قىتاي مەن يران ترامپتىڭ وسال جەرىن قالاي تاپتى؟!
پرەزيدەنت ترامپ الەمدىك ارەنادا امەريكانىڭ باسىمدىعىن شوقپار ەتىپ، ەكونوميكالىق جانە اسكەري سالادا وكتەمدىگىن كورسەتىپ كەلەدى.
جوعارى تاريفتەردەن باستاپ يرانمەن سوعىسقا دەيىن، ترامپ حالىقارالىق ارەنادا بۇل اگرەسسيۆتى ءتاسىلدىڭ تەك پايداسى بار، ەشقانداي كەمشىلىگى جوق دەپ مالىمدەپ، وزىنەن بۇرىنعى اقش باسشىلارىنىڭ امەريكانىڭ ارتىقشىلىعىن پايدالانۋعا قۇلىقسىزدىعىن «اقىماقتىق» دەپ باعالادى.
دەسەدە، بۇل ستراتەگيانىڭ كەمشىلىگى قازىردىڭ وزىندە ايقىندالا باستادى. كوپتەگەن ەلدەر ترامپتىڭ تالاپتارىنا كونگەنىمەن، كەيبىر ەلدەر كەك الۋدىڭ وتە ءتيىمدى جاڭا جولدارىن تاپتى. ترامپتىڭ اگرەسسيۆتى ارانداتۋلارى ولارعا ءوز ستراتەگيالىق تاكتيكالارىن سىناپ كورۋگە مۇمكىندىك بەردى، ءسويتىپ اقش پەن الەمدىك ەكونوميكاعا قاۋىپ ءتوندىردى.
ورمۋز بۇعازى وسىنداي ستراتەگيالىق كەدەرگىلەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. ءجىو-ءى الەمدىك ەكونوميكانىڭ 1%-نان دا از يران الەمدەگى مۇناي مەن گازدىڭ بەستەن ءبىر بولىگى تاسىمالداناتىن وسى سۋ جولىن باسقارادى. اقپان ايىنىڭ سوڭىندا اقش پەن ءيزرايلدىڭ يرانعا بىرلەسكەن شابۋىلىنان بەرى بۇل سۋ جولى جابىلىپ، جانارماي، تىڭايتقىش جانە باسقا دا تاۋارلاردىڭ تاسىمالىنا كەدەرگى كەلتىرد. الەمدىك مۇناي باعاسىنىڭ كۇرت وسۋىنە جانە امەريكاندىق فەرمەرلەر مەن وندىرۋشىلەردى اۋىر كۇمانعا ۇرىندىردى.
بۇدان ءبىر جىل بۇرىنعى بەيسەنبىدە تاعى ءبىر جولعى كەك الۋ ەكسپەريمەنتتەرى باستالدى. سول كۇنى ترامپ اق ءۇيدىڭ راۋشان باعىنا كىرىپ، بىرنەشە ەلگە تاريفتەر جاريالاپ، بۇل كۇندى «ازاتتىق كۇنى» دەپ اتادى. ەو سياقتى قۋاتتى ەكونوميكالاردى قوسا العاندا، كوپتەگەن ۇكىمەتتەر اقش تالاپتارىن ورىنداعانىمەن، قىتاي ودان سىرت قالدى. كەيىننەن بەيجىڭ سيرەك كەزدەسەتىن جەر مينەرالدارى مەن سيرەك كەزدەسەتىن جەر ماگنيتتەرىنە ەكسپورتتىق ليتسەنزيالاۋ جۇيەسىن ەنگىزدى، بۇل قىتايعا جاھاندىق ءوندىرىس جۇيەسىن تولىق باقىلاۋعا مۇمكىندىك بەردى.
ترامپ قايتا جانداندىرۋدان ۇمىتتەنگەن اقش ءوندىرىسىنىڭ تىرەكتەرى - اۆتوموبيلدەر، جارتىلاي وتكىزگىشتەر جانە جويعىش ۇشاقتاردى وندىرۋشىلەر سيرەك كەزدەسەتىن مەتالعا قاتتى تاۋەلدى، ال الەمدەگى سيرەك كەزدەسەتىن جەر مەتالدارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى قىتايدا وڭدەلەدى.
قىتاي كەيبىر ليتسەنزيالاردى ماقۇلداپ، سيرەك كەزدەسەتىن جەر مەتالدارىنىڭ كەيبىر ەكسپورتىنا رۇقسات بەرسە دە، كوپتەگەن وندىرۋشىلەر ءالى دە شيكىزات تاپشىلىعىندا. سونىمەن قاتار، قىتاي اقش اسكەري كۇشتەرىن قامدايتىن كومپانيالارعا سيرەك كەزدەسەتىن جەر مەتالدارىن جەتكىزۋدى تولىعىمەن توقتاتتى، بۇل كومپانيالاردى بالاما جەتكىزۋشىلەردى ىزدەۋگە ءماجبۇر ەتتى. ترامپتىڭ قىتايعا جوسپارلانعان ساپارىن شامامەن التى اپتاعا، مامىردىڭ ورتاسىنا دەيىن كەيىنگە قالدىرۋى – قىتاي باسشىسىمەن جاعدايدى رەتتەيدى دەپ ۇمىتتەنگەن بيزنەس باسشىلارىنىڭ سالىن سۋعا كەتىردى.
بۇل شىرعالار ترامپقا مىنا فاكتىنى ۇعىنۋعا ءماجبۇر ەتەدى: اقش ەكونوميكاسى قانشالىقتى كۇشتى بولسا دا، ونىڭ الەمدىك ەكونوميكامەن شىرما-شاتۋ بايلانىستارى ونى ىرىقسىز ورىنعا قالدىرادى، كۇرەسۋگە قاۋقارسىز ەتەدى.
«ەكونوميكالىق سوعىس داۋىرىندەگى امەريكانىڭ قۋاتى» كىتابىنىڭ اۆتورى ەدۆارد فيشمان كۇللى الەم جۇرتى ترامپتىڭ قىتايدىڭ ەكونوميكالىق بوپساسىنا شىداماي وتكەن جىلى بەيجىڭگە قاتىستى ساياساتىنا جەڭىلدىكتەر جاساۋعا ءماجبۇر بولعانىنا كۋا بولدى دەيدى. ول سونداي-اق ترامپ قاڭتاردا گرەنلانديانى "باسىپ الام" دەپ قورقىتقاننان بەرى، ءتىپتى ەۋروپالىق شەنەۋنىكتەر دە اقش ساۋدا جۇيەسىندەگى وسال تۇستاردى بەلسەندى تۇردە ىزدەپ جۇرگەنىن اتاپ وتەدى.
«قازىرگى الار ساباق - اقش-تىڭ ەكونوميكالىق قىسىمىمەن كۇرەسۋدىڭ جالعىز جولى - قارسى تۇرۋ. يران كوز الدا ونى تاعى دا دالەلدەپ جاتىر»، - دەپ ءسوزىن تۇيىندەيدى.
Abai.kz
