قازاق اراسىنا ەرتەدەن تانىس اڭىزداردىڭ ءبىرى – بيلەۋشى حاننىڭ كەلىسىمىمەن كورشى جۇرتتىڭ وكىلى قازاق جەرىنەن قالا سالىپ قورشاپ، كەيىن ول جەرگە جەرگىلىكتى حالىقتى جاقىنداتپاي قۋىپ، اقىر سوڭىندا ەلدىڭ تۇتاس وڭىردەن ايىرىلىپ قالعانىن باياندايتىن مازمۇنعا قۇرىلعان ەل اڭگىمەسى. ونىڭ مازمۇنىنا بيلەۋشى حاننىڭ كورشى ەلدەن شەبەر شاقىرتىپ، ءساندى ساراي سالدىرۋ نەمەسە الدەبىر ەلدە جوق تاڭسىق قىزمەتتى پايدالانۋ قاراكەتى ارقاۋ بولعان. حانعا ءوز قىزمەتىن ۇسىنعان شەبەر وتەماقىنىڭ شارتىنا وگىز تەرىسىنىڭ كولەمىندەي جەر بەرۋدى سۇرايدى. حان كەلىسىم بەرەدى. شارتتى ورىنداعان شەبەر تەرىنى جۇقالاي كەسىپ، جەردى ولشەي كەلگەندە، ول ۇلان-عايىر كولەمدى قامتيدى.

اڭىز مازمۇنىندا تىڭداۋشىنىنىڭ نازارىن ەرەكشە اۋدارىپ، تاڭ قالدىراتىن باستى كورىنىس – وگىز تەرىسى. ءارى كەتسە، ەكى-ءۇش شارشى مەترلىك كولەمدەگى وگىز تەرىسىنە تۇتاس قالاعا قونىس بولاتىن جەر قالاي ايىرباستالعان؟ وندا قانداي قۋلىق، امال-ءتاسىل بۇركەمەلەنگەن؟ وگىز تەرىسىن بۇگىنگى ميليمەترلىك، تىپتەن, نانومەترلىك ولشەمەن جىڭىشكە ەتىپ تاسپا قانشا ءتىلىنسە دە، قالاعا قونىس بولار جەردىڭ شىقپاسى انىق. ولاي بولسا، «وگىز تەرىسى» استارلاپ، جۇمباقتاپ، تۇسپالداپ سۋرەتتەۋدىڭ ءبىر كورىنىسى بولىپ تۇرعانى ءسوزسىز. ال ول قانداي تۇسپال، قانداي جۇمباق؟

ءحۇ عاسىردىڭ ورتا شەنىندە سول جوشى ۇلىسى مەن شاعاتاي ۇلىستارىنىڭ قونىسىنان بوي كوتەرگەن قازاق ورداسى – شىڭعىس زامانىنان كەلە جاتقان ەل بيلەۋ ءداستۇرىن (شىڭعىستىق اتا تەكتىكتەگى حاندىق بيلىك، قۇرىلتاي شاقىرۋ ارقىلى حان سايلاۋ، كوشى-قون، ساۋدا-ساتتىق، كورشىلەرمەن ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس، ەل ىشىندەگى ءجون-جوسىق ءتارتىبىن بەلگىلەۋ ت.ب.) جانە وتىرىقشى ولكەمەن تىعىز ەكونوميكالىق بايلانىستاعى كوشپەلى تۇرمىس-تىرشىلىكتى ورناتقان، دالالىق دەموكراتيا قاعيداسىن تۇتىنعان،  تۇرلى ساباقتاستىقتى ساقتاعان قارا شاڭىراق بولىپ قالىپتاستى. وردا قارا شاڭىراققا ءتان قاسيەتپەن مەملەكەتتىلىكتىڭ عاسىردان-عاسىرعا ۇلاسقان ءداستۇرى مەن ءجون-جورالعىسىن بۇزباي ساقتاپ، ونى تاريحتىڭ توقتاۋسىز تولايىم كەرۋەنىنە قوستى. تاريح كەرۋەنىنە قوسىلعان كورىكتى كوشتىڭ قاتارىنان شىڭعىس زامانىنان ءنار الىپ، جوشى ۇلىسىنىڭ تاريحىنان ءورىلىپ، قازاق حاندىعىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنەن، تۇرمىس تانابىنان حابار بەرەتىن، تاعىلىمى تەرەڭ، قاتپارى قالىڭ قازىنا – فولكلورلىق رۋحاني مۇرالار دا ورىن الادى. سول قازىنانىڭ ىشىندە التىن وردا مەن قازاق حاندىعىنىڭ بەرىك ساباقتاستىعىن ايشىقتايتىن كومبەنىڭ ءبىرى – حالىق اڭىزدارى.

