كەشە ابزال دوستيار اقپاراتتىق ارناسى اتتى يۋتۋب-ارنادان ءبىر ءدىني قاۋىم تۋرالى پودكاستى كورىپ، قازاق حالقىنىڭ ءدىني فاناتيزمنەن ساقتاندىراتىن «قۇدايسىز دا بولما، قۇدايمەن دە بولما» دەگەن ەسكى ءسوزى ەسكە ءتۇستى.

پودكاستا مارقۇم تانىمال جۋرناليست راحات مامىربەككە قاتىستى ءبىر اڭگىمە ەستىدىم. ونىڭ جۇبايىنىڭ ايتۋىنشا، راحات وتباسى جيھاز الۋعا دەپ جيناپ جۇرگەن اقشاسىن ءوزىن «ۇستاز» ساناعان ادامعا اپارىپ بەرگەن. «ۇستاز» اقشانى الىپ، راقمەتىن ايتىپ، باتاسىن بەرىپ شىعارىپ سالعان.

الايدا ارادا كوپ ۋاقىت وتپەي، كەشە عانا بالا-شاعاسىنىڭ قاجەتىنە جۇمسالاتىن بار اقشاسىن ۇستازىنا بەرگەن شاكىرت سول ورتانىڭ ادامدارى تاراپىنان «تارتىپكە سالۋ» ءۇشىن تاياققا جىعىلعان.

بۇل وقيعانىڭ ماعان اسەر ەتكەن جەرى — اقشا ەمەس.

ادامنىڭ بىرەۋگە سەنىپ، ءوز ەركىمەن سوعان مويىنسۇنۋى.

ال سول سەنىمنىڭ ءبىر كۇنى ادامنىڭ وزىنە قارسى قولدانىلاتىن قۇرالعا اينالۋى.

راحات مامىربەكتىڭ جۇبايى بايانداعان بۇل وقيعا قازىرگى زاماننىڭ ءبىر مىسالى عانا.

بىراق ول ماعان وسىدان قىرىق جىلدان استام ۋاقىت بۇرىنعى ءبىر قاندى وقيعانى ەرىكسىز ەسكە سالدى.

ەكى وقيعانىڭ اراسىندا تىكەلەي بايلانىس جوق. بىراق ەكەۋىنىڭ تۇبىندە ءبىر سۇراق جاتىر:

ادام ءوز ەركىندىگىن «ۇستازىنا» قاي كەزدە تاپسىرىپ قويادى؟

1985 جىلدىڭ اقپانىندا ۆيلنيۋستە تانىمال اكتەر، جەكپە-جەك ونەرىنىڭ شەبەرى تالعات نىعماتۋليننىڭ قايتىس بولعانى حابارلاندى.

اۆتواپات، الدە توبەلەس دەدىك تە قويدىق..

انىعى 1,5 جىلدان كەيىن بەلگىلى بولدى.

1986 جىلدىڭ كۇزدە «ليتەراتۋرنايا گازەتا» گازەتىندە جۋرناليست يگور گامايۋنوۆتىڭ «توڭكەرىلگەن دۇنيە» (وپروكينۋتىي مير) اتتى ماقالاسى جارىق كوردى (بۇل — تالعات نىعماتۋليننىڭ ولىمىنەن كەيىنگى العاشقى جىلدارى پايدا بولعان ماڭىزدى جۋرناليستىك ماتەريالداردىڭ ءبىرى. كەيىن گامايۋنوۆ وسى تاقىرىپقا قايتا ورالىپ، «ستراننيكي» دەپ سيپاتتاعان ورتا تۋرالى ماقالالار سەرياسىن، ال 1990 جىلى «ستراننيكي. يستوريا ودنوگو پرەستۋپلەنيا» اتتى كىتابىن شىعاردى).

«وپروكينۋتىي مير» — جاي عانا ءبىر قىلمىستىڭ تاريحى ەمەس ەدى.

