ءتورت جىل بۇرىن رەسەي ۋكرايناعا باسىپ كىردى. بۇل سوعىس ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان بەرگى ەۋروپاداعى ەڭ ءىرى قاقتىعىسقا اينالدى، بەيبىت تۇرعىندارعا ۇلكەن قايعى-قاسىرەت اكەلدى، ەكى جاقتىڭ دا ساربازدارىن شىعىنعا ۇشىراتتى جانە «قىرعي قاباق سوعىستان» كەيىنگى قاۋىپسىزدىك جاعدايدى قايتا جازدى.

سوعىس بەسىنشى جىلعا اياق باستى، ونىڭ اياقتالۋ بەلگىسى كورىنبەيدى.

ترامپ اكىمشىلىگىنىڭ ءبىر جىلدىق بەيبىتشىلىك كۇش-جىگەرىنىڭ اياسىندا امەريكا قۇراما شتاتتارى ماسكەۋ مەن كيەۆتەن كەلگەن دەلەگاتسيالارمەن بولەك كەلىسسوزدەر جۇرگىزدى. دەگەنمەن، بىرنەشە ماڭىزدى ماسەلەلەر بويىنشا، سونىڭ ىشىندە قازىرگى ۋاقىتتا رەسەي باسىپ العان ۋكراينا اۋماقتارىنىڭ بولاشاق مارتەبەسى جانە ۋكراينانىڭ سوعىستان كەيىنگى قاۋىپسىزدىك كەپىلدىكتەرى بويىنشا ايتارلىقتاي كەلىسپەۋشىلىكتەر ساقتالۋدا. بۇل شەشىلمەگەن نەگىزگى ماسەلەلەر كەلىسسوزدەردى ىلگەرلەتۋگە كەدەرگى كەلتىردى.

سوعىستا ەكى تاراپ تا اۋىر شىعىندارعا ۇشىرادى. ۋكراينانىڭ بەيبىت تۇرعىندارى رەسەيدىڭ اۋە شابۋىلدارىنان زارداپ شەگۋدە، رەسەيدىڭ شەكارالاس ايماقتارى دا ۋكراينانىڭ دروندارىنىڭ شابۋىلدارىنا ءجيى ۇشىرايدى. اۋە شابۋىلدارىنىڭ ءجيى بولۋى جىلدار بويى ەلەكتر قۋاتى مەن سۋدىڭ ۇزىلۋىنە اكەلىپ سوقتى، بۇل حالىقتىڭ ومىرىنە قاتتى اسەر ەتتى.

ءتورت جىلعا جالعاسقان سوعىستىڭ ساندىق مالىمەتتەرى تومەندەگىدەي:

امەريكاندىق ستراتەگيالىق جانە حالىقارالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ (CSIS) وتكەن ايدا جاريالاعان ەسەبىنە سايكەس، رەسەي مەن ۋكراينا جاعىندا قازا تاپقان، جارالانعان نەمەسە حابار-وشارسىز كەتكەن ساربازدار سانىنىڭ بولجامدى جوعارعى شەگى 1,8 ميلليوندى قۇرايدى. ەسەپتە 2022 جىلدىڭ اقپانى مەن 2025 جىلدىڭ جەلتوقسانى ارالىعىندا رەسەيدىڭ جالپى شىعىن سانى شامامەن 1,2 ميلليوندى قۇرايتىنى، ونىڭ ىشىندە 325 000-عا دەيىن قازا تاپقان ساربازدار بولۋى مۇمكىن ەكەنى ايتىلعان. ەسەپتە بۇل ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان بەرگى كەز كەلگەن ءىرى دەرجاۆا قاتىسقان كەز كەلگەن قاقتىعىستاعى ساربازدار ءولىمىنىڭ ەڭ كوپ سانى دەلىنگەن. رەسەي 2023 جىلدىڭ قاڭتارىنان بەرى شايقاس الاڭىنداعى ءولىم-ءجىتىم تۋرالى مالىمەتتەردى جاريالاعان جوق. سول كەزدە رەسەي تارابى ءبىر جولعى شابۋىلدا 80-نەن استام سارباز قازا تاپقانىن، اسكەري ءولىم سانى 6000-نان اسقانىن مالىمدەگەن ەدى.

ال ۋكراين اسكەرلەرىنىڭ شىعىندارى 500 000-نان 600 000-عا دەيىن، 140 000-عا دەيىن قازا تاپقان بولۋى مۇمكىن.

ۋكراينا پرەزيدەنتى ۆلاديمير زەلەنسكي وسى ايدىڭ باسىندا سوعىستا 55 000 ۋكراين ساربازى قازا تاپقانىن مالىمدەدى. ول سونداي-اق كوپشىلىگى حابار-وشارسىز كەتكەنىن اتاپ ءوتتى.

Associated Press اگەنتتىگى ماسكەۋ دە، كيەۆ تە اسكەري شىعىندار تۋرالى ەگجەي-تەگجەيلى جانە ۋاقتىلى سانداردى ۇنەمى جاريالامايتىنىن اتاپ ءوتتى. قازىرگى ۋاقىتتا تاۋەلسىز تەكسەرۋ دە مۇمكىن ەمەس.