اڭىزدار – حالىقتىڭ ءوزى بايانداعان كوركەم مازمۇنداعى، شىعارماشىلىق سيپاتتاعى تاريحى. حالىق شىعارماشىلىعىنىڭ كومبەسىندە التىن وردا مەن قازاق حاندىعىنىڭ تۇسىنداعى بەلگىلى تاريحي تۇلعالار مەن ايتۋلى وقيعالاردان، تۇتاس ءبىر كەزەڭدەردەن حابار بەرەتىن اڭىزدار جەلىسى دۇنيەگە كەلدى. مىسالى، «قان شەڭگەلدەگەن شىڭعىس حان»، «اقساق قۇلان – جوشى حان، جوقتاۋ ايتام وسىعان»، «نار مويىنى كەسىلگەن بەردىبەك»، «تۇگەل ءسوزدىڭ ءتۇبى – ءبىر، ءتۇپ اتاسى – مايقى بي»، ت.ب. سىندى تۇراقتى تىركەستەرمەن كومكەرىلگەن، قۇشاعىنا تاريحي كەزەڭدەردىڭ شىندىعىن، تانىم-تاعىلىمىن قۇنداقتاعان اڭىزدار شوعىرى بار.

تاريحي شىندىق ەلەسىن ساقتاعان اڭىزدار جەلىسىنىڭ ءبىرى – حاننىڭ كەلىسىمىمەن كورشى جۇرتتىڭ وكىلى قازاق جەرىنەن قالا سالىپ قورشاپ، كەيىن وعان جەرگىلىكتى حالىقتى جاقىنداتپاي قۋىپ، اقىر سوڭىندا ەلدىڭ تۇتاس وڭىردەن ايىرىلىپ قالعاندىعى تۋرالى ەل اڭگىمەسى. وكىنىش سازىنا ورالعان بۇل سارىننىڭ باستى مازمۇنىنا بيلەۋشى حاننىڭ كورشى ەلدەن شەبەر شاقىرتىپ، ءساندى ساراي سالدىرۋ نەمەسە ءوز جۇرتىندا جوق الدەبىر تاڭسىق قىزمەتتى پايدالانۋ قاراكەتى ارقاۋ بولعان. حانعا ءوز قىزمەتىن ۇسىنعان شەبەر وتەماقىنىڭ شارتىنا وگىز تەرىسىنىڭ كولەمىندەي جەر بەرۋدى سۇرايدى. حان كەلىسىم بەرەدى. شارتتى ورىنداعان شەبەر تەرىنى جۇقالاي كەسىپ، جەردى ولشەي كەلگەندە، ول ۇلان-عايىر كولەمدى قامتيدى.

ەل-جۇرتتى وكىنىشكە ۇرىندىرعان مۇنداي قاراكەتتىڭ باسىندا ءاز-جانىبەك حان بەينەسى تۇر. ءاز-جانىبەك حان – التىن وردانىڭ اتاقتى بيلەۋشىسى وزبەكۇلى جانىبەكتىڭ ءپروتوتيپى. ونىڭ ۇزاق جىلدارعا سوزىلعان بيلىگى تۇسىندا التىن ورداعا مۇسىلمان ءدىنى، تولىق ورنىعىپ، ەلدە ادىلدىك پەن تۇراقتىلىق ورناعان بەيبىت ءومىر سالتانات قۇرادى. ش. ءۋاليحانوۆ اتاپ وتكەنىندەي، ەل جادىندا ءاز-جانىبەك بيلىك قۇرعان كەزەڭى نوعاي مەن قازاقتىڭ بىرلىگى جاراسقان «التىن عاسىرى» دەپ اڭىزدالادى. قازاق پەن نوعاي – ەجەلدەن قونىسى ارالاس، قويى قورالاس تۋىسقان حالىق بولعانى بارشاعا ايان.

