سوڭعى جىلدارى قوعامدا ءجيى كوتەرىلەتىن سۇراقتاردىڭ ءبىرى – قازاق حالقىنىڭ دەموگرافيالىق بولاشاعى مەن قازاقستاننىڭ ۇزاق مەرزىمدى دامۋى.

قازىرگى كوپتەگەن ءبىلىمدى ازاماتتاردى، قازاقتاردىڭ سانى جىل سايىن قاتتى كەمىپ بارا جاتقاندىعى، تۋ كورسەتكىشىنىڭ وتە تومەندەپ كەتكەندىگى، سونداي-اق، شەتەلدەگى قانداستاردىڭ ەلگە كەلۋىنە ادەيى قولدان جاسالىنعان كەدەرگىلەر بار ەكەنىن (ۇكىمەتتىڭ ساياسي ساۋاتسىزدىعىنىڭ ارقاسىندا، تۇككە قاجەتى جوق پيلوتتىق جوبانىڭ ىسكە قوسىلۋى، ناقتى ايتارىمىز، قادىرمەندى بيلىك يەسى وسىنى قالايدا جەڭىلدەتۋگە كومەكتەسىپ جىبەرۋى كەرەك), ءارى قازاقستاننىڭ كوپشىلىك بولىگىنىڭ قاڭىراپ بوس قالعاندىعى قاتتى الانداتۋدا. سونىمەن قاتار، تۇرعىنداردىڭ تۇرمىس دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋى، دۇكەندەردە ازىق-تۇلىك باعاسىنىڭ قاتتى قىمباتتاۋى، جالاقى مەن زەينەتاقىنىڭ كۇنكورىسكە جەتكىلىكسىزدىگى، شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتىڭ تىعىرىققا تىرەلۋى قازىرگى كۇندەرى ۇلكەن پروبلەماعا اينالدى.

ارينە، بۇل سۇراقتارعا ەموتسيامەن ەمەس، تاريحي تاجىريبە مەن ناقتى مىسالدارعا سۇيەنە وتىرىپ جاۋاپ بەرگەنىمىز دۇرىس. قازاقستاننىڭ كەلەشەگى بار ما؟ قازاقتار مەملەكەتتى ۇستاپ تۇرا الا ما؟

ەڭ الدىمەن دەموگرافيا پروبلەماسىنا توقتالعان ءجون. كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ بولاشاعى حالىق سانىنا تىكەلەي بايلانىستى. حالىق كوپ بولسا، ەڭبەك رەسۋرسى دا كوبەيەدى، ىشكى نارىق تا داميدى، قورعانىس قابىلەتى دە كۇشەيەدى. قازاق حالقى تاريحتا تالاي اۋىر سىناقتاردى باستان وتكەردى. حح عاسىردىڭ 20-30 جىلدارىنداعى اشارشىلىقتا حالقىمىزدىڭ ۇلكەن بولىگى قىرىلدى نەمەسە شەتەلگە كوشىپ كەتتى. قازىر سونى كەلتىرە الماي الەكپىز.

سوڭعى جىلدارى تۋ كورسەتكىشىنىڭ تىم تومەندەپ كەتكەن. بۇعان تۇرعىن ءۇي باعاسىنىڭ ءوسۋى، جاستاردىڭ كەش وتباسىن قۇرۋى جانە بالا تاربيەسىنە كەتەتىن شىعىنداردىڭ ارتۋى اسەر ەتۋدە. جانە ءبىر ايتارىمىز، كورشى ەلدەردىڭ يدەالوگياسىنىڭ قاتتى قىسىمىنان، قازاق قوعامىنىڭ تىم ازعىندانىپ كەتكەندىگى. سوندىقتان، ۇلتتىق يدەالوگيانى جوعارى دەڭگەيدە تەزدەتىپ دامىتۋ ء(تىل، ءداستۇر، ادەپ-عۇرىپ، تاعى باسقالار), جاس وتباسىلاردى قولداۋ ەرەكشە ماڭىزدى.

