جاقىندا سلوۆاكيانىڭ «Slovenské pohľady» («سلوۆاك كوزقاراسى») اتتى بەدەلدى مادەني جۋرنالىندا مەنىڭ سۇحباتىم جارىق كوردى. وسىعان وراي، جۋرنال رەداكتسياسىنا شىنايى ريزاشىلىعىمدى بىلدىرگىم كەلەدى. بۇل — مەن ءۇشىن ۇلكەن قۇرمەت ءارى شىعارماشىلىعىما كورسەتىلگەن جوعارى باعالاۋ دەپ بىلەمىن. وسىنداي مۇمكىندىك ۇسىنىپ، ەڭبەگىمدى كەڭ اۋديتورياعا تانىستىرۋعا ۇلەس قوسقاندارىڭىز ءۇشىن العىسىم شەكسىز.

سونىمەن قاتار، سۇحباتتىڭ قازاقشا نۇسقاسىن Facebook جەلىسىندەگى وقىرماندارىما دا ۇسىنامىن. وقىپ، پىكىر بىلدىرەمىن دەۋشىلەرىڭىزگە ءاردايىم قۋانىشتىمىن.

1. ورتالىق ەۋروپادا ورتالىق ازيانىڭ فيلوسوفياسى مەن مادەنيەتى تۋرالى ازىرگە ونشا كوپ بىلە بەرمەيدى. ال قازاقستاندا ورتالىق ەۋروپانىڭ مادەنيەتى مەن فيلوسوفياسى تۋرالى نە بەلگىلى؟

ورتالىق ەۋروپا مەن ورتالىق ازيا «ورتالىق» دەپ اتالعانىمەن، ۇزاق ۋاقىت باتىس پەن شىعىستىڭ شەت ايماقتارى رەتىندە قاراستىرىلدى. بۇگىندە قازاقستان ءوزىن سىرتقى ىقپالدىڭ نىسانى ەمەس، دەربەس مادەني سۋبەكت رەتىندە تانىپ، ەۋروپالىق ويعا قىزىعۋشىلىقتى تەك قابىلداۋ رەتىندە ەمەس، ەكى «ورتالىقتىڭ» تەڭ سۇحباتى رەتىندە تۇسىندىرەدى.

قازاقستاننىڭ اكادەميالىق جانە گۋمانيتارلىق ورتاسىندا ورتالىق ەۋروپا ويىنىڭ باستى وكىلدەرى جاقسى تانىس. ماسەلەن ە.گۋسسەرلدىڭ فەنومەنولوگياسى، ك.ياسپەرستىڭ ەكزيستەنتسياليزمى،گ.گادامەردىڭ گەرمەنەۆتيكاسى، م.شەلەردىڭ فيلوسوفيالىق انتروپولوگياسى، سونداي-اق ۆەنا ۇيىرمەسىنىڭ لوگيكالىق ءپوزيتيۆيزمىنىڭ مول مۇراسى دارىپتەلىپ قانا قويماي تەرەڭ تالدانادى. قازاقستاندا چەح گۋمانيسى يان اموس كومەنسكيدىڭ مۇراسىنا قۇرمەت جوعارى. ول تاربيەنى جاي پەداگوگيكا ەمەس، رۋحاني قالىپتاستىرۋ دەپ ءتۇسىندى. ءبىلىمنىڭ كۇشىنە، اقىل مەن جۇرەك ۇيلەسىمىنە، «ءبىلىم ءۇشىن» ەمەس، «ادامشىلىق ءۇشىن» وقىتۋعا دەگەن كوزقاراسى اباي قۇنانبايۇلىنىڭ ويلارىمەن تاڭعالارلىقتاي ۇندەسەدى.ەكەۋى دە ءوز ءداۋىرى مەن تىلىندە ادامدى داعدى ۇيقىسىنان وياتىپ، ناداندىقتان ىشكى كەمەلدەنۋگە جەتەلەۋگە ۇمتىلدى. بۇگىندە ولاردىڭ ەسىمدەرى ۋنيۆەرسيتەتتەردە اتالىپ، اۋدارمالار مەن عىلىمي ەڭبەكتەردە زەرتتەلىپ كەلەدى.