قازاق-نوعاي داۋىرىنەن جەتكەن سول اڭىزدىق اڭگىمەلەر مازمۇنى بويىنشا، ءاز-جانىبەك حان ورىستان ارنايى شەبەرلەر شاقىرتىپ سارايشىقتان دا ۇلكەن ساراي (كەيدە اشتارحان قالاسى دەپ اتالادى – اۆت.) قالاسىن سالدىرادى. حاننىڭ بۇل قاراكەتىن اقىلگوي، دانىشپان، ايگىلى اسان قايعى «ءجونسىز ءىس» دەپ سىناپ، قاتتى ۋايىمعا باتادى. ول حانعا «ساعان سارايدى ورىستار سالىپ بەردى – [ونى] ورىس الادى»،- دەپ وكپەلەپ، حاننىڭ ساياساتىنا كەلىسپەي، قازاق جۇرتىنا جاۋدان الىس، ماڭى تىنىش جايلى قونىس – جيدەلى بايسىندى ىزدەپ كەڭ دالانى شارلايدى.

ەندىگى ءبىر اڭىزدا «قۇدىرەتتى» ءاز-جانىبەك حاننىڭ كەڭەسشى، اقىلشىسى –جيرەنشە شەشەن. بۇل اڭىز «تۋرگايسكايا گازەتا» باسىلىمىنىڭ 1897 جىلعى №131 سانىندا «يۆان كاليتا» دەگەن اتاۋمەن جاريالانادى. اڭگىمە اقتوبە ۋەزى بورتە بولىسىنىڭ №1 اۋلىنىڭ سىيلى اقساقالى مامبەت اساۋوۆتان جازىپ الىنادى.

اڭىزدىڭ مازمۇنى بويىنشا، كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە ءاز-جانىبەك حانعا ءبىر ورىس كىسى كەلەدى. حان ونى جيرەنشە شەشەنگە سىناتادى. تاپقىرلىق پەن شەشەندىكتىڭ وزىق ۇلگىسى ارقىلى ورىس كىسى جيرەنشەنى ءمۇدىرتىپ (جيرەنشە ايەلىنىڭ اقىلى تىعىرىقتان شىعادى), ءاز-جانىبەكتى تاڭ قالدىرادى. ول وعان ريزا بولىپ «قالاعانىڭدى ال» دەپ جومارتتىق تانىتادى.

«الگى كىسى:

– ءسىزدىڭ ادىلدىگىڭىز بەن قايىرىمدىلىعىڭ شەكسىز، قۇدىرەتتى حان، بىراق مەنىڭ سۇرايتىنىم وتە شەكتەۋلى: ماعان تەك ءبىر وگىزدىڭ تەرىسى سياتىن جەردى مەنشىككە بەرسەڭىز بولعانى، – دەپ، ءيىلىپ جاۋاپ بەرەدى ورىس.

– سولاي بولسىن! – دەيدى حان.

– حان يەم، ماعان وگىزدىڭ تەرىسىندەي جەرگە يەلىك ەتۋ تۋرالى پارمەنىڭىزدى (گراموتاڭىزدى) بەرىڭىز، – دەپ وتىنەدى ورىس.

حان بۇل ءوتىنىشتى ورىنداپ، ورىسقا ءوزى سۇراعان جەر كولەمىنە يەلىك ەتۋگە قۇقىق بەرەتىن ءمور باسىلعان گراموتا تاپسىرادى. گراموتانى العاننان كەيىن ورىس وگىز تەرىسىن تاسپا ەتىپ وتە جىڭىشكە قىلىپ تىلەدى دە، سول تاسپالارمەن ۇلكەن جەر اۋماعىن قورشاپ الادى. جىلدار ءوتىپ، بۇل يەمدەنگەن جەردە ۇيشىك قالاسىمەن سارايشىق بەكىنىسى بوي كوتەرىپ، وعان وتە كوپ ورىستار قونىستانادى.

حاننىڭ قاراماعىنداعى حالىق ورىستاردىڭ جەردى باسىپ العانىن كورىپ، ولاردى قۋىپ شىقپاق بولادى، بىراق قارسىلىق كورىپ، بەتى قايتادى. سودان كەيىن ولار حانعا كەلىپ، ورىستىڭ حان پارمەنىنە قايشى كەلىپ، كوپ جەردى باسىپ العانى تۋرالى شاعىمدانا باستايدى. حان بۇل شاعىمدارعا سەنبەي، ارىزدانۋشىلاردى ءولىم جازاسىنا كەسەدى. بىراق ءولىم جازاسىنا كەسىلگەندەردىڭ ورنىنا حانعا ءدال وسىنداي شاعىممەن باسقالارى كەلە بەرەدى. بۇل جاعداي حاندى شاعىمدى تەكسەرۋگە ءماجبۇر ەتەدى. كورسەتىلگەن جەرگە كەلگەن حان شىنىمەن دە حالىق تىعىز قونىستانعان ۇلكەن قالانى كورەدى. ورىستىڭ بۇل ءوز بەتىنشە ارەكەتىنە اشۋلانعان حان وعان ايقايلايدى.

– مەنىڭ جەرىمدى باسىپ الۋعا قالاي باتىلىڭ باردى؟

– ءسىزدىڭ حان اتىنان بەرگەن پارمەنىڭىز نەگىزىندە الدىم. ءسىز ماعان وگىزدىڭ تەرىسى قانداي اۋماقتى قامتي السا، سونداي جەردى سىيعا تارتتىڭىز، مەن ونى تاسپا ەتىپ ءتىلىپ، جەردى قورشاپ الدىم، ودان ارتىق العان جوقپىن.

حان ورىستىڭ سوزدەرىنىڭ ادىلدىگىنە كوز جەتكىزەدى. كەيىن بەلگىلى بولعانداي، الگى ورىس يۆان كاليتانىڭ ءوزى بولىپ شىعادى».

تاريحي دەرەكتەر بويىنشا، يۆان كاليتا – ماسكەۋ كنيازى، التىن وردا حانى وزبەكتىڭ تۇسىندا ءومىر سۇرگەن، ورىس كنيازدىعىن بىرىكتىرىپ، ورداعا كىدىرتپەي، كيكىلجىڭسىز الىم-سالىق جيناپ، ونىمەن ۇزاق جىلدار بويى تاتۋ قارىم-قاتىناس ورناتقان، ورىس كنيازدىعى بيلىگىن ەلدى مەكەندەردى ساتىپ الۋ جولىمەن دە كەڭەيتكەن بيلەۋشى.

ءدال وسىعان ۇقساس اڭىز 1900 جىلى «دالا ۋالاياتىنىڭ گازەتى» بەتىندە جاريالانادى، اڭىزدى 1890 جىلى قازاق دالاسىنىڭ جايىق وڭىرىنە ساپارلاعان ورىس جۇرتىنىڭ وكىلىنە جول سەرىك بولعان مامبەت ەسىمدى قازاق كىسى بايانداپ بەرگەن. اڭگىمە مىناداي جولدارمەن باستالادى: «بۇرىنعى ۋاقىتتا، كوپ جىلدار بولدى دۇنيەدە ءبىزدىڭ اتامىز تۇگىل بابامىز جوقتا، كۇللى وسى كۇندە (گى) قازاق-ورىستار (كازاك-ورىستار –اۆت.) تۇراتۇعىن جەرلەر – ورالادان باستاپ تومەن (دەگى) ورال وزەنى بويىنىڭ ەكى جاعى، ونىڭ ءدال استراحانعا دەيىن ءھام ۆولگا (ەدىل – اۆت.) وزەنىنىڭ سول جاعىنا دەيىن كوشىپ ءجۇردى – ءبىزدىڭ حالىق تەمىرلىك حاننىڭ قول استىندا. ءسىزدىڭ قازاق-ورىس ياكي وزگە ورىستار مۇلدە جوق ەدى. ءدال ورىنبورعا شاقتى (جەرلەردە – اۆت) ءبىزدىڭ حالىق تۇردى ءھام ءوزىنىڭ ەركىنشى، ۋايىم-قايعىسىز. سول ۋاقىتقا دەيىن، قاشان كەلدى حانعا ساماردان ياكي ورىنبوردان بىلمەيمىن، ءبىر سورلى، بايعۇس ورىس – ءۇستى-باسى جىرتىق، بىراق قالاي بايقالدى ارتىنان – امالشى ءدال سايتاننىڭ وزىندەي. ول ورىس ءوزى ىسمەر ەكەن ءار جۇمىسقا. ءوزى – بالتاشى، پەششى، ۇستا، زەرگەر ءھام ۋا عايرى جۇمىسشى. سول سەبەپتى ول تۇردى حاننىڭ سارايىندا بەك جاعىمدى تەمىرلىك حانعا ىسمەرلىگىمەن، اڭگىمەشى ءھام سىرنايشى بولعانى ءۇشىن».

اڭىزدىڭ بۇدان ارى قاراي وربەيتىن سيۋجەتتىك مازمۇنى ءاز-جانىبەك پەن اسان قايعى تۋرالى اڭىزداعى جەلىگە ۇقساس. حان الگى ورىسقا جاساتقان ىستەرىن ماقتانىش ەتىپ، جۇرتتى جيناپ بىرنەشە توي جاسايدى. حاننىڭ تويىنا قاريالار مەن اقىلدى كىسىلەر بارماي قويادى. ...اقىر سوڭىندا حان ورىس ۇستاعا: «سىيعا قالاعانىڭدى ال»، – دەيدى. سوندا ول: «ماعان ءبىر وگىزدىڭ تەرىسىندەي جەر بەرسەڭ، رازىمىن»، – دەيدى.

حان ءوزىنىڭ مالىنان ۇلكەن وگىزدى سويىپ، تەرىسىن ورىسقا بەرەدى. ورىس تەرىنى الىپ ونى جىڭىشكە ەتىپ ءتىلىپ، قايىس قىلادى. قايىستى ءبىر-بىرىنە جالعاپ، سونىمەن جەردى ءتورت جاققا ولشەپ جىبەرىپ، قانشا جەردى ولشەيدى، سول جەردىڭ بارلىعى ورىسقا وتەدى. ول جەرگە وزگە ورىس اعايىندارىن كوشىرىپ الا باستايدى. جىلدان-جىلعا ورىستار كوبەيىپ، ورال وزەنىنىڭ بويىنا قالا سالا باستايدى، ءسويتىپ قازاقتاردى بۇل جەردەن قۋىپ جىبەرەدى.

ءبىرى ورىنبورداعى، ەكىنشىسى ومبىداعى مەرزىمدىك باسىلمدار بەتىندە جاريالانعان اتالعان اڭىزدارعا ورتاق مازمۇن – بيلەۋشى حاننىڭ ەشبىر ويلانباستان، قينالماي سىيلاعان وگىز تەرىسىنىڭ كولەمىندەي جەرگە ورىس جۇرتىنىڭ قالا سالىپ، كەيىن ول جەرگە قازاقتاردى قۋىپ شىعۋى.

تاريحتان بەلگىلى، رەسەي پاتشالىعى التىن وردا ىدىراعاننان كەيىنگى ۋاقىتتا «ءبىر قالا – ءبىر حاندىق» بولىپ قالىپتاسقان قازان، اشتارحان سىندى شاعىن حاندىقتاردى جاۋلاپ الىپ، ءحۇىىى عاسىردا كەڭ ساحاراداعى قازاق حاندىعىنىڭ جەرىنە اۋىز سالادى. وسىلايشا، رەسەي پاتشالىعى كورشى ەلدەرمەن ۇزاق جاۋلاسىپ، ىشكى بىرلىگى ىدىراپ السىرەگەن قازاق حاندىعىنىڭ باتىسى مەن سولتۇستىگىندەگى جايىق جانە ەرتىس وزەندەرىنىڭ بويىن جاعالاتىپ اسكەري بەكىنىستەر مەن قورعاندار سالا باستايدى. مۇنى ولار كوشپەلى ەلدەرمەن ساۋدا-ساتتىق جۇرگىزۋدى ورنىقتىرۋ جانە ورتا ازيادان رەسەي شەكاراسىنا كەلەتىن ساۋدا كەرۋەندەرىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە قاجەت دەگەن سىلتاۋمەن جۇزەگە اسىرادى.

رەسەي اكىمشىلىگىنىڭ بۇل ساياساتىنا قازاق بيلەۋشىلەرىنىڭ دە قاتىسى بولدى. مىسالى، 1735 جىلى ور وزەنىنىڭ جايىققا قۇيار ساعاسىنا ورنالاسقان ورىنبور بەكىنىسى (كەيىن ور بەكىنىسى بولىپ اتالدى) كىشى ءجۇز حانى ابىلقايىردىڭ قالاۋىمەن، رۇقساتىمەن سالىندى. بەكىنىستى ورىس ۇكىمەتى قازاق بيلەۋشىلەرىنە «يمپەريا قۇرامىنداعى قالماق پەن باشقۇرتتىڭ قازاق جۇرتىمەن جاۋلاسۋ قاۋىپىن سەيىلتۋ جانە رەسەي پاتشالىعىنىڭ ۇلى تاتاريامەن جانە بۇقارا، تاشكەنت، بالحى قالالارىمەن قاۋىپسىز ساۋدا-ساتتىق جۇرگىزۋ ماقساتىندا سالىپ جاتىرمىز» دەپ تۇسىندىرەدى. بەكىنىستىڭ ىرگەتاسىن قالاعان سالتاناتتى راسىمگە ابىلقايىر حاننىڭ بالاسى ەرالى سۇلتان باسقارعان قازاق بيلەۋشىلەرى دە قاتىسادى.

ابىلقايىر حان پاتشا ۇكىمەتىنەن جايىق بويىنداعى شەكارالىق وڭىردەگى ورىنبورمەن شەكتەلمەي، قازاق حاندىعىنىڭ وڭتۇستىك وڭىرىندەگى سىرداريا وزەنىنىڭ بويىنا قالا سالىپ بەرۋگە قولقا سالادى. ونىڭ بۇل ءوتىنىشىن ورىنداۋ ماقساتىندا ورىنبور اكىمشىلىگى 1740 جىلدىڭ 5-قىركۇيەگىندە پورۋچيك د. گلادىشەۆ، گەودەزيست مۋراۆين، ينجەنەر نازيموۆ باستاعان اسكەري قىزمەتكەرلەردى سىر بويىنا اتتاندىرادى. كەيىن ول جەردە رايىم بەكىنىسى پايدا بولادى.

قازاق دالاسىناداعى ءىرى وزەندەر بويىنا سىنالاپ سالىنعان اسكەري بەكىنىستەر ۋاقىت وتە كەلە وزگە دە فورتپوستار، بەكىنىستەر، اسكەري كازاكتاردىڭ حۋتورلارىنىڭ پايدا بولۋىنا اكەلىپ سوقتىرادى. سول شاعىن اسكەري بەكىنىستەردەن ورىنبور، ومبى، سەمەي سىندى ۇلكەن قالالار بوي كوتەرەدى. باسقاشا ايتساق، التىن وردا مەن قازاق حاندىعىنىڭ جەرىنىڭ تۇتاستىعى اسكەري بەكىنىستەر مەن قالالار سالۋ ارقىلى بولشەكتەنەدى، كوشپەلى تىرشىلىكتىڭ تىنىسى تارىلادى، قونىس ازايدى جانە دالالىق ولكەلەرگە قونىس اۋدارۋشىلار كوبەيىپ، جەر ساۋداعا تۇسە باستايدى. بۇل – تاريحتا بولعان شىنايى وقيعالار. سول شىنايلىقتان اڭىزدىق سارىندار قۇرالىپ، تاريحي شىندىق حالىق شىعارماشىلىعىنا ءتان كوركەمدىك ءادىس-ءتاسىل، وبرازدار ارقىلى بەينەلەنەدى.

اڭىزداعى اڭعال حان، ونەرى اسقان قۋ كورشى، جەرىنەن ايىرىلعان ەلدىڭ وكىنىشى – مۇنىڭ ءبارى تىڭداۋشى جۇرتتى بەي-جاي قالدىرمايتىن كوركەم وبرازدار. بۇل ورايدا، تىڭداۋشىنىڭ نازارىن ەرەكشە اۋدارىپ،  تاڭ قالدىراتىن كوركەم وبراز – وگىز تەرىسى. ءارى كەتسە، ەكى-ءۇش شارشى مەترلىك كولەمدەگى وگىز تەرىسىنە تۇتاس قالاعا قونىس بولعان جەر قالاي ايىرباستالعان؟ مۇندا قانداي قۋلىق، امال-ءتاسىل بۇركەمەلەنگەن؟ وگىز تەرىسىنىڭ ميليمەترلىك، تىپتەن نانومەترلىك ولشەمەن جىڭىشكە ەتىپ تاسپا قانشا تىلسە دە، قالاعا قونىس بولار جەردىڭ شىقپاسى انىق. ولاي بولسا، «وگىز تەرىسى» استارلاپ، جۇمباقتاپ، تۇسپالداپ سۋرەتتەۋدىڭ ءبىر كورىنىسى بولىپ تۇرعانى ءسوزسىز. ال ول قانداي تۇسپال، قانداي جۇمباق؟

