بۇگىن بەلگىلى ابايتانۋشى عالىم اسان وماروۆ 75 جاسقا تولىپ وتىر. مەرەيتوي يەسىن تۋعان كۇنىمەن قۇتتىقتاپ وعان زور دەنساۋلىق، شىعارماشىلىق تابىس تىلەي وتىرىپ، اسان وماروۆتىڭ «ابايدىڭ «تاسديق» تراكتاتىن تاپسىرلەۋ» كىتابىن تالداعان ادەبيەت سىنشىسى نۇرعالي ماحاننىڭ «ابايدىڭ «تاسديعى» تاپسىرلەندى» زەرتتەۋ ەڭبەگىن وقىرمان نازارىنا ۇسىنىپ وتىرمىز.

«Abai.kz» رەداكتسياسى

ۇلت كوسەمى ءاليحان بوكەيحاننان باستاۋ الىپ، ىرگە تاسىن عۇلاما عالىم مۇحتار اۋەزوۆ قالاعان قازاق ادەبيەتىندەگى «ابايتانۋ» عىلىمى ءۇشىن وتكەن 2025 جىل مەن ۇستىمىزدەگى 2026 جىلدار اسا تابىستى جىلدار بولدى دەپ ەسەپتەيمىز. بۇلاي ايتۋىمىزدىڭ سەبەبى: 2025 جىلى «ابايتانۋ» عىلىمىنا سۇبەلى ەكى ۇلەس قوسىلدى. ونىڭ ءبىرىنشىسى م.اۋەزوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى اقجول قالشابەك پەن PHD دوكتورانت ءازىمحان يسابەكتىڭ قۇراستىرۋىمەن دەمەۋشىلەر قاراجاتىنا جارىق كورىپ، جارياعا شىققان «اباي. مۇرسەيىت بىكىۇلىنىڭ قولجازبالارىنا سۇيەنىپ جاسالعان ترانسكريپتسيا» اتتى ەڭبەك بولسا، ەكىنشىسى; 2025 جىلدىڭ 4-قىركۇيەگىندە «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنە جاريالانعان سايات بايمۇراتۇلىنىڭ «تۇلعا تۋرالى تىڭ دەرەك» اتتى اباي قۇنانبايۇلى حاقىنداعى اقپاراتتى-زەرتتەۋ ماقالا.

ەڭ وكىنىشتىسى سول: بۇل اتالمىش ەڭبەكتەر تۋرالى اسان وماروۆتان وزگە بىردە-ءبىر «بەلگىلى ابايتانۋشىلار» جۇمعان اۋزىن ءالى اشا قويعان جوق. اۋىر سەزىمگە جەتەلەر تراگەديالىق جاعداي...

ءدال وسىنداي جاڭالىقتار ءبىزدىڭ اباي سەكىلدى «ۇلت ۇستازى» دارەجەسىندەگى قىتايدىڭ كونفۋتسيى، نەمەسە اعىلشىننىڭ شەكسپيرى، بولماسا نەمىستىڭ گەتەسى تۋرالى بولسىنشى، ولار جارياعا جار سالىپ، ول ەڭبەكتەردى بۇگە-شىگەسىنە دەيىن تالداپ، الەمدىك دەڭگەيدەگى اقپاراتقا اينالدىرار ەدى. بىزگە كۇيىس-ءتۇيىسى جوق بولسا دا، دۇنيەجۇزىلىك كولەمدەگى «ينتەللەكتۋالدى مۇمكىنشىلىكتەرىمىزدى» كورسەتۋ ءۇشىن، ءبىزدىڭ كوبىمىز مۇنداي دۇرمەككە قوسىلىپ تا كەتەر مە ەدىك، كىم ءبىلسىن...

وزگەنى زور، ءوزىڭدى قور سانايتىن وتارلىق سانادان ءالى ارىلا الماي كەلە جاتقان ءبىزدىڭ زيالى قاۋىم، ۇلى دانىشپانىمىز اباي ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا بايلانىستى «ابايتانۋ» عىلىمىنا جاڭا قوسىلعان ۇلەس-جاڭالىقتارعا «ءماۋ» دەپ باسىن كوتەرۋگە دە جارامادى. شاراسىزدىقتان وتكەن عاسىرداعى ۇلت زيالىلارىمىزدىڭ ىزىمەن «اي-قاپ»، «اي-قاپ»، «ايقاپ» دەپ، مۇز شايناپ، تۇز جالاۋدان وزگە شارا بولماي تۇر...

ال، «ابايتانۋعا» قوسىلعان ءۇشىنشى ۇلەس – اباي شىعارماشىلىعىنا بايلانىستى كەز-كەلگەن ماسەلەگە وزىندىك كوزقاراسى مەن پىكىرىن اشىق ايتاتىن، اباي قۇنانبايۇلى شىعارماشىلىعىنا قاتىستى «بۇگىنگى ابايتانۋ»، (2011) «اباي: اشىلماي كەلگەن قىرلارى»، (2015) «اباي شىعارمالارىنىڭ حرونولوگياسى»، (2017) «تسەنزۋراسىز اباي»، (2020) «اباي رۋحانياتى»، (2025) زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىنىڭ اۆتورى، بار سانالى عۇمىرىن ۇلتىمىزعا ابايدى تانىتۋعا باعىشتاپ، بۇل كۇندە اباي رۋحاني الەمىنىڭ «شىراقشىسىنا» اينالىپ وتىرعان فيلوسوف-عالىم اسان وماروۆ اعامىزعا تيەسىلى.