قازاقستاننىڭ مادەني كەڭىستىگىندە ورتالىق ەۋروپا مودەرنيزمى مەن پوستمودەرنيزمىنىڭ ىقپالى بايقالادى. ماسەلەنف. كافكانىڭ تۇيىق ۇرەيى، م. كۋندەرانىڭ اششى يرونياسى، ۆاتسلاۆ گاۆەلدىڭ ابسۋردقا قارسى ازاماتتىق باتىلدىعى وقىرماندارعا تانىس. الايدا بۇل تانىستىق كوبىنە سىرتتاي دەڭگەيدە ويتكەنى اتالعان اۆتورلاردىڭ ماتىندەرى بەلگىلى بولعانىمەن، ولارمەن تەرەڭ مەتافيزيكالىق سۇحبات ءالى قالىپتاسقان جوق.

2. ءبىزدى (ورتالىق ەۆروپا مەن قازاقستاندى) نە ورتاقتاستىرادى؟

ەڭ اۋەلى — «شەكارالىق» بولمىسقا ءتان ورتاق تاجىريبە. يمپەريالار مەن ۇستەم مادەنيەتتەردىڭ، شىعىس پەن باتىستىڭ، وتكەن مەن ءالى ايقىندالماعان بولاشاقتىڭ اراسىندا ءومىر ءسۇرۋ. بۇل تەك كەڭىستىكتەگى ورنى ەمەس، ءوزىڭدى دە، الەمدى دە قايتا پايىمداۋعا دايىن، سەرگەك ءارى وزگەرمەلى كۇي.

سلوۆاكيا مەن قازاقستان «ورتالىق» بولۋدىڭ ءمانىن جاقسى تۇسىنەدى. ەكى ەلدى دە تاريحتىڭ قالىڭ اعىسىندا جوعالماي، ءوز ءۇنىن تابۋعا دەگەن ۇمتىلىس جاقىنداستىرادى.

ەركىندىك ۇعىمىن تۇسىنۋدە دە ۇقساستىق بار. ورتالىق ەۋروپادا ول توتاليتاريزمگە قارسى تۇرىپ، يدەولوگيالىق قىسىمعا قاراماستان ادامدىق قادىردى ساقتاۋدان كورىندى. قازاقستاندا — يمپەريالىق مۇرادان ارىلىپ، ءوزىن-ءوزى ايقىنداۋ، ءوز ءتىلىن جانە ءومىر ءسۇرۋ ۇلگىسىن ورنىقتىرۋ ارقىلى بايقالادى. بۇل — قارسىلىق تا، قاشۋ دا ەمەس، ءوز بولمىسىڭدى بەرىك ساقتاۋ.

ءبىزدى يمپەريالار مەن ۇستەم جۇيەلەر كۇيرەگەننەن كەيىنگى ءمان ىزدەۋ دە بىرىكتىرەدى. قازاقستاندا بۇل ۇدەرىس ۇلتتىق تۇتاستىقتى قايتا پايىمداۋ، ۇمىت بولا باستاعان تاريحتى جاڭعىرتۋ جانە بولاشاققا سەنىممەن قادام باسۋ ارقىلى كورىنەدى.

وسىنداي وتپەلى، ءالى تولىق اياقتالماعان كۇيدە مادەنيەتتەردىڭ شىنايى جاقىندىعى ايقىندالادى: سلوۆاكيادا دا، قازاقستاندا دا ءوزىن دارا قويۋدان گورى، وزگەلەرمەن قاتار ءوز بولمىسىن ساقتاۋعا ۇمتىلىس باسىم.

3. قازاق ونەرى مەن ۇلتتىق فيلوسوفياسىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن قانداي قۇندىلىقتار مەن ۇعىمدار ماڭىزدى؟

قازاق فيلوسوفياسى مەن مادەنيەتى قاتاڭ يدەيالاردىڭ جيىنتىعى ەمەس، ەڭ اۋەلى ول ءومىر ءسۇرۋ مەن ءومىردى سەزىنۋدىڭ ءتاسىلى، ىشكى جانە سىرتقى الەمدى تۇتاس قابىلداۋ ونەرى.نەگىزگى وزەك — ەتيكا. ابايدىڭ «ادام بول» قاعيداسى ادامدى اقىل، جۇرەك جانە ەرىك بىرلىگىندە جەتىلۋگە شاقىرادى. ءبىلىم مەن ىزگىلىكتى ۇشتاستىرۋ — تۇلعا قالىپتاسۋىنىڭ شارتى. مۇندا ەركىندىك جاۋاپكەرشىلىكپەن اجىراماس بايلانىستا.

