31 مامىر — قازاق حالقىنىڭ تاريحي جادىندا قاسىرەت پەن تاعىلىم قاتار ورىلگەن ەرەكشە كۇن. بۇل كۇن — ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى رەتىندە بەلگىلەنگەن. الايدا ونىڭ ماعىناسى تەك قارالى داتا اياسىندا عانا شەكتەلمەيدى. 31 مامىر — وتكەننىڭ زوبالاڭىن زەردەلەپ، ۇلتتىڭ رۋحاني تۇتاستىعىن نىعايتاتىن، تاريحي ادىلەتتىلىكتى جاڭعىرتاتىن، ەلدىك سانانى قالىپتاستىراتىن ماڭىزدى كۇن.

تاريحتىڭ كەز كەلگەن كەزەڭىندە حالىقتىڭ تاعدىرىنا اسەر ەتكەن وقيعالار ۇلت جادىندا ماڭگى ساقتالادى. قازاق حالقى حح عاسىردا بۇرىن-سوڭدى بولماعان اۋىر ناۋبەتتى باستان كەشىردى. كەڭەستىك توتاليتارلىق جۇيە حالىقتىڭ ەركىن ويلاۋىنا، ۇلتتىق بولمىسىنا، رۋحاني قۇندىلىقتارىنا قارسى كۇرەستى. سونىڭ سالدارىنان قازاق دالاسى اشارشىلىقتى، قۋعىن-سۇرگىندى، زورلىق پەن ادىلەتسىزدىكتى كوردى. مىڭداعان ادامنىڭ تاعدىرى قيىلىپ، بۇتىندەي ءبىر ۇرپاق رۋحاني كۇيزەلىسكە ۇشىرادى.

بۇگىندە تاۋەلسىز ەل رەتىندە سول تاريحتى ۇمىتپاي، ونى جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىنا جەتكىزۋ — بارشامىزدىڭ ازاماتتىق پارىزىمىز. ويتكەنى وتكەنىن بىلمەگەن حالىق بولاشاعىن باعالاي المايدى.

ۇلت زيالىلارىنا جاسالعان قيانات

1920–1930 جىلدار قازاق تاريحىنداعى ەڭ اۋىر كەزەڭدەردىڭ ءبىرى بولدى. بۇل ۋاقىتتا كەڭەستىك بيلىك ۇلتتىق ينتەلليگەنتسيانى جويۋدى ماقسات ەتتى. قازاق حالقىنىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن مادەني دامۋى ءۇشىن كۇرەسكەن الاش قايراتكەرلەرى “ۇلتشىل”، “حالىق جاۋى” دەگەن جالامەن قۋدالاندى. ۇلتتىڭ بولاشاعى ءۇشىن ءبىلىم مەن اعارتۋدى ناسيحاتتاعان، ەلدى وركەنيەتكە باستاۋدى ارمانداعان ارىستاردىڭ تاعدىرى اياۋسىز اياقتالدى.

قازاقتىڭ وقىعان ازاماتتارى حالىقتى وياتۋعا، ەلدىڭ ساياسي ساناسىن كوتەرۋگە كۇش سالدى. ولار ۇلتتىق مەكتەپ اشتى، گازەت-جۋرنال شىعاردى، ادەبيەت پەن عىلىمدى دامىتۋعا ۇلەس قوستى. الايدا توتاليتارلىق جۇيە ەركىن ويلايتىن تۇلعالاردان قاۋىپتەندى. سونىڭ سالدارىنان كوپتەگەن زيالى قاۋىم وكىلدەرى اتىلدى، تۇرمەگە قامالدى، جەر اۋدارىلدى.

سول كەزەڭدە قازاق حالقى ءوزىنىڭ رۋحاني كوشباسشىلارىنان ايىرىلدى. بۇل — ۇلت ءۇشىن ورنى تولماس قاسىرەت ەدى. سەبەبى زيالىلار — حالىقتىڭ وي-ساناسىن قالىپتاستىراتىن، ەلدىڭ بولاشاعىنا باعىت بەرەتىن تۇلعالار. ولاردىڭ كوزىن جويۋ ارقىلى توتاليتارلىق جۇيە حالىقتىڭ رۋحاني قۋاتىن السىرەتۋدى كوزدەدى.

بىراق ۇلت رۋحىن تولىقتاي جويۋ مۇمكىن بولمادى. قانشا قىسىم كورسەتىلسە دە، قازاق حالقى ءوز بولمىسىن ساقتاپ قالدى. انا ءتىلىن، سالت-ءداستۇرىن، ۇلتتىق رۋحىن ۇرپاقتان ۇرپاققا جەتكىزە ءبىلدى.