مىنە، وسى اسان وماروۆتىڭ «ابايدىڭ «تاسديق» تراكتاتىن تاپسىرلەۋ» دەپ اتالاتىن، 2026 جىلى الماتى قالاسى «ADAL كىتاپ» باسپاسىنان جارىق كورگەن عىلىمي مونوگرافيالىق ەڭبەگى – ءبىزدىڭ ويىمىزشا، سوڭعى ەكى جىلداعى «ابايتانۋ» عىلىمىنا قوسىلعان ءۇشىنشى ۇلەس.

ءتاپسىر (تافسير) – تەرەڭنەن ءتۇسىندىرىپ، تالداۋ دەگەن ماعىنا بەرەتىن اراب ءسوزى. «ابايتانۋ» عىلىمى تاريحىنان حابارى بار وقىرمان رەتىندە ايتارىم: ارنايى دايىندىعى جوق، قاراپايىم وقىرماننىڭ تۇسىنۋىنە اۋىر، ءبىز قازىر 38-قاراسوز دەپ اتاپ جۇرگەن ابايدىڭ «عاقليات تاسديقات» دەپ اتالاتىن عىلىمي تراكتاتىن ءالى ەشكىم دە قالىڭ وقىرمان قاۋىمعا ءتۇسىندىرىپ، تاپسىرلەگەن جوق-تى. سوندىقتان دا، اباي «تاسديعىنىڭ» تاپسىرلەنۋى، قاراپايىم وقىرمانعا – قۋانىش، ال، «ابايتانۋ» عىلىمىنا – جاڭالىق، ءھام تابىس. سەبەبى، عىلىم – عىلىم ءۇشىن ەمەس، عىلىم – حالىق رۋحانياتى ءۇشىن.

اللانى تانۋ، ءوزىن تانۋ جانە جاراتىلىس دۇنيەنى تاني وتىرىپ، پەندەنىڭ جان-جاقتى جەتىلگەن كەمەل ادامعا جەتۋ جولدارىنىڭ ماسەلەلەرى قاراستىرىلعان ابايدىڭ «عاقليات تاسديقات» ەڭبەگى – تىلگە جەڭىل بولسا دا، تۇسىنۋگە اۋىر، كۇردەلى ەڭبەك ەكەنىن جوعارىدا ايتىپ وتتىك. بۇل ەڭبەكتى ءتۇسىنۋ ءۇشىن فيلوسوفيا، تەولوگيا، الەۋمەتتانۋ عىلىمدارىنان عانا ەمەس، ادامزاتقا كوكتەن تۇسكەن قاسيەتتى ءتورت كىتاپ، تاۋرات، زابۋر، ءىنجىل، قۇران كارىمنەن دە حابارى بار، ينتەللەكتۋالدىق مۇمكىندىگى جوعارعى دەڭگەيدەگى وقىرمان بولۋ شارت.

ابايدىڭ «تاسديقاتى» ءسوز بولعاندا، جان-جاقتى ءبىلىم يەسى اكادەميك رىمعالي نۇرعالي اعامىزدىڭ ادەبيەتشى عالىمدار اراسىندا تاراپ كەتكەن: – ءۇش اكادەميك وتىرىپ، مىنا قارا شالدىڭ، – دەپ ايتادى دەيدى، قابىرعاداعى ابايدىڭ سۋرەتىن نۇسقاپ: – 38-قاراسوزىن تالداپ، تۇبىنە جەتە الماي ابدەن بولدىردىق. ءبىر قارا شال ءۇش اكادەميكتى ەسىنەن تاندىردى، – دەگەن ءسوزى ەسكە ءتۇسىپ وتىر. اكادەميك اعامىزدىڭ 38-قاراسوز دەپ وتىرعانى – ابايدىڭ «عاقليات تاسديقاتى».

ابايدىڭ «عاقليات تاسديقاتىنىڭ» 38-قاراسوز اتالۋ سەبەبىن اسان وماروۆ: «تاسديق – اتەيستىك يدەولوگياعا قاراما-قارسى شىعارما. سوعان قاراماستان ابايدىڭ 1933 جىلعى تۇڭعىش تولىق جيناعىنا ەندى. بۇل – ستاليندىك تۇرمەنىڭ اجال تىرناعىنان ەندى بوسانعان مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ازاماتتىق ەرلىگى. بىراق، ۇلى جازۋشى تراكتاتقا «38-قاراسوز» دەگەن جاڭاشا ات قويىپ، ونى وزگە قاراسوزدەردىڭ اراسىنا جاسىرۋعا ءماجبۇر بولدى», – دەپ تۇسىندىرەدى. (ا.وماروۆ. 4-5-بەت. ابايدىڭ «تاسديق» تراكتاتىن تاپسىرلەۋ. الماتى، «ADAL كىتاپ» 2026)

فيلوسوف عالىم اسان وماروۆتىڭ «ابايدىڭ «تاسديق» تراكتاتىن تاپسىرلەۋ» مونوگرافياسى: 1. «اللانى تانىماق»، 2. «ءوزىن تانىماق»، 3. «دۇنيەنى تانىماق»،4. «پايدالى مەن زالالدى ايىرماق»، 5. «تاسديق» پەن «ءۇش انىق» ساباقتاستىعى اتتى بەس بولىمنەن تۇرادى ءھام «عىلىم»، «ءىلىم»، «ماقسات»، «ماقسۇت» جانە «عالام بىرلىگى تەورياسى» اتتى ۇعىمدارعا تۇسىنىك بەرىلگەن.

بۇگىنگى ءبىزدىڭ ۇعىمىمىزداعى عىلىم – قۇبىلىستار مەن ارەكەتتەردىڭ زاڭدارى مەن قاعيدالارىن، ءتارتىبى مەن قۇرىلىمىن، تاجىريبە مەن باقىلاۋعا ناقتى ەسەپتەۋلەردى قولدانىپ، قورشاعان ورتا تۋرالى جۇيەلى تۇسىنىك قالىپتاستىراتىن تانىم سالاسى.