بۇۇ-نىڭ ادام قۇقىقتارى جونىندەگى مونيتورينگى رەسەيدىڭ تولىق اۋقىمدى شابۋىلى باستالعاننان بەرى ۋكراينادا 14 999 بەيبىت تۇرعىن قازا تاپقانىن جاريالادى. اگەنتتىك سونىمەن قاتار بۇل ساننىڭ ناقتى كورسەتكىشتەن تومەن بولۋى مۇمكىن ەكەنىن مالىمدەدى. وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسانىندا جاريالانعان ەسەبىنە سايكەس، وسى كەزەڭدە 40 600-دەن استام بەيبىت تۇرعىن جاراقات العان. بۇۇ دەرەكتەرى دە سوعىس كەم دەگەندە 763 بالانىڭ ءومىرىن قيعانىن كورسەتەدى.

2025 جىل ۋكراينادا بەيبىت تۇرعىنداردىڭ ءولىمى ەڭ كوپ تىركەلگەن جىل بولعان. تەك 2025 جىلى عانا ۋكراينادا 2514 بەيبىت تۇرعىن قازا تاۋىپ، 12 142 ادام جاراقات الدى. 2024 جىلمەن سالىستىرعاندا بەيبىت تۇرعىنداردىڭ قۇربان بولۋى 31%-عا ارتتى.

اۋماقتىق باقىلاۋعا كەلەتىن بولساق، ۆاشينگتوندا ورنالاسقان سوعىس زەرتتەۋلەرى ينستيتۋتى رەسەيدىڭ قازىرگى ۋاقىتتا ۋكراينا جەرىنىڭ 19,4%-ىن باقىلايتىنىن كورسەتەدى. وسى ايدىڭ باسىندا Associated Press اگەنتتىگىنە بەرىلگەن ەسەپتەۋلەر رەسەيدىڭ ءبىر جىلدىق سوعىس كەزىندە ۋكراينا اۋماعىنىڭ تەك 0,79%-ىن عانا باقىلاۋعا العانىن كورسەتەدى. Associated Press اگەنتتىگىنىڭ بۇل تالداۋى اسكەرلەر مەن بروندالعان تەحنيكانىڭ ايتارلىقتاي ورنالاستىرىلۋىنا قاراماستان، رەسەي اسكەرىنىڭ شايقاس الاڭىنداعى ىلگەرىلەۋى شەكتەۋلى بولعانىن كورسەتەدى.

تولىق اۋقىمدى باسىپ كىرۋگە دەيىن رەسەي ۋكراينا اۋماعىنىڭ شامامەن 7%-ىن، سونىڭ ىشىندە قىرىمدى جانە شىعىستاعى دونەتسك پەن لۋگانسكىنىڭ ءبىر بولىگىن باقىلاۋدا ۇستادى. سول كەزدە ماسكەۋ قولداعان سەپاراتيستىك كۇشتەر ۋكراين اسكەرلەرىنە قارسى سوعىسىپ جاتتى.

حالىقارالىق كومەككە كەلەتىن بولساق، گەرمانياداعى كيل ينستيتۋتىنىڭ دەرەكتەرى 2025 جىلى كيەۆكە كورسەتىلگەن شەتەلدىك اسكەري كومەك 2022 جىلدان 2024 جىلعا دەيىنگى جىلدىق ورتاشا كورسەتكىشپەن سالىستىرعاندا 13%-عا تومەندەگەنىن كورسەتەدى.

ارادا اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپ ۋكرايناعا اقش قارجىلاندىرۋىمەن ساتىپ الىنعان اقش قارۋ-جاراعىن جەتكىزۋدى توقتاتتى. كيل ينستيتۋتىنىڭ وسى ايدا جاريالانعان ەسەبىندە بۇل تاپشىلىقتى وتەۋ ءۇشىن ەۋروپا ەلدەرى 2025 جىلى ۋكرايناعا اسكەري كومەكتى 2022 جىلدان 2024 جىلعا دەيىنگى كەزەڭمەن سالىستىرعاندا 67%-عا ارتتىرعانى كورسەتىلگەن. سونداي-اق، ەسەپتە 2025 جىلى ۋكرايناعا كورسەتىلگەن گۋمانيتارلىق جانە قارجىلىق كومەك الدىڭعى ءۇش جىلداعى ورتاشا كورسەتكىشپەن سالىستىرعاندا 5%-عا تومەندەگەنى كورسەتىلگەن.

حالىق سانى بويىنشا بارلىعى 5,9 ميلليون ۋكراين ازاماتى ءوز وتانىنان كەتتى. وسى ايدا بۇۇ-نىڭ ۋكرايناداعى كەڭسەسى جاريالاعان ەسەبىندە ولاردىڭ شامامەن 5,3 ميلليونى ەۋروپا ەلدەرىنەن باسپانا العانى ايتىلعان. سونىمەن قاتار، بۇۇ وتكەن جەلتوقساندا ۇيلەرىن تاستاپ كەتۋگە ءماجبۇر بولعان شامامەن 3,7 ميلليون ۋكرايندىق ەلدىڭ باسقا بولىكتەرىنە قونىستاندىرىلعانىن مالىمدەدى. سوعىسقا دەيىن ۋكراينا حالقى 40 ميلليوننان اسقان.

Abai.kz