردى الىپ تاستادى.

جارتى جىلدان كەيىن، 1957 جىلى 9 قاڭتاردا كسرو جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمى رسفسر قۇرامىندا شەشەن-ينگۋش اسسر-ءىن قالپىنا كەلتىرۋ تۋرالى جارلىق قابىلدادى. كۇشتەپ كوشىرىلگەن حالىقتارعا تاريحي وتانىنا قايتۋعا رۇقسات بەرىلدى.

ءومىر شىنىبەكۇلىنىڭ پاراقشاسىنان الىندى

تۇپنۇسقا: Qalam History

Abai.kz