ءبىر سوزبەن ايتقاندا، تاجىريبە مەن باقىلاۋ، ناقتى ەسەپتەۋلەرگە سۇيەنگەن عىلىم – قورشاعان ورتانى زەرتتەيدى. عىلىم تۋراسىنداعى بۇل انىقتاما – باتىس جۇيەسى بويىنشا ءبىلىم العان بارىمىزگە تۇسىنىكتى ورتاق تۇجىرىم.

ال، ەجەلگى شىعىستاعى يسلام الەمىندە عىلىم – اللانىڭ عىلىمى جانە ادامنىڭ عىلىمى دەپ ەكىگە بولىنگەن.

اللانىڭ عىلىمى – عاجايىپ شەبەرلىكپەن اللا جاراتقان عالام ياعني، بىزگە كورىنىپ تۇرعان جاراتىلىس.

ادامنىڭ عىلىمى – ارنارسەنىڭ ءتۇبىن، حيكمەتىن بىلمەككە ىنتىقپەنەن تابىلاتىن جان ازىعى ماسەلەسىن قاراستىراتىن رۋحاني الەم. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، ادامنىڭ عىلىمى – اللا عىلىمىنىڭ زارەدەي ءبىر بولشەگى. ادامنىڭ ىشكى رۋحاني الەمى مەن جاراتىلىس سىرىن بىرگە، ءبىر ۇيلەسىمدىلىكتە (گارمونيادا) قاراستىراتىن عىلىم – اللانىڭ ءبىر سيپاتى دەپ تۇسىندىرىلەدى يسلام الەمىندە.

عىلىم تۋراسىنداعى باتىستىق جانە شىعىستىق كوزقاراستاردى سالىستىرا زەرتتەگەن ا.وماروۆ: «ەۋروپانىڭ قايتا ورلەۋ ءداۋىرى عىلىمعا دەگەن كوزقاراستى وزگەرتتى. ماسەلەن، اتاقتى نەمىس ويشىلى ي.كانت (1724-1804): «مەتافيزيكا» دەگەن – ترانسسەنتتىك، ياعني، ونى تانىپ، ءبىلۋ مۇمكىن ەمەس نارسە. وعان بەس سەزىم مۇشەسى دارىمەنسىز، دەمەك، عىلىم بولا المايدى»، – دەگەن بايلامعا كەلەدى. وسىلايشا، «عىلىم» ۇعىمىنىڭ شەڭبەرى تارىلدى. جان سىرى سىرت قالىپ، جاراتىلىس سىرىن تانۋ عانا «عىلىم» دەلىندى. ءبىز باتىس ىقپالىنداعى ەلمىز. عىلىم – تەك ماتەريالدىق الەمدى تانىپ-ءبىلۋ قۇرالى دەپ بىلەتىنىمىز سوندىقتان.

قايتالاپ ايتايىق، شىنتۋايتىندا عىلىم – دۇنيەنىڭ كورىنگەن (فيزيكا) جانە كورىنبەگەن (مەتافيزيكا) سىرىن، ياكي عالامدى تۇتاس قامتيتىن تەرمين. اباي: «عىلىم – اللانىڭ ءبىر سيپاتى، ول – حاقيقات» دەپ ناقتى انىقتاما بەرەدى. عىلىمنىڭ الەۋەتىن: «عىلىمسىز اقيرەت تە، دۇنيە دە جوق. عىلىمسىز وقىعان ناماز، تۇتقان ورازا، قىلعان قاج ەشبىر عيبادات  ورنىنا بارمايدى» (10-ءسوز)  دەپ ۇقتىرعان، – دەيدى. (ا.وماروۆ. 7-8-بەت. ابايدىڭ «تاسديق» تراكتاتىن تاپسىرلەۋ. الماتى، «ADAL كىتاپ» 2026)

كۇللى عالام اللانىڭ عىلىم-قۇدىرەتىمەن جاراتىلعان. ادامنىڭ عىلىمى ونىڭ زارەدەي عانا بولشەگى. «ادامنىڭ عىلىمى، ءبىلىمى، حاقيقاتقا، راستىققا قۇمار بولىپ، ءار نارسەنىڭ ءتۇبىن، حيكمەتىن بىلمەككە ىنتىقپەنەن تابىلادى»، – دەگەن اۆتور، ءوز ويىن اباي سوزىمەن تۇجىرىمداپتى. كەلىسپەسكە نەگىز جوق.

ەۋروپانىڭ اعارتۋشىلىق ءداۋىرىنىڭ اسا ىقپالدى ويشىلدارىنىڭ ءبىرى، نەمىس فيلوسوفى ي.كانتتىڭ «عىلىم» تۋرالى تۇجىرىمىنا ابايدىڭ «عاقليات تاسديقات» تراكتاتىنداعى ايتىلعان عىلىم تۋرالى ويلارىن قارسى قويعان اۆتور ءتاسىلى – ابايدىڭ عىلىم تۋرالى ويلارىنىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى كورىنىسىن ناقتىلاپ، ايشىقتاپ بەرگەن.

ەڭبەكتە كەلتىرىلگەن شىعىس ويشىلى اباي مەن نەمىس فيلوسوفى كانتتىڭ عىلىم تۋرالى تۇجىرىمدارى – باتىس پەن شىعىستىڭ عىلىم تۋرالى ويلارىنىڭ شىنايى كورىنىسى. قوس ويشىلدىڭ عىلىم تۋرالى كوزقاراستارىن وي ەلەگىنەن وتكىزەر بولساق، ابايدىڭ عىلىم تۋرالى ويى – كۇردەلى دە ءنارلى ءھام وي وزەگىنىڭ ۇستىنى تىم تەرەڭدە جاتىر.

عىلىم تۋرالى اباي تۇجىرىمى – ءتۇرلى ءدىني عىلىمدار ىقپالىمەن جاراتۋشى ءبىر اللانى عىلىمنان ءبولىپ تاستاپ، عىلىم مەن ءدىندى ءبىر-بىرىنە قاراما-قايشى ۇعىم رەتىندە قاراستىرىپ، عىلىمدى قاجەت ەتپەي وتىرعان بۇگىنگى قازاق قوعامى ءۇشىن اۋاداي قاجەت، وزەكتى وي ەكەندىگىندە داۋ جوق.

اباي تۇجىرىمىنا سۇيەنىپ «عىلىم» ءسوزىن شىعىستىق جانە باتىستىق كوزقاراستار ارقىلى جان-جاقتى تالداعان اۆتور: «عىلىم تامىرى – تەوريا، ال، ءبىلىم – تامىرىن پراكتيكادان تارتادى. ءومىر تاجىريبەسىنەن بىلگەندەردىڭ ءبارى – ءبىلىم. ءبىلىم – ءبىلۋ، وقۋ، ۇيرەنۋ ارقىلى كەلەدى»، – دەي وتىرىپ، «ءىلىم» ءسوزى تۋرالى: «ءىلىم – عىلىمعا تۋىس ۇعىم. ەرەكشەلىگى: ءىلىم – جەكەگە تيەسىلى; ونىڭ اشقان زاڭى، قوسقان ۇلەسى. ونىڭ ناقتى اۆتورى بار. ماسەلەن: كونفۋتسي ءىلىمى، فارابي ءىلىمى، كانت،گەگەل، دارۆين ىلىمدەرى دەگەن سەكىلدى. قورىتا ايتقاندا، «اباي عىلىمى» – تىركەسى قاتەلىك ەمەس، الايدا، «اباي ءىلىمى» دەۋ دۇرىسىراق. ويتكەنى، عىلىم – جالپىعا، ءىلىم – جەكەگە قاتىستى تەرمين», – دەيدى. . (ا.وماروۆ. 8-10-بەت. ابايدىڭ «تاسديق» تراكتاتىن تاپسىرلەۋ. الماتى، «ADAL كىتاپ» 2026)

ابايدىڭ اسا كۇردەلى «عاقليات تاسديقات» تراكتاتىن ءتۇسىنىپ وقۋعا وقۋشىسىن الدىن-الا دايارلاعان اۆتور، ابايدىڭ دۇنيەنى جان قۇمارى جانە ءتان قۇمارى ارقىلى ءتۇسىندىرۋىن تالداي كەلە، اباي شىعارماشىلىعىندا مولىنان كەزدەسەتىن «ماقسات» جانە سيرەك كەزدەسەتىن «ماقسۇت» ۇعىمدارىنىڭ ماعىنالىق ءمانىن اباي شىعارماشىلىعىنان مىسالدار كەلتىرە وتىرىپ، تۇسىنىكتى دە جەڭىل تىلمەن ءوز وقۋشىسىنا ۇعىندىرىپ وتكەن.

اسان وماروۆتىڭ پايىمداۋىنشا: «ماقسات» – وزگەرمەلى. ول كۇندەلىكتى ءومىر – تىرشىلىك تالابىنان تۋىنداسا، «ماقسۇت» – جان تىلەگىنەن تۋىندايدى. ونىڭ سيپاتى – تۇراقتىلىق.

ءتىلشى-لينگۆيست عالىمداردىڭ ءوز تىلىندەگى كەيبىر سوزدەردىڭ ماعىناسىن انىق ءتۇسىنۋ ءۇشىن، سول سوزدەردىڭ بالاماسىن شەت تىلىنەن ىزدەيتىن تاسىلدەرى بار. مىنە، وسى ءتاسىل ارقىلى اسان وماروۆتىڭ «ماقسات»، «ماقسۇت» ۇعىمدارى تۋرالى ويىن تۇجىرىمدار بولساق: «ماقسات-تسەل»، «ماقسۇت-ميسسيا». سوندىقتان، «ماقسۇت – الىس، ءومىر – شاق»، – دەگەن دانىشپان اباي: «ماقسۇتىم – ءتىل ۇستارتىپ، ونەر شاشپاق»، – دەپ، جان تىلەگىنەن تۋىنداعان ءوزىنىڭ وزگەرمەيتىن ومىرلىك ماقساتىن ءسوز ەتكەن.

ابايدىڭ «عالام بىرلىگى تەورياسى» حاقىنداعى: «...ول «ءبىر» دەگەن عالامنىڭ ىشىندە، عالام اللا تاعالانىڭ ىشىندە»، – دەگەن سوزدەرىن: «عالامدى جاراتقان ءبىر اللا. ونان تىس ەشتەڭە جوق. نە نارسە بار بولسا، سول ونىكى. قۇداي جالعىز. ول – ابسوليۋت. قۇداي ارابتىكى، قىتاي، ورىس نە اعىلشىندىكى بولا المايدى. ءدىني سەنىم بويىنشا جاق-جاق بولىپ ءبولىنىپ، قىرقىسۋ – بىلىمسىزدىك»، – دەپ وي قورىتقان اسان وماروۆ: «ساياز جۇزەر سايقالدار، عاپىل قالار، حاقيقات تا ءدىن-داعى تەرەڭىندە», – دەگەن اباي سوزدەرىمەن، ابايدىڭ «عالام بىرلىگى» تەورياسى حاقىنداعى ويلارىن قورىتىندىلاپتى. (ا.وماروۆ. 10-بەت. ابايدىڭ «تاسديق» تراكتاتىن تاپسىرلەۋ. الماتى، «ADAL كىتاپ» 2026)

