(بالالارعا ارنالعان ەرتەگى)

...ەرتە، ەرتە، ەرتەدە،
ەشكى ءجۇنى بورتەدە،
قىرعاۋىلى قىزىل ەكەن،
قۇيرىق ءجۇنى ۇزىن ەكەن...

باياعى زاماندا جاسى ۇلعايعان ءبىر پاتشا بولىپتى. قاھارلى قىستىڭ وراي دا بوراي سوققان داۋىلىندا كۇتپەگەن جەردەن الگى پاتشانىڭ باسىنا قايعى ءتۇسىپتى. اۋىر قاسىرەتتەن انلاۋت دۇنيەسىن ۇمىتىپ، ەسى اۋعان پاتشا بارلىق ەستى ءۋازىرىن ايداپ شىعىپ، سۇيەگىن ارەڭ سۇيرەتىپ جۇرگەن الباستى قارا قاتىندى سارايعا حانشايىم ەتىپ الىپتى. ول قارا الباستى پاتشانى ابدەن جادىلاپ الادى، وتكەن كۇندەرىن تەز ۇمىتتىرادى، ءزاۋلىم ساراي سالتاناتىن دا، كۇيبەڭىن دە ءوز دەگەنىمەن جۇرگىزە باستايدى. ەندى انا الباستى قارا قاتىن پاتشانىڭ كوزىنە «مىڭ ءبىر ءتۇننىڭ» كانيزاكتارىندەي ەلەستەيدى. ونىڭ اق دەگەنى العىس، قارا دەگەنى قارعىسقا اينالادى. ونىڭ اسىپ-تاسىعانى سونشالىق، ءوزىنىڭ جاھاتتاسى مىستان كەمپىردى شاقىرىپ الىپ، ونى دا پاتشاعا كەڭەسشى ەتىپ قويادى. ەكەۋلەپ كارى پاتشانىڭ ونسىز دا قاتىپ-سەمگەن، اشىپ كەتكەن ميىن قىرىق ۇيىرە باستايدى.

سول ەلدە اقىنداردىڭ ورەسى بيىك، ءورىسى كەڭ اۋىلى بار ەكەن. ەركىن ويدى، ازات جاريانى قۇپ كورەتىن اقىندار مەكەنىنە الباستى مەن مىستان كەمپىردىڭ نازارى اۋىپتى. ونەرى مەن دارىنى شالقىپ تۇراتىن اقىندار اۋىلىن جاتسا دا، تۇرسا دا پاتشاعا جامانداپ، جىل سايىن كوسەمدەرىن اۋىستىرۋمەن بولادى. ءبىر كۇنى ولارعا ءبىر زىميان وي كەلەدى. «اقىندار ولەڭىن ايتىپ، ءالاۋلايلاپ جۇرە بەرسىن. سول اۋىلدىڭ بيلىگىن ءوز قولىمىزعا الىپ الساق قايتەدى؟ اشساق الاقاندا، جۇمساق جۇدىرىقتا بولسىن». سويتەدى دە الباستى قاتىن پاتشاعا ايتىپ، مىستان كەمپىردى اقىندار اۋىلىنا باسشى ەتىپ قويادى.

مىستان كەمپىر اقالاق بولا سالىسىمەن اۋىلعا ءزارلى ءتارتىپ ورناتىپ، تۇرعىنداردى ءوز قالاۋىنشا جاتقىزىپ-تۇرعىزا باستايدى. قارسى سويلەگەندەرگە كۇشىگەنشە شۇيلىگىپ، كۇنىن قاراڭ قىلادى. ءوزىنىڭ ولەڭنەن ەش حابارى بولماسا دا، اقىندارعا قالاي جازۋ كەرەكتىگىن ۇيرەتىپ، اقىل ايتۋدى عادەتكە اينالدىرادى. ولەڭى مەن مىنەزى ۇناماعانداردى اۋىلدان الاستاپ، جازىقسىز دۇرە سوقتىرادى. مۇنداي ازاپقا شىداي الماعان اقىندار پاتشاعا بارىپ شاعىمدانادى. مىستان كەمپىردىڭ ەلدى قىرىپ بارا جاتقانىنا كوزى جەتكەن پاتشا ونى قىزمەتىنەن بوساتادى. بىراق پاتشانىڭ اڭقاۋلىعىن ەپتى پايدالانعان الباستى ءوزىنىڭ «جان دوسىن» ودان دا جوعارى قىزمەتكە ءوسىرىپ جىبەرەدى. ونى كورگەن اقىندار: «مىنا قارا الباستىعا داۋا جوق ەكەن. مىستان كەمپىر ءتىرى تۇرعاندا ءبىزدى وڭدىرماس» دەپ پۇشايمان بولادى.