ونىڭ استارىندا ادامنىڭ رۋحاني ىزدەنىسى، حاريزمالىق «ۇستازدىڭ» ىقپالى، توپتىق باعىنۋ جانە جەكە ادامنىڭ ەركىندىگىنەن ايىرىلۋى سياقتى كۇردەلى ماسەلەلەر جاتتى.

بىراق بۇل وقيعانى ءتۇسىنۋ ءۇشىن الدىمەن تالعاتتىڭ وزىنە ءۇڭىلۋ كەرەك.

ويتكەنى ەكرانداعى تالعات نىعماتۋلين — ءبىر بولەك ادام.

ال ومىردەگى تالعات — ءوزىن ءومىر بويى ىزدەگەن ادام ەدى.

تالعاتتىڭ بالالىق شاعى جەڭىل بولعان جوق.

اكەسى ول ەكى جاسقا تولماي قايتىس بولدى. اناسى مەكتەپتە قىزمەت ىستەدى. تۇرمىستىڭ قيىندىعى، بالالىق شاقتاعى جالعىزدىق، ينتەرناتتا بولۋى ونىڭ مىنەزىنە اسەر ەتپەي قالعان جوق.

كەيىن ول ءوزىن سپورت ارقىلى وزگەرتتى.

السىزدەۋ، تۇيىقتاۋ بالادان دەنەسىن شىنىقتىرعان، جەكپە-جەك ونەرىن مەڭگەرگەن، كينو الەمىنە كىرگەن، ادەبيەت پەن فيلوسوفياعا قىزىققان جىگىت شىقتى.

ول ءوزىن ءوزى جاسادى.

سوندىقتان تالعاتتى «ءالسىز ادام ەدى، سوندىقتان بىرەۋگە ەرىپ كەتتى» دەپ ءتۇسىندىرۋ — ونىڭ ءومىر جولىن تىم قاراپايىمداتۋ.

كەرىسىنشە، ونىڭ بويىندا ۇنەمى ءبىر نارسەنى جەڭۋگە، ءوزىن جەتىلدىرۋگە، دۇنيەنىڭ كورىنبەيتىن سىرىن تۇسىنۋگە دەگەن قۇشتارلىق بولعان سياقتى.

وسى ىزدەنىس ونى شىعىس فيلوسوفياسىنا، مەديتاتسياعا، سوپىلىققا، ميستيكالىق ادەبيەتكە الىپ كەلدى.

ماسەلە رۋحاني ىزدەنىستىڭ وزىندە ەمەس ەدى.

ماسەلە — ىزدەنۋشى ادامنىڭ الدىنان شىققان «ۇستازدىڭ» قانداي ادام بولعانىندا ەدى.

تالعات نىعماتۋليننىڭ تاعدىرىندا اباي بورۋباەۆتىڭ ورنى ەرەكشە بولدى.

ابايدىڭ اينالاسىندا بىرتىندەپ وزىندىك دۇنيەتانىمى، ءتارتىبى، تۇسىنىگى قالىپتاسقان ورتا پايدا بولدى. ونىڭ جانىندا مىرزا قىمباتباەۆ بولدى. كەيىن بۇل ورتا ءتۇرلى دەرەكتەردە ميستيكالىق باعىتتاعى قاۋىم، «ءتورتىنشى جول»، «تاريكات» ءتارىزدى اتاۋلارمەن سيپاتتالدى.

1987 جىلى «ناۋكا ي رەليگيا» جۋرنالىندا جاريالانعان ماتەريالداردا بۇل ورتانىڭ باستاپقىدا رۋحاني ىزدەنىسكە قىزىققان ادامداردىڭ شاعىن توبى بولعانى، كەيىن ونىڭ بىرتىندەپ جابىق ءارى قاتاڭ يەرارحيالىق سيپات العانى باياندالادى.

ەڭ قاۋىپتى وزگەرىس ءدال وسى جەردە باستالادى.

ۇستازعا قۇرمەت — ءبىر باسقا.