ابايدىڭ «عاقليات تاسديقات» تراكتاتىن عىلىمي نەگىزدە تالداپ، تاپسىرلەۋدى ماقسات ەتكەن اسان وماروۆ، الداعى كەزەڭ وقۋشىعا تۇسىنىكتى دە جەڭىل بولۋى ءۇشىن «تاسديقتىڭ» «كىلت ءسوزى» بولىپ ەسەپتەلەتىن جوعارىدا ايتىلعان ۇعىم مەن تىركەستەرگە ازدى-كوپتى توقتالىپ، تاپسىرلەي كەتۋدى ءجون ساناعان سىڭايلى.

بۇل ءتاسىل – كوپشىل قاۋىم، قاراپايىم وقىرمان ءۇشىن جازىلعان اسان وماروۆتىڭ «ابايدىڭ «تاسديق» تراكتاتىن تاپسىرلەۋ» ەڭبەگىنىڭ ۇلكەن ءبىر جەتىستىگى دەپ باعالادىق. سەبەبى، ابايدىڭ «عاقليات تاسديقات» تراكتاتى – عىلىمي دايارلىعى بار ابايتانۋشىلاردىڭ ءوزى ۇشىعىنا جەتە الماي جۇرگەن اسا كۇردەلى ەڭبەك. سوندىقتان دا، ا.وماروۆتىڭ ابايدىڭ «عاقليات تاسديقات» عىلىمي تراكتاتىنداعى كۇردەلى ۇعىمدارعا «اڭداتپا» بولىمىندە الدىن-الا تۇسىنىك بەرۋى – ابايتانۋ عىلىمىنداعى جاڭا قادام.

ابايدىڭ «تاسديعىن» تاپسىرلەپ وتىرعان ابايتانۋشى عالىم ا.وماروۆ «عاقليات تاسديقاتتىڭ» قاشان، قالاي جازىلعانى حاقىندا: «ابايدىڭ بارلىق جيناقتارى: «قاراسوزدەردىڭ جازىلۋ مەرزىمى «1891-1898 جىلدار» دەپ كورسەتەدى. بۇل – قاتەلىك. «تاسديقتىڭ» مەرزىمى بولەك. ول – 1899-1902 جىلدارى جازىلعان», - دەيدى. (ا.وماروۆ. 5-بەت. ابايدىڭ «تاسديق» تراكتاتىن تاپسىرلەۋ. الماتى، «ADAL كىتاپ» 2026)

وسى ويىنا دالەل رەتىندە اۆتور ابايدىڭ 1898 جىلى جازىلعان «ولسەم ورنىم قارا جەر»، «اۋرۋ جۇرەك اقىرىن سوعادى ءجاي»، «جۇرەگىم مەنىڭ قىرىق جاماۋ» ولەڭدەرىن ايتا كەلە: «1898 جىلى مۇقىر سايلاۋىندا ۇلى اقىنعا قامشى سىلتەنگەن-ءدى»، – دەي كەلىپ: «سوراقى وقيعانىڭ ءبىر وڭ سالدارى: ول ءتاڭىرى: «قورىتىندى ەڭبەگىڭدى قولعا ال، قاپى قالما» دەپ بەلگى بەرگەندەي اسەر ەتكەن ابايعا. ءسويتىپ، 1899-1902 جىلدار ارالىعىن ويشىل مۇمكىندىگىنشە وقشاۋلانىپ وتكىزەدى. سول تىنىش ۋاقىتتىڭ تاماشا جەمىسى»، – «تاسديق» تراكتاتى», – دەپ، ابايدىڭ «تاسديقى» مۇقىر وقيعاسىنان كەيىن جازىلدى دەگەن ويدى تاپسىرلەيدى. (ا.وماروۆ. 5-بەت. ابايدىڭ «تاسديق» تراكتاتىن تاپسىرلەۋ. الماتى، «ADAL كىتاپ» 2026)

ال، باس ابايتانۋشى م.اۋەزوۆ: «اباي ماۇقىر وقيعاسىن، بۇل كۇنگە دەيىن رۋ باسشىسى بولىپ كەلگەن ابايدىڭ ساياسي ءولىمى بولسىن دەپ، ىشتەي ىرزا بولىپ، قابىل العان سياقتى. سەكسەنىنشى جىلداردان باستاپ ەكى كىسى بولىپ بولىنگەن اباي سىرتقا كورسەتىپ جۇرگەن تونىن وسىمەن ورتەگىسى كەلەدى», – دەيدى. (م.اۋەزوۆ. 152-بەت. ابايدى بىلمەك پارىز ويلى جاسقا. الماتى، «سانات» - 1997)

مۇقىر سايلاۋىنداعى وقيعادان سوڭ رۋ باسى اباي ءولىپ، شىعارماشىلىققا ءبىر جولا دەن قويعان دانىشپان اباي قالدى دەگەن ويدى ايتىپ وتىرعان م.اۋەزوۆ – ا.وماروۆتىڭ ابايدىڭ «تاسديقى» مۇقىر وقيعاسىنان سوڭ، 1899-1902 جىلدار اراسىندا جازىلدى دەگەن پىكىرىن قۋاتتاپ وتىرعانداي.