مىسال كەلتىرەتىن بولساق، ۆەنگريا مەملەكەتى بىرنەشە جىل بۇرىن دەموگرافيالىق داعدارىسقا تاپ بولدى. ۇكىمەت كوپبالالى وتباسىلارعا تۇرعىن ۇيگە جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرىپ، سالىقتىق جەڭىلدىكتەر ۇسىندى. ناتيجەسىندە تۋ كورسەتكىشىن تۇراقتاندىرۋعا قول جەتكىزدى. قازاقستان دا وسىنداي تاجىريبەلەردى ءوز جاعدايىنا بەيىمدەپ پايدالانا الادى.

تاعى ءبىر ماڭىزدى سۇراق – شەتەلدەگى قازاقتاردىڭ تاريحي وتانىنا ورالۋىن تەزدەتۋ قاجەت. الەمنىڭ ءار تۇكپىرىندە تالاي ميلليونداعان ەتنيكالىق قازاق ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. ەگەر ولاردى ەلگە كەلتىرە الساق، قازىرگى السىرەپ بارا جاتقان قازاقستاننىڭ دەموگرافيالىق جانە ەكونوميكالىق الەۋەتىن ارتتىرا الاتىن ۇلكەن كۇش بولىپ تابىلار ەدى.

تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا كوپتەگەن قانداستارىمىز موڭعوليادان، قىتايدان، وزبەكستاننان، تۇركىمەنستاننان جانە باسقا مەملەكەتتەردەن كوشىپ كەلدى. ولار اۋىل شارۋاشىلىعىندا، ءبىلىم سالاسىندا، كاسىپكەرلىكتە جانە مادەنيەتتە ءوز ورنىن تاۋىپ، ەلدىڭ دامۋىنا ۇلەس قوستى.

سوندىقتان، كوشى-قون راسىمدەرىن جەڭىلدەتۋ – دەموگرافيالىق ساياساتتىڭ ماڭىزدى بولىگى رەتىندە قارالۋى كەرەك. قۇجاتتاردى راسىمدەۋ نەعۇرلىم جەڭىل بولسا، سوعۇرلىم تاريحي وتانىنا ورالعىسى كەلەتىن ازاماتتاردىڭ سانى ارتادى.

سونداي-اق – بوس جاتقان اۋماقتاردى يگەرۋ. قازاقستان الەمدەگى جەر كولەمى ەڭ ۇلكەن مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى، حالىق تىعىزدىعى تومەن ەلدەردىڭ قاتارىنا جاتادى. كوپتەگەن اۋىلداردا، اۋدانداردا، مونوقالالاردا ءتىپتى، وبلىس ورتالىقتارىندا، حالىق سانى جىل وتكەن سايىن قاتتى كەمىپ كەلەدى.

بىراق, الەمدە مۇنداي جاعدايدى ءساتتى شەشكەن ەلدەر بار. مىسالى، كانادا سولتۇستىك وڭىرلەرىن دامىتۋ ءۇشىن ارنايى باعدارلامالار قابىلداپ، كاسىپكەرلەر مەن ماماندارعا شىنايى تۇردە جەڭىلدىكتەر بەردى. سونىڭ ناتيجەسىندە شالعاي ايماقتاردا جاڭا وندىرىستەر اشىلىپ، حالىق سانى وسە باستادى.

مىسال كەلتىرسەك، تۇركىستان وبلىسىنداعى كوپتەگەن اۋىلداردا جىلىجاي شارۋاشىلىعى جاقسى دامىپ كەلەدى. سونىڭ ارقاسىندا جەرگىلىكتى تۇرعىندار جىل بويى تابىس تاۋىپ وتىر.

ەندىگى ايتارىمىز – حالىقتىڭ تۇرمىس دەڭگەيى. قاراپايىم ازامات ءۇشىن ەلدىڭ بولاشاعى تۋرالى سوزدەن بۇرىن ءوزىنىڭ كۇندەلىكتى تۇرمىسى ماڭىزدى. ەگەر جالاقى ازىق-تۇلىك باعاسىنا جەتپەسە، ادامدار ەرتەڭگى كۇنگە الاڭدايدى.

مۇنداي جاعدايدا ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ ەرەكشە ماڭىزدى. قازاقستان ۇزاق ۋاقىت بويى مۇناي مەن مەتالدارعا تاۋەلدى بولدى. الايدا شيكىزاتقا عانا سۇيەنۋ جەتكىلىكسىز.