اشارشىلىق — ادامزات تاريحىنداعى اۋىر قاسىرەت

قازاق حالقى باستان وتكەرگەن ەڭ الاپات ناۋبەتتىڭ ءبىرى — 1931–1933 جىلدارداعى اشارشىلىق. بۇل ناۋبەت تابيعي اپاتتان ەمەس، سول كەزدەگى ساياسي شەشىمدەردىڭ سالدارىنان تۋىندادى. كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋ ساياساتى، مالدى تاركىلەۋ، كوشپەلى شارۋاشىلىقتى جويۋ حالىقتى جاپپاي اشتىققا ۇشىراتتى.

قازاق دالاسىندا عاسىرلار بويى قالىپتاسقان ءداستۇرلى ءومىر سالتى ءبىر ساتتە كۇيرەدى. مالىنان ايىرىلعان حالىق كۇنكورىس كوزىنەن اجىرادى. ازىق-تۇلىك تاپشىلىعى ميلليونداعان ادامنىڭ ءومىرىن قيدى. كوپتەگەن وتباسى تۋعان جەرىن تاستاپ، شەتەل اسۋعا ءماجبۇر بولدى.

اشارشىلىق قازاق حالقىنىڭ سانىنا عانا ەمەس، ونىڭ رۋحاني الەمىنە دە اۋىر سوققى بولدى. ەل ءىشىن ۇرەي جايلادى. ادامدار جاقىنىنان ايىرىلدى، تۋعان جەرىنەن بەزىندى، بولاشاققا دەگەن سەنىمى السىرەدى.

تاريحشىلاردىڭ ايتۋىنشا، بۇل كەزەڭدە قازاق حالقىنىڭ ەداۋىر بولىگى قىرىلىپ كەتكەن. مۇنداي دەموگرافيالىق اپات الەم تاريحىندا سيرەك كەزدەسەدى. سوندىقتان اشارشىلىق تاقىرىبى — تەك تاريحي ماسەلە ەمەس، ۇلتتىق جادىمىزدىڭ ەڭ اۋىر جاراسى.

قۋعىن-سۇرگىننىڭ زاردابى

ساياسي قۋعىن-سۇرگىن تەك جەكە ادامدارعا جاسالعان قىسىم ەمەس ەدى. ول تۇتاس حالىقتىڭ ساناسىنا اسەر ەتتى. ادامدار قورقىنىشپەن ءومىر ءسۇردى. ەركىن پىكىر ايتۋ قاۋىپتى بولدى. ءبىر-بىرىنە سەنىمسىزدىك كۇشەيدى. تالاي وتباسىنىڭ تاعدىرى كۇيرەدى.

اكەسى “حالىق جاۋى” اتانعان بالالار قوعامنان شەتتەتىلدى. انالار جارىنان، بالالار اكەسىنەن ايىرىلدى. مىڭداعان ادام جازىقسىز جاپا شەكتى. قۋعىن-سۇرگىننىڭ قاسىرەتى ءبىر ۇرپاقپەن عانا شەكتەلگەن جوق. ونىڭ سالدارى كەيىنگى بۋىنعا دا اسەر ەتتى.

سوندىقتان بۇگىنگى كۇنى بۇل تاريحتى زەرتتەۋ — ادىلەتتىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋدىڭ ماڭىزدى جولى. ارحيۆ قۇجاتتارىن اشۋ، جازىقسىز قۇربانداردىڭ ەسىمىن اقتاۋ، ولاردىڭ ەڭبەگىن حالىققا تانىتۋ — تاۋەلسىز ەلدىڭ مىندەتى.

تاۋەلسىزدىك جانە تاريحي جادى

تاۋەلسىز قازاقستان ءۇشىن تاريحي جادىنىڭ ماڭىزى ەرەكشە. ويتكەنى ەلدىڭ بولاشاعى ونىڭ وتكەنىن قانشالىقتى دۇرىس تۇسىنەتىنىنە بايلانىستى. ەگەر ۇلت ءوز تاريحىن ۇمىتسا، ونىڭ رۋحاني تۇتاستىعى السىرەيدى.

31 مامىر — وسى تاريحي جادتى جاڭعىرتاتىن كۇن. بۇل كۇنى ءبىز تەك قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الىپ قانا قويمايمىز. ءبىز تاۋەلسىزدىكتىڭ قادىرىن تەرەڭ تۇسىنەمىز. ازاتتىقتىڭ وڭاي كەلمەگەنىن سەزىنەمىز.

بۇگىنگى بەيبىت ءومىر — كەشەگى ارىستاردىڭ ارمانى. ولار ەركىن ەل بولۋدى قالادى. حالىقتىڭ ءبىلىمدى، مادەنيەتتى، رۋحى بيىك بولعانىن قالادى. بۇگىنگى ۇرپاق سول اماناتقا ادال بولۋى كەرەك.