عىلىم ءۇشىن ۇساق-تۇيەك دەگەن ۇعىم جوق. ابايدى الەمدىك دەڭگەيدەگى ويشىل دارەجەسىنە كوتەرگەن «عاقليات تاسديقات» عىلىمي تراكتاتىنىڭ جازىلعان ۋاقىتى – ابايتانۋ عىلىمى ءۇشىن تىپتەن دە ۇساق-تۇيەك ماسەلە ەمەس. سوندىقتان دا، اباي «تاسديقاتىنىڭ» جازىلۋ مەرزىمى تۋرالى ءبىر-ەكى اۋىز ءسوز ايتۋدى ءجون كوردىك.

اقىن شىعارماشىلىعىنىڭ بيىك شىڭى، «عاقليات تاسديقات» تراكتاتىن جازۋ – اباي ويىنا 1896-97 جىلدار اراسىندا ورالا باستاسا دا، تراكتاتتى جازىپ بىتكەن ۋاقىتى – 1898 جىلداردان كەيىنگى، 1899-1901 جىلدار شاماسى ما ەكەن دەپ ويلايمىز. سەبەبىن تارقاتىپ كورەيىك...

1893 جىلدان باستاپ ماسكەۋدەگى پروۆوسلاۆ ميسسيونەرلىك قوعامىنىڭ باستاماسىمەن ايىنا ەكى رەت شىعىپ تۇراتىن «پراۆوسلاۆنىي بلاگوۆەستنيك» جۋرنالىنىڭ 1897 جىلدىڭ مامىر ايىنداعى №8-9 ساندارىنا ورىس ميسسيونەرى، ءدىن قىزمەتكەرى لەونيد پوكروۆسكيدىڭ «زاپيسكي كيرگيزسكوگو ميسسيونەرا لەونيدا پوكروۆسكوگو زا 1896 گود» (قىرعىز ميسسيونەرى لەونيد پوكروۆسكيدىڭ 1896 جىلعى جازبالارى) اتتى ەستەلىك ەڭبەگى جاريالانادى. ەستەلىكتە قازاقتىڭ ۇلى اقىنى اباي قۇنانبايۇلى حاقىندا بۇرىن ەش جەردە ايتىلماعان تىڭ دەرەك ءسوز بولعان. ەستەلىك ماقالانى تاۋىپ، «تۇلعا تۋرالى تىڭ دەرەك» دەگەن اتپەن ءباسپاسوز بەتىندە العاش جاريالاعان استانا حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەتى، ونەر جانە گۋمانيتارلىق عىلىمدارى جوعارعى مەكتەبىنىڭ دەكانى سايات بايمۇراتۇلى. ءبىز بۇل ماقالا تۋرالى تۇيگەن ويىمىزدى «دەرەككوزدەرىندەگى اباي كىتاپحاناسى» اتتى ماقالامىزدا جان-جاقتى تالداپ، كورسەتۋگە تىرىستىق. (قاراڭىز: اباي.KZ. پورتالى. 25 قاراشا، 2025 جىل.)

ورىس ميسسيونەرى لەونيد پوكروۆسكي ءوزىنىڭ 1897 جىلدىڭ مامىرىندا «پروۆوسلاۆنىي بلاگوۆەستنيك» جۋرنالىندا جاريالانعان «زاپيسكي كيرگيزسكوگو ميسسيونەرا لەونيدا پوكروۆسكوگو زا 1896 گود» اتتى ماقالاسىندا: «يا ستروگي مۋسۋلمانين، نو نە تاكوي، كاك ۆى دۋماەتە. يا منوگوە نە پريزنايۋ، چەمۋ ۋچيت يسلام. كوران ستراشنو يسكاجەن، ۆ نەم ترۋدنو وتليچيت يستينۋ وت لجي. موگومەت، مەجدۋ پروچەم، نيكوگدا نە ۋچيل و سۆياششەننوي ۆوينە، ون ۆسەگدا پووششريال زانياتيا ناۋكوي، پروپوۆەدوۆال ليۋبوۆ كو ۆسەم ليۋديام. چتو كاساەتسيا رەليگيوزنوي نە تەرپيموستي، تو ۆسە ەتو ۆىدۋمكي پوزدنەيشيح مۋلل، گلاۆنىم وبرازوم تۋركوۆ ۆىدۋماۆشيح ەە دليا پوددەرجانيا سۆوەگو موگۋششەستۆا، ي تاتار پودپاۆشيح پود ۆلاست رۋسسكيح ي ۆەچنو مەچتايۋششيح وب وسۆوبوجدەني وت ەتوي ۆلاستي. گلاۆنوي پراپوۆەدنيك نەناۆيستي ك نەماگومەتانام – كازانسكايا مەدرەسە. ني ۆ تۋرتسي، ني ۆ ارابي، ني ۆ پەرسي – نە پروپوۆەدۋەتسيا تاكوگو فاناتيزما، كاك ۆ كازاني. ۆ ناستوياششەە ۆرەميا زدەس-تو يمەننو ي يسكاجاەتسيا بولەە ۆسەگو يستيننوە ماگومەتانسكوە ۋچەنيە. چتو كاساەتسيا رۋسسكيح، تو وني نە يمەيۋت دوستاتوچنوگو زنانيا ماگومەتانستۆا، نە پوستيگلي ۆسيۋ گلۋبينۋ  ەگو. بولشينستۆو يزۋچاەت ماگومەتانستۆو پو پەرەۆودام، ا ۆسە پەرەۆودى، ۆ توم چيسلە ي گ.سابلۋكوۆا ۆەسما نە پراۆيلنىي. يا، گوۆوريت يبراگيم، رابوتايۋ ناد ۆوسستاناۆلەنيەم يستيننوي رەليگي  ماگوماتانسكوي ۆ توم ۆيدە، ۆ كاكوم دال ەە ماگومەت. پوسلە سمەرتي موەي ترۋدى موي پروچيتايۋت ماگومەتانە ي موجەت بىت نايدۋتسيا پرودولجاتەلي موەگو دەلا»  (پروۆاسلاۆنىي بلاگوۆەسنيك. №9, ماي. 1997 گود)  (قازاقشاسى: مەن شىنايى مۇسىلمانمىن، بىراق ءسىز ويلاعانداي (مۇسىلمان) ەمەسپىن. يسلام وقىتىپ ۇيرەتەتىن كوپ نارسەنى مويىندامايمىن. قۇران قاتتى بۇرمالانعان. وندا اقيقات پەن جالعاندى اجىراتۋ وتە قيىن. مۇحاممەد پايعامبار ەشقاشان ء(دىن ءۇشىن بولاتىن) قاسيەتتى سوعىستى ناسيحاتتاعان ەمەس. ول ءاردايىم عىلىممەن اينالىسقاندى قولداپ، ادامزاتتى ماحابباتپەن ءسۇيۋدى ناسيحاتتادى. ءدىني توزىمسىزدىك – كەيىنگى مولدالاردىڭ اسىرەسە، تۇرىكتەردىڭ ءوز بيلىگىن ساقتاپ قالۋى مەن تاتارلاردىڭ ورىس بيلىگىنىڭ بوداندىعىنان قۇتىلساق دەگەن ارمانىنان تۋىنداعان امال. مۇسىلمان ەمەستەرگە وشپەندىلىكتى ناسيحاتتايتىن باستى ورتالىق – قازان مەدرەسەسى. تۇركيادا، اراب ەلدەرىندە، پارسىدا – قازانداعىداي ءدىني ءفاناتيزىمدى ناسيحاتتامايدى.