مىسالى، وڭتۇستىك كورەيا وتكەن عاسىردىڭ ورتاسىندا كەدەي اگرارلىق مەملەكەت بولاتىن. بۇگىندە ول ەلەكترونيكا، كەمە جاساۋ جانە اۆتوموبيل ءوندىرىسى بويىنشا الەم كوشباسشىلارىنىڭ ءبىرى. مۇنداي ناتيجەگە بىلىمگە، عىلىمعا جانە ءوندىرىستى دامىتۋعا كوڭىل ءبولۋ ارقىلى جەتتى.

قازاقستان دا تەك شيكىزات ساتۋمەن شەكتەلمەي، دايىن ءونىم وندىرۋگە ۇمتىلۋى كەرەك. ايتارىمىز، ەلىمىز بيداي وندىرۋدەن الەمدەگى جەتەكشى مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى. ەگەر استىقتى شيكىزات رەتىندە عانا ەكسپورتتاماي، ودان ماكارون، كونديتەرلىك ونىمدەر جانە باسقا دا تاۋارلار وندىرسەك، تابىس بىرنەشە ەسە ارتادى.

سونىمەن قاتار – كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋى. كاسىپكەرلىك جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرىپ، حالىقتىڭ تابىسىن ارتتىرادى.

مىسالى، اقش ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزگى تىرەگى – شاعىن جانە ورتا بيزنەس. ەلدەگى جۇمىس ورىندارىنىڭ كوپ بولىگى ءدال وسى سەكتوردا قۇرىلعان. قازاقستاندا دا كاسىپكەرلەرگە قولجەتىمدى نەسيە بەرۋ، اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى كەمىتۋ جانە وتاندىق وندىرۋشىلەردى قولداۋ ماڭىزدى.

مىسالى، تابيعي رەسۋرستارى وتە كەم سينگاپۋر بۇگىندە الەمدەگى ەڭ دامىعان مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى. ونىڭ نەگىزگى بايلىعى – سول ەلدەگى ءبىلىمدى جانە بىلىكتى ازاماتتار. سوندىقتان، قازاقستان ءۇشىن دە مەكتەپ پەن ۋنيۆەرسيتەت ساپاسىن ارتتىرۋ ستراتەگيالىق مىندەت بولۋى ءتيىس.

ءبىزدىڭ ەلدە، اسا قاتتى تاعى ءبىر كوڭىل اۋداراتىن باعىت، قازىرگى ازىپ-توزىپ بارا جاتقان قازاق قوعامىن، ازعىندىقتان قورعاۋدىڭ تاعى ءبىر جولى – ۇلتتىق مادەنيەتتى نىعايتۋ. باتىرلار جىرى، تاريحي روماندار، ۇلتتىق مۋزىكا، ءداستۇرلى ونەر جانە قازاق ادەبيەتى جاستار تاربيەسىنىڭ ماڭىزدى قۇرالى بولۋى كەرەك. قازاقستان تەلە ارنالارىن تولىقتاي قازاقشاعا اۋدارۋ كەرەك.

ءارى، وتباسى ينستيتۋتىن نىعايتۋ دا اسا ماڭىزدى. بالا تاربيەسى ەڭ الدىمەن وتباسىنان باستالادى. سوندىقتان اتا-انالاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋعا نەگىزدەلگەن باعدارلامالار مەن قوعامدىق باستامالار كوبەيگەنى دۇرىس. وتباسىندا سىيلاستىق پەن تاربيە بولعان جەردە قوعام دا تۇراقتى بولادى.

تاريح ءبىر شىندىقتى ۇيرەتەدى: ازعىندىققا ۇشىراماي، بولاشاعىنا سەنەتىن، ەڭبەك ەتەتىن جانە بىلىمگە ۇمتىلاتىن حالىق ەشقاشان جوعالمايدى. قازاق حالقى عاسىرلار بويى تالاي سىننان ءوتتى. سوندىقتان بۇگىنگى قيىندىقتاردى دا ەڭسەرۋگە تولىق مۇمكىندىگى بار. ەگەر دەموگرافيانى قولداپ، قانداستار كوشىن جەڭىلدەتىپ، كاسىپكەرلىكتى دامىتىپ، حالىقتىڭ تۇرمىسىن جاقسارتا الساق، قازاقستاننىڭ كەلەشەگى جارقىن بولماق.

بەيسەنعازى ۇلىقبەك،

قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى