بيىل امانگەلدى يمانوۆ كوتەرىلىسىنىڭ 110 جىلدىعى. بۇل حح عاسىردىڭ باسىنداعى قازاقستان تاريحىنداعى ماڭىزدى وقيعالاردىڭ ءبىرى بولعان. كوتەرىلىس 1916 جىلى قازاقستان مەن ورتا ازيادا بولدى.

ونى قازاقتىڭ ۇلتتىق باتىرى امانگەلدى يمانوۆ باسقاردى. وعان رەسەي يمپەرياسىنىڭ ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە جەرگىلىكتى حالىقتى تىل جۇمىستارىنا جۇمىلدىرۋ تۋرالى شەشىمى (II نيكولايدىڭ جارلىعى) سەبەپ بولدى.

بۇل قازاق جەرىندە اۋقىمدى نارازىلىقتاردى تۋدىردى:

– كوشپەلىلەردەن جەرلەر تاركىلەندى;

– قازاقتارعا سالىق پەن الىمدار كوبەيتىلدى;

– قازاق حالىقتىڭ ساياسي قۇقىقتارى بولعان جوق.

1916 جىلعى ورتا ازيا مەن قازاقستانداعى كوتەرىلىس (رەسەي يمپەرياسىنىڭ ساياساتىنا قارسى جالپى قوزعالىستىڭ ءبىر بولىگى، اسىرەسە تىل جۇمىستارىنا جۇمىلدىرۋ تۋرالى جارلىقتان كەيىن) بىرقاتار كورنەكتى كوشباسشىلاردى شىعاردى

1. امانگەلدى يمانوۆ. تورعاي وبلىسىنداعى كوتەرىلىستىڭ نەگىزگى كوشباسشىلارىنىڭ ءبىرى. ول قارۋلى وتريادتار ۇيىمداستىرىپ، پاتشا اسكەرلەرىنە قارسى اسكەري وپەراتسيالاردى ۇيلەستىردى. ول ءتارتىپتى كوتەرىلىسشى قۇرىلىمىن قۇرا الدى. ونىڭ ءرولى اسكەري كوسەم جانە ستراتەگ بولدى.

2. ءالىبي جانگەلدين. يمانوۆتىڭ سەرىگى، ول قوزعالىستى ۇيىمداستىرۋعا بەلسەندى قاتىستى. ول جابدىقتاۋ، بايلانىس جانە ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارىنا قاتىستى. كەيىنىرەك ول كەڭەس ۇكىمەتىندە ماڭىزدى تۇلعاعا اينالدى. ونىڭ ءرولى ساياسي ۇيىمداستىرۋشى جانە بايلانىسشى بولدى.

3. ابدىعاپار جانبوسىنوۆ. ول تورعاي وبلىسىنداعى كوتەرىلىسشىلەردىڭ حانى بولىپ سايلاندى. ول ءداستۇرلى بيلىكتىڭ قالپىنا كەلۋىن بەينەلەدى. ول ءارتۇرلى كوتەرىلىسشى توپتاردى بىرىكتىردى. ونىڭ ءرولى ساياسي كوسەم جانە بىرلىكتىڭ سيمۆولى بولدى.

4. توقاش بوكين. جەتىسۋداعى (جەتىسۋ) كوتەرىلىس كوشباسشىلارىنىڭ ءبىرى. ول حالىق اراسىندا قارسىلىققا شاقىرىپ، ۇگىت جۇرگىزدى. ونىڭ ءرولى نارازىلىق اكتسيالارىنىڭ يدەولوگى جانە ۇيىمداستىرۋشىسى بولدى.

1916 جىلعى كوتەرىلىستىڭ جەتەكشىلەرى ءارتۇرلى فۋنكتسيالاردى اتقاردى:

– اسكەري باسشىلار اسكەري وپەراتسيالاردى ۇيىمداستىرىپ، باسقاردى (يمانوۆ);

– ساياسي باسشىلار حالىقتى بىرىكتىرىپ، قوزعالىسقا زاڭدىلىق بەردى (جانبوسىنوۆ);

– ۇيىمداستىرۋشىلار مەن ۇگىتشىلەر قارسىلىق يدەيالارىن جانە ۇيلەستىرىلگەن ارەكەتتەردى تاراتتى (جانگەلدين، بوكين).

كوتەرىلىس تورعاي وبلىسى مەن باسقا دا ايماقتاردى قامتىدى. يمانوۆ قارۋلى وتريادتار ۇيىمداستىردى (ون مىڭداعان ادام). كوتەرىلىسشىلەر اكىمشىلىك ورتالىقتار مەن اسكەري گارنيزوندارعا شابۋىل جاسادى. جاۋاپ رەتىندە پاتشا ۇكىمەتى جازالاۋ ەكسپەديتسيالارىن جىبەردى. باتىرلىقپەن قارسىلىق كورسەتكەنىنە قاراماستان، كوتەرىلىس 1916 جىلدىڭ سوڭى - 1917 جىلدىڭ باسىندا باسىلدى.

ا. يمانوۆ باستاعان كوتەرىلىستىڭ قازاقستان تاريحى ءۇشىن ماڭىزى زور:

1. وتارشىلدىققا قارسى كۇرەس. بۇل ايماقتاعى رەسەي يمپەرياسىنىڭ وتارشىلدىق ساياساتىنا قارسى ەڭ ءىرى كوتەرىلىس بولدى.

2. ۇلتتىق سانانىڭ ءوسۋى. 1916 جىلعى وقيعالار بوستاندىق پەن ءوزىن-ءوزى بيلەۋگە دەگەن ۇمتىلىستى كۇشەيتتى.

3. ساياسي وزگەرىستەردىڭ العىشارتى. كوتەرىلىس 1917 جىلعى اقپان توڭكەرىسى قارساڭىندا يمپەريانى السىرەتكەن فاكتورلاردىڭ ءبىرى بولدى.

4. ۇلتتىق جاد. امانگەلدى يمانوۆ قارسىلىق پەن ادىلەتتىلىك ءۇشىن كۇرەستىڭ سيمۆولى بولىپ سانالادى.

وسىلايشا، امانگەلدى يمانوۆ باستاعان كوتەرىلىستىڭ 110 جىلدىعى جاي عانا كۇن ەمەس، سونىمەن قاتار:

1. حالىقتىڭ قۇقىقتار ءۇشىن كۇرەسىن ەسكە الۋ;

2. قازاقستاننىڭ تاريحي جولىن وي ەلەگىنەن وتكىزۋ;

3. ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى نىعايتۋ.

كەرىمسال جۇباتقانوۆ،

تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، س. سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى

Abai.kz