ۇستازدىڭ ءسوزىن ءابسوليۋتتى اقيقات دەپ قابىلداۋ — ءبىر باسقا.

بىرىنشىسىندە ادامنىڭ ءوز ەركى ساقتالادى.

ەكىنشىسىندە ادامنىڭ ءوز پىكىرى بىرتىندەپ جوعالا باستايدى.

تالعات بورۋباەۆتان جاي عانا ءدىني ءبىلىم ىزدەدى دەۋ جەتكىلىكسىز.

ول ءوزىن جەتىلدىرەتىن، دۇنيەنىڭ تەرەڭ سىرىن تۇسىندىرەتىن، رۋحاني جول كورسەتەتىن ادام ىزدەدى.

ۆەنەرا نىعماتۋلينانىڭ ەستەلىكتەرىندە تالعاتتىڭ ءارتۇرلى فيلوسوفيالىق جانە ميستيكالىق ادەبيەتكە قىزىققانى ايتىلادى. ول ءوزىن وزگەرتەتىن ءبىلىم ىزدەدى.

مۇنداي ادامعا حاريزماسى بار، ءوزىن وزگەلەردەن ەرەكشە ءبىلىم يەسى رەتىندە كورسەتەتىن ادامنىڭ ىقپالى كۇشتى بولۋى مۇمكىن.

بىراق بۇل جەردە تاعى ءبىر ماڭىزدى نارسەنى ايتۋ كەرەك:

تالعاتتىڭ قىلمىسقا قاتىسى جوق. ونىڭ رۋحاني ىزدەنىسى ونىڭ ولىمىنە سەبەپ بولعان قىلمىستى اقتامايدى.

كەرىسىنشە، تراگەديانىڭ ءمانى — جاقسى ماقساتتىڭ ءوزى دۇرىس ەمەس ادامنىڭ قولىندا قاۋىپتى قۇرالعا اينالۋى مۇمكىن ەكەنىندە.

كەيىنگى دەرەكتەردە بورۋباەۆتىڭ اينالاسىنداعى ورتا «ءتورتىنشى جول» اتاۋىمەن اتالادى.

باستاپقىدا مۇندا ءبىلىمدى ادامدار بولدى. ولاردىڭ اراسىندا اكتەرلەر، سۋرەتشىلەر، عالىمدار، ستۋدەنتتەر جانە شىعارماشىلىق ورتا وكىلدەرى كەزدەسكەنى كەيىنگى جاريالانىمداردا ايتىلادى.

بۇل دا ماڭىزدى.

ويتكەنى ادامدى قاۋىپتى توپقا تەك ساۋاتسىزدىق نەمەسە ناداندىق الىپ كەلەدى دەگەن تۇسىنىك دۇرىس ەمەس.

كەرىسىنشە، كەيدە جوعارى ءبىلىمدى، قابىلەتتى، ىزدەنىمپاز ادام دا ءوزىنىڭ رۋحاني سۇراعىنا تىم قاراپايىم ءارى ءابسوليۋتتى جاۋاپ ۇسىنعان حاريزمالىق ليدەرگە بايلانىپ قالۋى مۇمكىن.

ادامعا «مەن سەن بىلمەيتىن نارسەنى بىلەمىن»،

«مەن ساعان جول كورسەتەمىن»، «مەنىڭ ايتقانىم — سەن ءۇشىن دۇرىس» دەگەن ءۇش ويدىڭ ءوزى جەتكىلىكتى بولۋى مۇمكىن.

ال وعان «كۇماندانۋ — السىزدىك»، «قارسى بولۋ — ساتقىندىق»، «ۇستازدىڭ بۇيرىعىن ورىنداۋ — پارىز» دەگەن تۇسىنىكتەر قوسىلسا، رۋحاني ىزدەنىس بىرتىندەپ پسيحولوگيالىق تاۋەلدىلىككە اينالادى.

1985 جىلدىڭ باسىندا وسى ورتانىڭ ىشىندە الاۋىزدىق كۇشەيەدى.