بىزدىڭشە، وگىز تەرىسى – جەردىڭ بەدەرى مەن كولەمى سىزىلاتىن توپوگرافيالىق كارتانىڭ كوركەم بەينەسى. ول بەينەنىڭ قازاق فولكلورىندا  پايدا بولۋىنا ورتا عاسىرلاردا، تىپتەن، بەرىدەگى ءحىح عاسىرعا دەيىن توپوگرافيالىق كارتالار قارا مال (وگىز، بۇزاۋ) تەرىسىنەن جاسالۋى سەپ بولعان. توپوگرافيالىق كارتالار تەز توزباۋى جانە قولدانىستا ۇزاق ساقتالۋى ءۇشىن وگىز نەمەسە بۇزاۋ تەرىسىنە بەدەرلەندى. قازىرگى تاڭدا زەرتتەۋشىلەر قازاق دالاسىنا قاتىستى توپوگرافيالىق كارتالاردىڭ ەۋروپا مەن رەسەيدىڭ مۋزەيلەرى مەن كىتاپحانالارىندا ساقتالعان تۇپنۇسقالارىنىڭ كەيبىرى  وگىز (بۇزاۋ) تەرىسىندە جاسالعانىن جازىپ ءجۇر.

دەمەك، التىن وردا مەن قازاق حاندىعىنىڭ جەر-قونىسىنىڭ وتارلانۋ تاريحىنان حابار بەرەتىن بەلگىلى اڭىزداعى وگىز تەرىسى – قالانىڭ كارتاسى سىزىلعان كارتا. وگىز تەرىسى – ونەر-ءبىلىمى وزىق كورشى جۇرتتىڭ ونەرى كەمشىن ەلدەن ءوز قۋلىعىن اسىرعان قيمىل-ارەكەتىنىڭ استارلى، فولكلورلىق تۇسپالمەن جۇمباقتاپ جەتكىزگەن كوركەم بەينەسى. جالپى، ايتىلار ويدى جۇمباقتاپ، تۇسپالداپ بەرۋ – فولكلوردىڭ باستى كوركەمدىك سيپاتتارىنىڭ ءبىرى.

ءبىزدىڭ جەكە مۇراعاتىمىزدا ور (الاعىشقىدا ورىنبور بەكىنىسى دەپ اتالدى)  بەكىنىسىنە پاتشايىم اننا يونوۆنانىڭ تاراپىنان 1734 جىلدىڭ 7 ماۋسىمىندا بەرىلگەن قۇقىقتىق گراموتانىڭ (پريۆەلەگيانىڭ) كوشىرمەسى بار. گراموتا ەسكى سلاۆيان تىلىندە جازىلىپ، وعان رەسەي يمپەرياسىنىڭ ەكى باستى قىران قۇس بەينەلەنگەن گەربى تاڭبالانعان (سۋرەت 1).

سۋرەت: ا.ابسادىقتىڭ مۇراعاتىنان الىندى.

پاتشايىمنىڭ قانداي جەرلەر مەن ەلدەرگە يەلىك ەتەتىن سيپاتتاۋدان باستالعان ءماتىننىڭ سوڭىندا، قۇقىقتىق گراموتانى دايىنداعان كىسىلەردىڭ اتى-جونىمەن قاتار «پريۆيلەگيا ناپيسانا نا كوجە دۆۋح تەليات»، ياعني «گراموتا ەكى بۇزاۋ تەرىسىنە جازىلدى» دەگەن ءسوز جازىلعان (سۋرەت 2).

سۋرەت: ا.ابسادىقتىڭ مۇراعاتىنان الىندى.

قازاق جۇرتىنا وسىنداي وگىز تەرىسىنى سىزىلعان كارتالار مەن گراموتالاردىڭ تانىس بولعاندىعى انىق. سول كورىنىس اڭىز مازمۇنىنى ءوتىپ، كوركەمدىك وبرازعا، بەينەلەپ سۋرەتتەۋگە اينالعان. اڭىز مازمۇنى مۇنداي كورىنىستىڭ تۋىنداۋىنا بيلەۋشىنىڭ اڭعالدىعى، ونىڭ ونەر-ءبىلىمىنىڭ تايازدىعىنان دەپ تانيدى جانە بۇل جاعدايعا ۋايىم مەن وكىنىش بىلدىرەدى.

قازاق جەرىنەن قالا سالامىز دەپ العاشقىدا شاعىن جەردى الىپ، كەيىن قالانىڭ كارتاسى سىزىلعاندا ول جەردىڭ مۇلدەم كەڭەيىپ كەتۋ كورىنىسىن ىرگەتاسى 1879-1883 جىلدارى قالانعان قوستاناي قالاسىنىڭ تاريحىنان كورۋگە بولادى. العاشقىدا توبىل وزەنىنىڭ سول جاعالاۋىنداعى «قوستاناي وتكەلى» مەن «ءابىل-ساي» دەپ اتالاتىن القاپ ارالىعىنداعى 350 دەسياتينا جەرگە تۇرعىن جاي سالۋ ارقىلى ورنالاسۋعا ءتيىستى قونىس، 1895 جىلدان باستالىپ، 1907 جىلى اياقتالعان كارتادا قالا تۇرعىنداردىڭ تۇرعىن جايى ءۇشىن بەلگىلەنگەن جەر كولەمى 834 دەسياتيناعا دەيىن كەڭەيىپ، ال قالا تۇرعىندارىنىڭ قاجەتتى ءۇشىن پايدالاناتىن جەر كولەمى 13 500 دەسياتينادان 35 474 دەسياتيناعا دەيىن ارتادى.

بۇل – كەشەگى كۇنى عانا بولعان تاريحتان مىسال. ال التىن وردا مەن ونىڭ مۇراگەرى قازاق حاندىعىنىڭ العاشقى وتارلانعان كەزەڭىندە تاريحي وقيعالاردىڭ قالاي وربىگەنى ءبىر جاراتۋىشىنىڭ وزىنە عانا ايان!

التىن وردا مەن قازاق حاندىعىنىڭ ساباقتاستىعىنان سىر شەرتەتىن حالىق اڭىزدارىنىڭ قىر-سىرىمەن تەرەڭىرەك تانىسامىن دەگەن وقىرماندار ءبىزدىڭ «جوشى ۇلىسى جانە قازاق اڭىزدارى» (قوستاناي، 2026) اتتى زەرتتەۋ كىتابىمىزبەن تانىسۋىنا بولادى (سۋرەت 3).

سۋرەت: ا.ابسادىقتىڭ مۇراعاتىنان الىندى.

زەرتتەۋ ەڭبەك التىن وردا حاندىعىنداعى تاريحي تۇلعالاردىڭ اتقارعان قىزمەتىنە، ومىردە بولعان وقيعانىڭ ءمان-ماڭىزىنا بايلانىستى ايتىلاتىن اڭىزداردىڭ تاريحيلىعى مەن فولكلورلىق كوركەم بەلگىلەرىن، سىر-سيپاتىن تالداۋعا قۇرىلعان. وندا شىڭعىس حاننان باستاپ جوشى حان، مايقى بي، قوڭقۇتان مەڭىلىك، الاشا حان، ءاز-جانىبەك حان، اسان قايعى، بەردىبەك حان، ەدىگە بي سىندى تاريحي تۇلعالاردىڭ اڭىزداعى بەينەسى زەردەلەنەدى.

زەرتتەۋ از تيراجبەن جارىق كوردى. تۇساۋكەسەر ءراسىمى ۇستىمىزدەگى ماۋسىم ايىنىڭ سوڭعى كۇندەرى وتەدى. بۇل جايىندا ءبىزدىڭ فەيسبۋك پاراقشامىزدا حابارلاما بەرىلەدى. كىتاپقا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ، حابارلاسامىن دەگەن وقىرماندار ءۇشىن ەلەكتروندىق پوشتا مىناداي: almas9172447@gmail.com

***

ماقالا قر عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ عىلىم كوميتەتىنىڭ قارجىلاندىرۋى نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان  ار 26199503 «تۋرگايسكيە وبلاستنىە ۆەدوموستي» (1891-1917), «تۋرگايسكايا گازەتا» (1895-1910) باسىلىمدارى: تاريحي، ەتنوگرافيالىق جانە فولكلورلىق دەرەك كوزى» جوباسىنىڭ نەگىزىندە دايىندالدى.

الماسبەك ابسادىق، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، قوستاناي قالاسى

Abai.kz