قازىرگى كەزدە، يسلام  ءدىنىنىڭ قاتتى بۇرمالانىپ جاتقان جەرى – قازان. ورىستار يسلام ءىلىمىن جەتكىلىكتى دارەجەدە بىلمەيدى، ونىڭ تەرەڭدىگىن تۇسىنبەيدى. ورىستاردىڭ كوپشىلىگى يسلامدى اۋدارمالار ارقىلى وقيدى. ال، بارلىق اۋدارمالار، ونىڭ ىشىندە گ.سابلۋكوۆ اۋدارماسى دا – قاتە.  مەن – دەدى يبراگيم – يسلام ءدىنىنىڭ مۇحامەد پايعامبار قالدىرعان شىنايى اقيقات نۇسقاسىن قالپىنا كەلتىرۋمەن اينالىسىپ ءجۇرمىن. مەن ولگەننەن كەيىن مەنىڭ ەڭبەكتەرىمدى مۇسىلماندار وقىپ، بالكىم مەنىڭ ءىسىمدى جالعاستىراتىندار تابىلار.» ەركىن اۋدارعان ن.ماحان)

«مەن يسلام ءدىنىنىڭ مۇحامەد پايعامبار قالدىرعان شىنايى اقيقات نۇسقاسىن قالپىنا كەلتىرۋمەن اينالىسىپ ءجۇرمىن»، – دەپ, ابايدىڭ ءوز اۋزىمەن ايتقان سوزدەرىنەن «عاقليات تاسديقات» عىلىمي تراكتاتىنىڭ جازىلۋ سەبەبىن انىق اڭعارامىز.

الايدا، بىزگە كەرەگى «تاسديقتىڭ» جازىلۋ سەبەپتەرى ەمەس، «تاسديقتىڭ» جازىلعان ۋاقىتى.

ميسسيونەر لەونيد پوكروۆسكي اباي اۋىلىنا 1896 جىلدىڭ 5-قىركۇيەگىندە كەلگەنىن ءوز جازباسىندا انىق جازعان. «يسلام ءدىنىنىڭ اقيقات نۇسقاسىن قالپىنا كەلتىرۋمەن اينالىسىپ ءجۇرمىن»، - دەگەن اباي، بۇل ۋاقىتتا «عاقليات تاسديقاتتى» بىتىرە قويماعانى – انىق.

بالكىم ول كەزدە تراكتاتتى جازۋعا ءالى كىرىسپەگەن بولۋى دا بەك مۇمكىن. ايتا كەتەتىن ءبىر ماسەلە: ابايدىڭ «عاقليات تاسديقات» دەپ اتالاتىن عىلىمي تراكتاتى وتە كۇردەلى ەڭبەك. مۇنداي كۇردەلى ەڭبەكتى جازۋ – ۇزاق ۋاقىتتى تالاپ ەتەرى حاق.  سوندىقتان، اباي بۇل ەڭبەگىن جازۋعا الداعى ەكى-ءۇش جىل  ۋاقىتىن ارنادى دەپ ويلايمىز.

1898 جىلدىڭ 18 يۋن كۇنى مۇقىر سايلاۋى ءوتىپ جاتقان كوشبيكە دەگەن جەردە اباي باسىنا قامشى سىلتەنىپ، اقىن تاياققا جىعىلادى. بۇل وقيعادان رۋحاني تۇرعىدان ۇلكەن سوققى العان اباي، سەمەي وبلىسى پروكۋرورىنا ارىز جازادى.