ليتۆاداعى كەيبىر ادامدار بورۋباەۆتىڭ ىقپالىنا قارسى شىعا باستايدى. كەيىنگى دەرەكتەردە ولاردىڭ اراسىندا اقشا، باعىنۋ، توپتان شىعۋ ماسەلەلەرى بويىنشا جانجال بولعانى ايتىلادى.

بوراۋباەۆ ۆيلنيۋسكە كەلەدى.

تالعات تا ونىڭ شاقىرۋىمەن سوندا بارادى.

تالعات ۆيلنيۋسكە ناقتى قانداي ماقساتپەن بارعانىن ءار دەرەك ءارتۇرلى تۇسىندىرەدى.

بىراق ءبىر نارسە انىق — ول ءوزىن كۇتىپ تۇرعان قىلمىستىق زورلىقتىڭ قۇربانى بولاتىنىن بىلگەن جوق.

10 اقپاننان 11 اقپانعا قاراعان ءتۇنى تالعات نىعماتۋلين بىرنەشە ادامنىڭ ورتاسىندا قالادى.

ودان كەيىنگى وقيعانىڭ مينۋت سايىنعى تولىق حاتتاماسى كوپشىلىككە اشىق دەرەكتەردە جوق. سوندىقتان «ساعات 23:15-تە مىناۋ بولدى، 00:40-تا اناۋ بولدى» دەگەن دالدىكپەن ايتۋعا بولمايدى.

بىراق سوت ماتەريالدارى مەن كەيىنگى جاريالانىمدارداعى ورتاق جەلى بەلگىلى.

تالعاتتى ۇزاق ۋاقىت بويى سابايدى.

ونى اباي بورۋباەۆ باستاعان توپ مۇشەلەرى سوققىعا جىققان.

كەيىنگى دەرەكتەردە ونىڭ دەنەسىنەن 119 جاراقات انىقتالعانى، قابىرعالارى مەن مۇرىن سۇيەگىنىڭ سىنعانى، باسىنان جانە دەنەسىنىڭ باسقا بولىكتەرىنەن كوپتەگەن سوققى ىزدەرى بولعانى ايتىلادى.

بۇل جاي عانا توبەلەس ەمەس ەدى.

بۇل — ادامنىڭ ولىمىنە اكەلگەن ۇزاق زورلىق.

وسى جەردە تالعاتتىڭ سوڭعى سوزدەرى تۋرالى كەيىنگى جاريالانىمداردا كەلتىرىلەتىن مالىمەت ەرەكشە اۋىر ەستىلەدى.

ول «زا چتو، اباي؟ حۆاتيت! پەرەستانتە!» دەپ جالىنعانى ايتىلادى.

بۇل سوزدەردىڭ تۇپنۇسقا سوت حاتتاماسىنان الىنعانىن دالەلدەيتىن اشىق ارحيۆتىك كوشىرمە قولىمىزدا جوق ەكەنىن ەسكەرۋ كەرەك. بىراق بۇل ەپيزود كەيىنگى دەرەكتى جانە جۋرناليستىك رەكونسترۋكتسيالاردا بىرنەشە رەت قايتالانادى.

ەگەر وسى سوزدەر شىن مانىندە ايتىلعان بولسا، ونىڭ تراگەديالىق ماعىناسى وتە تەرەڭ.

تالعات قارسى الدىندا جاي عانا قىلمىسكەرلەردى ەمەس، ءوزى ۇزاق ۋاقىت «ۇستاز» دەپ قابىلداعان ادامدى كورىپ تۇر.

سوندىقتان ونىڭ «زا چتو، اباي؟» دەۋى — جاي قورقىنىشتىڭ ءسوزى ەمەس.

بۇل — سەنىمنىڭ كۇيرەۋىنىڭ ءسوزى.

تالعات نىعماتۋلين جەكپە-جەك ونەرىن مەڭگەرگەن ادام ەدى.

سوندىقتان وسى وقيعادان كەيىن كوپ ادامنىڭ كوكەيىندە "نەگە ول ءوزىن قورعاي المادى؟"- دەگەن سۇراق قالدى.

وعان «گيپنوزعا ءتۇستى» دەگەن جاۋاپتار دا ايتىلدى.

بىراق مۇنداي تۇجىرىمدى سەنىمدى تاريحي دەرەك دەپ قابىلداۋعا نەگىز جوق.

بىرىنشىدەن، تالعات شابۋىلدىڭ ءدال وسىنداي دەڭگەيگە جەتەتىنىن باستاپقىدا تۇسىنبەگەن بولۋى ىقتيمال.

ەكىنشىدەن، ول ابايدى ءالى دە «ۇستاز» رەتىندە قابىلداعان.

ۇشىنشىدەن، توپتىق زورلىق باستالعان كەزدە پسيحولوگيالىق شوك ادامنىڭ قالىپتى ارەكەت ەتۋ قابىلەتىن بۇزا الادى.

تورتىنشىدەن، ۇزاق سوققىدان كەيىن ادامنىڭ فيزيكالىق قارسىلاسۋ مۇمكىندىگى دە بىرتىندەپ جوعالادى.

دەمەك ماسەلە تالعاتتىڭ كۇشىندە ەمەس.

ماسەلە — ونىڭ كۇشىن قولداناتىن ساتكە دەيىن پسيحولوگيالىق تۇرعىدان قارۋسىزداندىرىلعانىندا بولۋى مۇمكىن.

قۇدايسىز دا بولما، قۇدايسىز دا بولما؟

وسى جەردە وچەركتىڭ باسىنداعى سوزگە قايتا ورالۋعا بولادى.

«قۇدايسىز دا بولما، قۇدايسىز دا بولما» دەگەندى مەن بۇل جەردە ءدىني ۇگىت رەتىندە ەمەس، ادامنىڭ رۋحاني تەپە-تەڭدىگى تۋرالى ەسكەرتۋ رەتىندە قابىلدايمىن.

ويتكەنى ماسەلە قۇدايعا سەنۋدە نەمەسە سەنبەۋدە عانا ەمەس.

ماسەلە — ءوز اقىلىڭدى بىرەۋگە تولىق تاپسىرىپ قويماۋدا.

رۋحاني ۇستاز قاجەت بولۋى مۇمكىن.

بىراق ۇستاز ادامنىڭ ار-ۇجدانىن الماستىرماۋى كەرەك.

سەنىم قاجەت.

بىراق سەنىم سۇراق قويۋ قۇقىعىن جويماۋى كەرەك.

ءدىني جول بولۋى مۇمكىن.

بىراق ول ادامدى قورقىتۋعا، قورلاۋعا، اقشا تالاپ ەتۋگە نەمەسە زورلىق جاساۋعا رۇقسات بەرمەيدى.

ال بىرەۋ «مەنىڭ ايتقانىم — اقيقات. سەن تەك ورىندا» دەگەن جەردەن باستاپ، ادامنىڭ رۋحاني ەركىندىگىنە قاۋىپ تونەدى.

تالعات نىعماتۋليننىڭ تراگەدياسىن تەك «سەكتا مۇشەلەرى اكتەردى ءولتىردى» دەگەن ءبىر سويلەمگە سىيعىزۋ وڭاي.

بىراق بۇل وقيعادان ساباق الۋ ءۇشىن ودان تەرەڭىرەك قاراۋ كەرەك.

قاۋىپتىلىك ءبىر كۇندە پايدا بولعان جوق.

الدىمەن — قىزىعۋشىلىق بولدى.

سودان كەيىن — سەنىم.

سەنىمنەن كەيىن — ەرەكشە قۇرمەت.

قۇرمەتتەن كەيىن — تاۋەلدىلىك.

تاۋەلدىلىكتەن كەيىن — بۇيرىقتى ورىنداۋ.

ال بۇيرىققا قارسى شىعۋ «ساتقىندىق» دەپ قابىلدانعان كەزدە، ادامنىڭ مورالدىق تاڭداۋ كەڭىستىگى تارىلا باستايدى.

سوڭىندا ۇستاز بەن شاكىرتتىڭ اراسىنداعى رۋحاني بايلانىس قىلمىستىق بيلىك قاتىناسىنا اينالدى.

مىنە، تراگەديانىڭ شىنايى باستالۋى وسىندا.

تالعات نىعماتۋلين 1985 جىلعى 11 اقپاندا ۆيلنيۋستە قازا تاپتى.

ونىڭ دەنەسىنەن 119 جاراقات تابىلعانى تۋرالى دەرەك كەيىنگى كوپتەگەن جاريالانىمداردا قايتالانادى.

قىلمىسقا قاتىسقان ادامدار سوت الدىندا جاۋاپ بەردى. ال توپتىڭ ءوز ىشىندەگى رۋحاني-يدەولوگيالىق جۇيە كەيىن جۋرناليستەر مەن زەرتتەۋشىلەردىڭ نازارىن اۋداردى.

1986 جىلعى «وپروكينۋتىي مير» ماقالاسى دا، 1987 جىلعى «ناۋكا ي رەليگيا» جۋرنالىنداعى ماتەريالدار دا وسى تراگەديانى سول كەزدەگى قوعام ءۇشىن ماڭىزدى ءبىر سۇراقتىڭ اينالاسىندا قاراستىردى:

ادامعا سەنىم كەرەك پە، الدە ادامنىڭ سەنىمى ونى ءوز ەركىنەن ايىراتىن كۇشكە اينالۋى مۇمكىن بە؟

جاۋابى — ەكەۋىنىڭ اراسىنداعى شەكارادا.

سەنىم ادامدى بيىكتەتۋى مۇمكىن.

ال سوقىر سەنىم ادامدى قۇلدىققا ءتۇسىرۋى مۇمكىن.

راحات مامىربەك تۋرالى ونىڭ جۇبايىنىڭ بايانداعان وقيعاسى مەن تالعات نىعماتۋليننىڭ قىرىق جىلدان استام بۇرىنعى تراگەدياسىن ءبىر وقيعا دەپ قاراۋعا بولمايدى.

راحات مامىربەك دەر كەزىندە قاتارىندا تانىمال عالىم، ەلدى اۋزىنا قاراتقان اقىن بار الگى ءدىني قاۋىممەن بايلانىسىن ءۇزىپتى.

ادام ءوز ەركىندىگىن بىرەۋگە بەرگەنىن ءوزى بايقاماي قالۋى مۇمكىن بە؟

مۇمكىن.

سوندىقتان رۋحاني ىزدەنىستىڭ ەڭ ماڭىزدى شارتى — تەك سەنۋ ەمەس، ويلانۋ.

ۇستازدىڭ ەڭ ۇلكەن مىندەتى — شاكىرتىن وزىنە بايلاپ قويۋ ەمەس، ونىڭ ءوز بەتىنشە ويلاي الۋىنا جول اشۋ.

ال شاكىرتتىڭ ەڭ ۇلكەن قورعانى — ءوزىنىڭ ار-ۇجدانى مەن اقىلىن ەشكىمگە تولىق تاپسىرىپ قويماۋ.

تالعات نىعماتۋليننىڭ قازاسى بىزگە وسىنى تىم قىمبات باعامەن كورسەتتى.

قۇدايسىز دا بولما!

قۇدايمەن دە بولما!

بالكىم، بۇل ءسوزدىڭ بۇگىنگى زامان ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى ماعىناسى دا وسىندا شىعار:

رۋحسىز قالما، بىراق اقىلسىز سەنبە.

ۇستاز ىزدە، بىراق ەركىندىگىڭدى جوعالتپا.

سەن، بىراق كوزسىز سەنبە!

كۇماندانۋعا دا قۇقىعىڭ بار ەكەنىن ۇمىتپا.

ءومىر شىنىبەكۇلى

Abai.kz