ۇلت رۋحىن جاڭعىرتۋدىڭ ماڭىزى

ۇلت رۋحىن جاڭعىرتۋ — تەك تاريحي شارالار وتكىزۋمەن شەكتەلمەيدى. بۇل — ۇلتتىق سانانى قالىپتاستىرۋ، تاريحي ادىلەتتىلىكتى مويىنداۋ، مادەني مۇرانى ساقتاۋ، جاس ۇرپاقتى وتانسۇيگىشتىككە تاربيەلەۋ.

قازىرگى جاھاندانۋ داۋىرىندە ۇلتتىق رۋحتىڭ بەرىكتىگى ەرەكشە ماڭىزدى. وزىندىك بولمىسىن ساقتاي العان حالىق قانا وركەنيەت كوشىندە جوعالمايدى. سوندىقتان وتكەن تاريحتى ءبىلۋ — بولاشاققا سەنىمدى قادام جاساۋدىڭ نەگىزى.

بۇگىنگى جاستار قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ ءومىر جولىنان ۇلگى الۋى كەرەك. ولار ەلگە ادال قىزمەت ەتۋدىڭ، بىلىمگە ۇمتىلۋدىڭ، حالىق مۇددەسىن قورعاۋدىڭ قانداي ماڭىزدى ەكەنىن ءتۇسىنۋى ءتيىس.

ۇلت رۋحى — تىلدە، تاريحتا، مادەنيەتتە، تاريحي جادىدا ساقتالادى. ەگەر وسى قۇندىلىقتاردى جوعالتساق، ۇلتتىق بولمىسىمىز السىرەيدى. سول سەبەپتى 31 مامىر — وتكەندى ەسكە الۋ عانا ەمەس، ۇلتتىق رۋحتى كۇشەيتەتىن ماڭىزدى كۇن.

تاريحتان تاعىلىم الۋ — بولاشاققا جول

قاسىرەتتى تاريحتى ەسكە الۋ — السىزدىك بەلگىسى ەمەس. كەرىسىنشە، بۇل — رۋحاني كەمەلدىكتىڭ بەلگىسى. وتكەننىڭ قاتەلىگىن تۇسىنگەن حالىق قانا بولاشاعىن دۇرىس قالىپتاستىرا الادى.

قۋعىن-سۇرگىن مەن اشارشىلىق — قازاق حالقىنىڭ تاعدىرىنداعى ەڭ اۋىر سىناقتاردىڭ ءبىرى. بىراق سول قيىندىقتارعا قاراماستان حالقىمىز ءوزىنىڭ ومىرشەڭدىگىن دالەلدەدى. ۇلتتىق رۋح سىنعان جوق. قازاق حالقى ازاتتىعىن ساقتاپ قالدى.

سوندىقتان 31 مامىر — قايعىنى عانا ەسكە الاتىن كۇن ەمەس. بۇل — ۇلتتىڭ قايسارلىعىن، توزىمدىلىگىن، رۋحاني بەرىكتىگىن تانىتاتىن كۇن. بۇل كۇن بىزگە بىرلىكتىڭ، ەلدىكتىڭ، تاۋەلسىزدىكتىڭ قادىرىن ۇعىندىرادى.

تاريحتى ۇمىتپاۋ — بولاشاق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىك. وتكەننىڭ ساباعى ءاردايىم ۇلت ساناسىندا ساقتالۋى كەرەك. سەبەبى تاريحي جادى مىقتى حالىقتىڭ رۋحى دا مىقتى بولادى.

31 مامىر — تاعزىم كۇنى. بۇل — ميلليونداعان جازىقسىز جانداردىڭ رۋحىنا قۇرمەت كورسەتۋ كۇنى. سونىمەن قاتار بۇل — ۇلت رۋحىن جاڭعىرتىپ، تاۋەلسىزدىكتىڭ قادىرىن سەزىنەتىن، ەلدىك سانانى نىعايتاتىن ماڭىزدى كۇن.

قازاق حالقى تالاي زۇلماتتى باستان وتكەرسە دە، رۋحىن جوعالتقان جوق. بۇگىنگى تاۋەلسىز قازاقستان — سول قايسار رۋحتىڭ جەمىسى. ەندەشە، وتكەنگە قۇرمەت كورسەتۋ — بولاشاققا دەگەن سەنىمدى نىعايتۋ.

ۇلت رۋحى — ۇمىتىلماعان تاريحتان باستاۋ الادى.

باعلان تاشيموۆ

Abai.kz