قازاق دۇنيەتانىمى ەركىندىك پەن قادىر-قاسيەتكە نەگىزدەلگەن. ءومىر كەڭىستىك رەتىندە — سىرتقى دا، ىشكى دە ەركىندىك الاڭى. قازاقتىڭ اكسيولوگياسى كوبىنە ماتەريالدىق بايلىقتان گورى ار-نامىس، ابىروي، ار-ۇجدان جوعارى باعالايدى. ادامدى ايقىندايتىن — ونىڭ مال-مۇلكى ەمەس، ىشكى «اقيقاتى»، ارىنىڭ تازالىعى. وسىدان «قاناعات» ۇعىمى تۋىندايدى: ازعا رازىلىق، ءومىردى ريزاشىلىقپەن قابىلداۋ، «بولۋ» مەن «يە بولۋدىڭ» ارا جىگىن ايىرۋ.سونىمەن قاتار كوشپەلى مادەنيەت ورتاقتىق سەزىمىن قالىپتاستىردى: رۋ، قاۋىم، ەل مۇددەسى جەكە باستان جوعارى تۇردى. بۇل دارالىقتى جوققا شىعارۋ ەمەس، كەرىسىنشە ادامنىڭ باسقالارمەن بايلانىستا عانا تولىق اشىلىپ داميتىنىن مويىنداۋ. قازاق فيلوسوفيالىق ويى اڭىز، ەپوس جانە اۋىزشا داستۇردەن باستاۋ الادى. كوشپەلى ومىردە ءتىل، جىر مەن ناقىل ۇرپاقتان ۇرپاققا بەرىلەتىن نەگىزگى رۋحاني مۇراعا اينالدى. وسى نەگىزدە قازاق دۇنيەتانىمى قالىپتاستى.

قازاق فيلوسوفياسى — تۇتاستىق، تەپە-تەڭدىك جانە ادامشىلىققا قۇرىلعان ءىلىم. ول رۋح پەن ءتاندى، ءبىلىم مەن سەزىمدى بولمەيدى. ونىڭ تۇپكى ماقساتى — ادامنىڭ وزىمەن، وزگەمەن جانە شەكسىز دالا كەڭىستىگىمەن ۇيلەسىمگە جەتۋدى كوزدەۋ.

4. قازاقستاننىڭ باستى فيلوسوفى — اباي. ونى شىعىس ويشىلى دەۋگە بولا ما، الدە باتىسقا جاقىن با؟

قازاقتىڭ كورنەكتى قالامگەرى مۇحتار اۋەزوۆ اتاپ وتكەندەي، اباي فەنومەنى ءۇش رۋحاني باستاۋدىڭ توعىسۋىنان تۋادى: شىعىس، باتىس جانە قازاق ءداستۇرى. ونىڭ ويىندا شىعىستىڭ تەرەڭ ەتيكاسى مەن پايىمشىلدىعى، باتىستىڭ رەفلەكسياسى مەن راتسيونالدىعى جانە قازاق دالاسىنا ءتان پوەتيكالىق رۋح استاسىپ جاتىر.اباي وسى مۇرالاردى بىرىكتىرىپ، تۇتاس رۋحاني جۇيەگە اينالدىردى. ونىڭ دۇنيەتانىمى يسلامدىق مورالدى ەۋروپالىق گۋمانيزممەن، حالىقتىق پوەزيانى فيلوسوفيالىق ويمەن، سەنىمدى اقىلمەن ۇشتاستىرادى. سوندىقتان ونى ءبىر عانا مادەني كەڭىستىكپەن شەكتەۋ مۇمكىن ەمەس. ول شىعىس پەن باتىستى قارسى قويماي، ولاردى ادام تۋرالى ورتاق اقيقاتتىڭ ەكى قىرى رەتىندە تانىتاتىن امبەباپ ويشىل.