وسى تۇستا الباستى قارا قاتىنعا تاعى ءبىر زۇلىم وي كەلەدى. «مىنا اقىنداردىڭ اۋىلىنا ەسالاڭ بىرەۋدى باسشى ەتىپ قويىپ، ايتقانىمىزعا جۇرگىزىپ، دەگەنىمىزدى ىستەتىپ وتىرمايمىز با؟». سول ويىن ىسكە اسىرىپ، وزىمەن ءوزى اۋەستەنىپ كەتكەن ءبىر اۋمەسەردى اقىندار اۋىلىنا باسشى ەتىپ بەكىتەدى. الباستىنىڭ ايتقانىنان شىقپايتىن ول بايعۇس تا اقىنداردىڭ سوڭىنا شام الىپ تۇسەدى. قيت ەتسە «اۋىلدان قۋامىن» دەپ زىركىلدەۋمەن بولادى. اقىندار: «وسى بالەدەن قالاي قۇتىلامىز؟» دەپ جۇرگەندە الگى نەمە وزىنەن ءوزى شاتاسىپ، پاتشانىڭ الدىندا جازىقتى بولىپ قالادى. قىزمەتىنەن شۇعىل قۋىلادى.

الباستى سول كۇنى-اق مىستان كەمپىردى اقىنداردىڭ اۋىلىنا قايتا باسشى ەتىپ قويادى. مۇنداي توسىن شەشىمگە اقىندار اۋىلى دۇرلىگىپ كەتەدى. «كەشە عانا پاتشانىڭ جارلىعىمەن قىزمەتتەن كەتكەن مىستان كەمپىردى ءبىزدىڭ اۋىلعا قايتا اكەلگەنى نەسى؟ بۇل بارىپ تۇرعان باسىنۋشىلىق قوي» دەپ شۋلايدى. بىراق پاتشاعا ارقا سۇيەپ العان الباستى: «سەندەر ماعان نە ىستەي الاسىڭدار؟ ال، قولدارىڭنان كەلسە، شاۋىپ الىڭدار!» – دەپ، ءوز دەگەنىنەن قايتپاي وتىرىپ الىپتى. ءسويتىپ، ايتقانعا كونگىسى كەلمەيتىن اقىندار اۋىلىنان ءوش قايتارىپتى دەيدى.

ۋاقىت زىمىراپ وتە بەرىپتى. ءبىر كۇنى قاتتى داۋىل سوعىپ، قارتايعان پاتشانى جەل ۇشىرىپ الىپ كەتىپتى. ونى كورگەن الباستى مەن مىستان كەمپىردىڭ ىشتەرى ورتەنىپ، شايتان سياقتى اششى شىڭعىرىپ جىلاپتى. جىلاي-جىلاي كوزدەرى اعارىپتى. اقىر سوڭىندا وكسىكتەرىن باسا الماعان كۇيى الباستى قارا باقاعا، مىستان كەمپىر قاراقۇرتقا اينالىپ كەتىپتى دەسەدى.

بالالار! بۇل – ەرتەگىنىڭ قىسقا نۇسقاسى. ەرتەگى ۇناسا، پىكىرلەرىڭدى جازىڭدار. بالكىم، سەندەرگە بۇل ۇزاق ەرتەگىنى كەڭەيتىپ ايتىپ بەرەرمىن.

تەمىرعالي كوپباەۆ

Abai.kz