اباي ءومىرىن مۇراعاتتىق دەرەكتەر ارقىلى كوپ زەرتتەگەن ابايتانۋشى عالىم مۇزدىباي بەيسەنباەۆ مۇقىر سايلاۋىندا سوققىعا جىعىلعان اباي تۋرالى: «1898 جىلى اباي 4 جانە 9 شىلدە كۇندەرى ەكى رەت سەمەي وبلىسى پروكۋرورىنا ارىز جازادى. 1898 جىلى جازىلىپ، سەمەي وكرۋگتىق سوتىنا بەرىلگەن اباي ارىزى بويىنشا، وبلىستىق باسقارما «قۇنانباەۆتىڭ جەتكىلىكتى دالەلدەرى بولماعاندىقتان»  ءىستى قىسقارتقاندىعى جونىندە ابايعا 1900 جىلدىڭ       4 يانۆار كۇنى سەمەي وكرۋگتىق پروكۋرورى ارقىلى حابارلايدى. وسى حاباردى ەستىگەن اباي ادىلەت ىزدەپ، پەتەربۋرگتەگى جوعارعى سەناتقا ارىز جازادى. 1900 جىلدىڭ 3 دەكابرىندە اباي ارىزىن سەنات قاراپ، ءىس قايتا قارالسىن دەگەن ۇكىم شىعارادى. 1901 جىلى 21 فەۆرالدا سەمەي وكرۋگتىق سوتى ءىستى قايتا قاراۋ ءۇشىن وندىرىسكە قوستىق دەپ سەناتقا قىزمەتتىك ەسەپ بەرەدى. ابايدىڭ سەناتقا جازعان حاتىنىڭ بۇدان ارعى تاعدىرى بەلگىسىز», – دەپ جازادى. (مۇزدىباي بەيسەنباەۆ. اباي جانە ونىڭ زامانى. الماتى، «جازۋشى» 1988)

ابايتانۋشى مۇزدىباي بەيسەنباەۆ ەڭبەكتەرىندەگى مۇراعاتتىق قۇجاتتارعا سۇيەنە وتىرىپ ايتپاعىمىز: 1898 جىلدىڭ 18 شىلدە كۇنى اباي سوققىعا جىعىلاتىن مۇقىر سايلاۋىنداعى «كوشبيكە» وقيعاسىنىڭ سوڭى ۇلكەن داۋعا ۇلاسقاندىقتان، 1898-1901 جىلدار اراسىندا اباي جايلانىپ وتىرىپ، «عاقليات تاسديقاتتى» جازۋعا مۇرشاسى بولدى دەپ ايتا المايمىز. سوندىقتان، ءبىزدىڭ ويىمىزشا، اباي «عاقليات تاسديقاتتى» ورىس ميسسيونەرى پوكروۆسكي كەلىپ كەتكەن 1896-1897 جىلدارى باستاسا دا، 1898 جانە ودان كەيىنگى جىلدارداعى وقيعالار سەرگەلدەڭىنىڭ ءمىنايى سەبەپتەرىنە بايلانىستى جايلانىپ وتىرىپ جازا الماي، ول «عاقليات تاسديقاتتى» 1901-1902 جىلدارى جازىپ ءبىتتى-اۋ دەپ جوبالايمىز.

ءبىزدىڭ بۇل ويىمىزعا «تاسديقاتتا» ايتىلاتىن فيلوسوفيالىق ويلارمەن توركىندەس، ۇندەس كەلىپ، «تاسديقاتتاعى» ويلاردى پوەزيا تىلىمەن، ولەڭ تۇرىندە قايتالاعان ابايدىڭ 1902-1903 جىلدارى جازىلعان «اللانىڭ ءوزى دە راس، ءسوزى دە راس»، «توتىقۇس ءتۇستى كوبەلەك»، «جۇرەك تەڭىز، قىزىقتىڭ ءبارى اسىل تاس»، «جالىن مەن وتتان جارالىپ» سەكىلدى ولەڭدەرى دالەل.

ارينە، مۇرسەيىت قولجازبالارى ارقىلى بۇگىنگى بىزگە جەتكەن ابايدىڭ «عاقليات تاسديقات» عىلىمي تراكتاتىنىڭ ءدال قاي جىلى جازىلعانىن ءدوپ باسىپ ايتۋ قيىن. الايدا، عىلىم – دالەل مەن دايەك، سودان سوڭ قيسىندى – جۇيە دەگەن تۇجىرىم بويىنشا سارالار بولساق، اسان وماروۆتىڭ: «تاسديق – 1899-1902 جىلدار اراسىندا جازىلدى»، – دەگەن ويىنىڭ قيسىندى جۇيەسى شىندىق اۋىلىنان الىس كەتپەگەن سەكىلدى.

«تاسديقتىڭ» قاي جىلدارى جازىلعانى ۇساق-تۇيەك ماسەلە ەمەس دەسەك تە، ابايدىڭ «عاقليات تاسديقات» تراكتاتىندا قاراستىرىلاتىن ماسەلەلەردىڭ وزەكتىلىگىن جەتە ءتۇسىنۋ – «ابايتانۋ»  عىلىمى مەن بۇگىنگى قازاق قوعامى ءۇشىن وتە ماڭىزدى ماسەلە. سەبەبى، ابايدىڭ «عاقليات تاسديقات» تراكتاتى عالامدى ءبىر عانا جاراتۋشى حاق تاعالا جاراتتى دەپ، كۇللى ادامزاتتى رۋحاني بىرلىككە شاقىراتىن الەمدىك دەڭگەيدەگى ەڭبەك. ەگەر ءبىز ابايدىڭ بۇل ەڭبەگىن ءوز دەڭگەيىندە ناسيحاتتاي الماي» جۇرسەك، ول – ءبىزدىڭ كىنامىز عانا ەمەس، ول – اباي شىعارماشىلىعىنىڭ دەڭگەيىن ءوز دارەجەسىندە تۇسىنە الماي جۇرگەن بۇگىنگى مىنا ءبىزدىڭ رۋحاني قالىمىزدىڭ ايقىن كورىنىسى دە بولىپ تابىلادى.

ءبىرىنشى ءبولىمنىڭ سوڭى

(جالعاسى بار) 

نۇرعالي ماحان

Abai.kz