5. جاھاندانۋ داۋىرىندە ۇلتتىق مادەنيەتتى وقشاۋلانباي قالاي ساقتاۋعا بولادى؟

مادەنيەت ديالوگتا ءومىر سۇرەدى. ول وزىنە سۇراق قويا العان كەزدە عانا داميدى، ال تۇيىقتالسا — السىرەيدى. سوندىقتان ۇلتتىق مادەنيەتتى ساقتاۋ — ونى جاسىرۋ ەمەس، زاماناۋي جاعدايدا قايتا پايىمداۋ. وقشاۋلانۋ كەز كەلگەن حالىققا زيان، ال مادەنيەت ءۇشىن ءتىپتى قاۋىپتى.توقىراۋ ونى السىرەتەدى.ءداستۇردىڭ كۇشى وزگەرمەۋدە ەمەس، قوزعالىستا ءوز وزەگىن ساقتاي بىلۋدە.

جاھاندانۋ — بۇل تەك تەحنولوگيالار مەن اقپارات اعىنى ەمەس، مادەنيەتتەردىڭ توعىساتىن كەڭىستىگى. وسىنداي ورتادا ءار مادەنيەت ءوزىنىڭ ومىرشەڭدىگىن دالەلدەيدى. ومىرشەڭ مادەنيەت جوعالمايدى، كەرىسىنشە اتالعان «ديالوگقا» ءتۇسىپ ءوز قۇنىن ساقتايدى. وسىنى نەمىستىڭ اتاقتى اقىنى گيولدەرليننىڭ «قاۋىپ بار جەردە، قۇتقارۋشى كۇش تە وسەدى» دەگەن ءسوزى ءدال بەينەلەيدى.

الايدا بۇل «قۇتقارۋشى كۇش» ءداستۇردى مەحانيكالىق قايتالاۋدان دا، جاڭانى تولىق جوققا شىعارۋدان دا تۋىندامايدى. وتكەنمەن عانا شەكتەلگەن مادەنيەت ماڭىزىنان ايىرىلادى. كورنەكتى قالامگەر يۋري دومبروۆسكي ايتقانداي، ول «قاجەتسىز نارسەلەر فاكۋلتەتىنە» اينالادى. سوندىقتان مادەنيەتتىڭ ءمانىن بۇگىنگى كۇنمەن بايلانىستىرا قايتا اشۋ قاجەت.

مادەنيەت — اعاش ءتارىزدى: تامىرى داستۇردە، ال ۇشار باسى بولاشاققا ۇمتىلادى. تامىرى بەرىك بولعاندا عانا ول وزگەرىس جەلىنە توتەپ بەرىپ، ءوسىپ-وركەندەي الادى. دەمەك، نەگىزگى مىندەت — وقشاۋلانۋ ەمەس، ءوزىڭدى جانە وزگەنى تۇسىنىستىك ارقىلى ايىرا ءبىلۋ.ياعني، گاملەت ايتقانداي، «زامانالاردىڭ بايلانىسىن قالپىنا كەلتىرۋ» قاجەت سوندا ءداستۇر وتكەن مەن بولاشاقتى جالعايتىن بەرىك كوپىرگە اينالماق.

6. قازاق مادەنيەتى گۋمانيستىك پە؟

ءيا، قازاق مادەنيەتىنىڭ وزەگى — گۋمانيزم. بىراق بۇل تەوريالىق قاعيدا ەمەس، ءومىر تاجىريبەسىنەن تۋعان كوزقاراس. دالا دۇنيەتانىمىندا ادام تابيعاتتان بولىنبەيدى، ول — تۇتاس تىرشىلىكتىڭ ءبىر بولىگى. سوندىقتان ادامشىلىق، ار-نامىس، جاناشىرلىق پەن ءوزارا قۇرمەت ەڭ جوعارى ولشەمگە اينالادى.

7. ەۋروپا مەن قازاقستان ءبىر-بىرىنەن نە ۇيرەنە الادى؟

ەۋروپا تەحنوكراتيالىق قارقىن مەن شەكتەن تىس ءراتسيوناليزمنىڭ سالدارىن سەزىنگەن كەزەڭدە، قازاقستاننان الەمدى تۇتاس قابىلداۋدى ياكي ادامدى تابيعاتتىڭ ۇستەم يەسى ەمەس، ونىڭ اجىراماس بولىگى رەتىندە تانۋ ءمانىن ۇيرەنە الادى. ويتكەنى كوشپەلى دۇنيەتانىم ءومىردى ۇزدىكسىز باسەكە ەمەس، تابيعي تەپە-تەڭدىكپەن ۇيلەسكەن تىرشىلىك رەتىندە ۇعىندىرادى.قازاقستان، ءوز تاراپىنان، ەۋروپادان سىني ويلاۋ ءداستۇرىن، قۇقىققا قۇرمەتتى جانە جەكە جاۋاپكەرشىلىك مادەنيەتىن تەرەڭ مەڭگەرە الادى. ەۋروپالىق تاجىريبە مادەنيەتتىڭ ومىرشەڭدىگى ونىڭ وزگەرىستەرگە اشىقتىعىندا جانە ءوزارا ديالوگ قۇرۋ ارقىلى جاڭارا الۋىندا ەكەنىن دالەلدەدى. ماڭىزدىسى مادەنيەت ءوز ەرەكشەلىگىن دالەلدەۋدە ەمەس، اشىق ءارى تەڭ سۇحباتتا ءومىر سۇرەدى. ءدال وسىنداي كەڭىستىكتە عانا ول ءوزىن جوعالتپاي، دامۋعا قابىلەتتى بولادى.

8. قازاق ادەبيەتىنەن ەۋروپالىق وقىرمانعا نە ۇسىنۋعا بولادى؟

قازاقستاندا ۇلتتىق شەڭبەردەن اسىپ، امبەباپ ادامدىق تاجىريبەنى بەينەلەي الاتىن قالامگەرلەر از ەمەس. ولاردىڭ شىعارماشىلىعى — تەك بەلگىلى ءبىر مادەنيەتتىڭ كورىنىسى ەمەس، بولمىس، ءمان، ەركىندىك پەن سۇلۋلىق تۋرالى ورتاق سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەۋ.

بۇل تۇرعىدا ەڭ الدىمەن اباي قۇنانبايۇلىنىڭ مۇراسىنا جۇگىنۋ ورىندى. ونىڭ «قارا سوزدەرى» — حالىقتىق دانالىق پەن جەكە رۋحاني رەفلەكسيانىڭ توعىسقان تۇسى، ادام بولمىسىنىڭ ىشكى قۇرىلىمىن زەردەلەيتىن تەرەڭ فيلوسوفيالىق ءماتىن.

مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» ەپوپەياسى دا ەرەكشە مانگە يە. بۇل شىعارمادا جەكە تۇلعانىڭ قالىپتاسۋى تاريحي كەڭىستىكپەن ساباقتاسىپ، ادام مەن قوعام اراسىنداعى كۇردەلى بايلانىستار كەڭ اۋقىمدا اشىلادى.

ءابىش كەكىلباەۆتىڭ پروزاسى ۋاقىت پەن جادىنىڭ، تاريحي سانانىڭ فيلوسوفيالىق تابيعاتىن زەرتتەيدى. ونىڭ «شىڭىراۋ» تۋىندىسى — ادام تاعدىرى مەن تەرەڭ ىشكى كۇيزەلىستەردىڭ سيمۆولدىق بەينەسى. ال ورالحان بوكەي شىعارمالارىندا پوەتيكالىق سەزىم مەن ەكزيستەنتسيالدىق جالعىزدىق ەرەكشە ۇيلەسىم تابادى، ونىڭ پروزاسى — نازىك ءارى قاسىرەتتى سۇلۋلىقتىڭ كورىنىسى.

اسقار سۇلەيمەنوۆتىڭ ماتىندەرى دە ايرىقشا: مۇندا ءسوز تەك بايانداۋ قۇرالى ەمەس، ويلاۋدىڭ، تانىمنىڭ تىكەلەي فورماسىنا اينالادى. ونىڭ پروزاسى وقىرماندى دايىن ماعىنامەن ەمەس، ويلاۋ ۇدەرىسىنىڭ وزىمەن بەتپە-بەت قالدىرادى.

سونىمەن بىرگە، باستى ماسەلە — اۋدارمادا. قازاق ءتىلىنىڭ ىشكى ىرعاعى، ينتوناتسيالىق تەرەڭدىگى مەن ماعىنالىق قاباتتارى باسقا تىلدە تولىق اشىلا بەرمەيدى. سوندىقتان تۇپنۇسقادا بۇل شىعارمالار الدەقايدا كۇردەلى ءارى كوپقىرلى ەستىلەدى.

دىنمۇحامەد بايجۇما، فيلوسوف

Abai.kz