بۇگىنگى تاڭدا جاھاندىق ساياسي ارەنا بۇرىن-سوڭدى بولماعان تۋربۋلەنتتىلىكتى باستان كەشىرۋدە. حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك جۇيەسىنىڭ دەگراداتسياسى، جەتەكشى دەرجاۆالار اراسىنداعى تەكەتىرەستىڭ كۇشەيۋى جانە گەوەكونوميكالىق جىككە ءبولىنۋ — قازىرگى الەمنىڭ نەگىزگى سيپاتتارىنا اينالىپ ۇلگەردى. مۇنداي كۇردەلى جاعدايدا مەملەكەتتىڭ سىرتقى ساياسي باعدارى ونىڭ ەگەمەندىگى مەن تۇراقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتەتىن باستى قۇرال بولىپ تابىلادىعى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.

قازاقستان سىرتقى ساياساتىنىڭ نەگىزى رەتىندە قالىپتاسقان كوپۆەكتورلىلىق ءپرينتسيپى بۇگىندە جاڭا مازمۇنمەن تولىعىپ، ەل ىشىندەگى اۋقىمدى كونستيتۋتسيالىق رەفورمالارمەن ساباقتاسا تۇسۋدە. تومەندەگى ساراپتامامامىزدا مەملەكەتىمىزدىڭ ىشكى جاڭعىرۋ ۇدەرىستەرى سىرتقى سەرىكتەستەردىڭ قابىلداۋىنا قالاي اسەر ەتەتىنى جانە جاڭا گەوساياسي جاعدايدا تەڭگەرىمدى قالاي ساقتاۋعا بولاتىنى جايىندا وي تولعايتىن بولامىز.

ىشكى ساياسي جاڭعىرۋ — حالىقارالىق بەدەلدىڭ ىرگەتاسى

مەملەكەتتىڭ حالىقارالىق سۋبەكتىلىگى مەن ونىڭ سىرتقى ساياساتتاعى بەدەلى، ەڭ الدىمەن، ەل ىشىندەگى تۇراقتىلىق پەن ينستيتۋتتاردىڭ ساپاسىنا تىكەلەي بايلانىستى ەكەندىگى ەش داۋ تۋعىزبايدى. وسى تۇرعىدان العاندا، ەلىمىزدە جۇزەگە اسىرىلعان كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار شەتەلدىك سەرىكتەستەر ءۇشىن ماڭىزدى ساياسي فاكتورعا اينالدى.

قر پرەزيدەنتى جانىنداعى قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى داۋرەن ابەن اتاپ وتكەندەي، ىشكى وزگەرىستەر حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ قازاقستانعا دەگەن كوزقاراسىنا تىكەلەي ىقپال ەتەدى. شەتەلدىك سەرىكتەستەر ءۇشىن كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ سىرتقى باستامالارى عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە: مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ ساپاسى مەن تيىمدىلىگى; ساياسي جۇيەنىڭ تۇراقتىلىعى مەن بولجامدىلىعى; زاڭ ۇستەمدىگى مەن ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ تەتىكتەرىنىڭ بەرىكتىگى ماڭىزدى ءرول اتقارادى.

جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ كۇشىنە ەنۋى — بۇل تەك زاڭنامالىق اكتىلەردى جاڭارتۋ ەمەس، قازاقستاننىڭ ينستيتۋتتىق دامۋىنىڭ جاڭا بەلەسى بولىپ تابىلدى. بۇل مەملەكەتتىڭ ساياسي جۇيەنى زاماناۋي سىن-قاتەرلەرگە بەيىمدەۋگە دەگەن شىنايى ۇمتىلىسىن كورسەتەدى. وسى ورايدا، داۋرەن ابەن: «حالىقارالىق ساياساتتا بەدەل جەكەلەگەن شەشىمدەرمەن ەمەس، ءىس-ارەكەتتەردىڭ جۇيەلىلىگىمەن قالىپتاسادى. بۇگىندە شەتەلدىك سەرىكتەستەر كونستيتۋتسيالىق ەرەجەلەردىڭ ءىس جۇزىندە قانشالىقتى ءتيىمدى جۇزەگە اساتىنىن ءجىتى باقىلاپ وتىر»،-دەيدى.

ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىق جانە تۇراقتىلىق

قازاقستان ورتالىق ازيا وڭىرىندەگى ەڭ تۇراقتى مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى رەتىندە جالپاق الەمگە تانىمال ەل بولىپ سانالادى. جاھاندىق گەوساياسي شيەلەنىستەر مەن ەكونوميكالىق سانكتسيالار اياسىندا ينۆەستورلار مەن حالىقارالىق ۇيىمدار ءۇشىن ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە ساياسي تۇراقتىلىق پەن ۇزاق مەرزىمدى بولجامدىلىق ماڭىزدى بولىپ تابىلادى. ىشكى رەفورمالار مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ارقىلى وسى تۇراقتىلىقتى نىعايتۋعا باعىتتالىپ وتىرعان جايى بار.

كوپۆەكتورلىلىقتىڭ زاماناۋي ترانسفورماتسياسى

بۇگىنگى تاڭدا سىرتقى ساياساتتاعى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋ بەس نەمەسە ون جىل بۇرىنعى ۋاقىتپەن سالىستىرعاندا الدەقايدا كۇردەلەنە تۇستكەندىگى ەش جاسىرىن ەمەسى. دۇنيەجۇزىلىك ءتارتىپتىڭ فراگمەنتاتسيالانۋى بەيتاراپ جانە دەربەس شەشىمدەر قابىلداۋ مۇمكىندىگىن تارىلتىپ وتىر. وسىنداي جاعدايدا قازاقستاننىڭ كوپۆەكتورلىلىق ساياساتى قالاي ومىرشەڭدىگىن دالەلدەپ شىقتى دەسەك ەش ارتىق ايتايمىز؟

كوپۆەكتورلىلىقتىڭ شىنايى ءمانى

كوپۆەكتورلىلىق — بۇل بارلىق تاراپقا بىردەي ۇناۋعا تىرىسۋ نەمەسە بارلىق كۇش ورتالىقتارىنان بىردەي قاشىقتىقتا تۇرۋ ەمەس. ونىڭ باستى ماقساتى — بارلىق نەگىزگى سەرىكتەستەرمەن سىندارلى قارىم-قاتىناستى دامىتۋ ارقىلى ۇلتتىق مۇددەلەردى دايەكتى تۇردە ىلگەرىلەتۋ بولىپ تابىلادى. وسى ورايدا ەلىمىزگە كومەككە «ديپلوماتيالىق بالانس قۇرالدارى» كەلەدى. تارقاتا ايتاتىن بولساق، قازاقستان سىرتقى ساياساتىنىڭ پراگماتيزمى مەن يكەمدىلىگى تومەندەگى باعىتتارداعى تەڭگەرىمدى ساقتاۋدان كورىنەدى:

1. گەوساياسي سەرىكتەستىك: رەسەيمەن جانە قىتايمەن ستراتەگيالىق ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋ.
2. باتىس باعىتى: اقش-پەن جانە ەۋروپالىق وداقپەن ينۆەستيتسيالىق جانە تەحنولوگيالىق بايلانىستاردى كەڭەيتۋ.
3. وڭىرلىك ينتەگراتسيا: ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىمەن ورتاق قاۋىپسىزدىك پەن دامۋ بەلدەۋىن قۇرۋ.
4. شىعىس جانە يسلام الەمى: تاياۋ شىعىس ەلدەرىمەن جانە ازيا-تىنىق مۇحيتى ايماعىمەن ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ.

بۇل ءتاسىل ەگەمەندى ەلىمىز ءۇشىن  ءبىر عانا باعىتقا تاۋەلدى بولىپ قالماي، شەشىم قابىلداۋ ەركىندىگىن ساقتاۋعا جول اشادى. قازاقستاننىڭ الەمنىڭ دەرلىك بارلىق جەتەكشى دەرجاۆالارىمەن سەنىمدى دەڭگەيدەگى ساياسي ديالوگتى ساقتاپ وتىرعان ساناۋلى مەملەكەتتەردىڭ قاتارىندا بولۋى — وسى ساياساتتىڭ جەمىسى.

تاۋەلسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتىڭ سينەرگياسى

قازاقستانداعى ىشكى مودەرنيزاتسيا ۇدەرىستەرى مەن بەلسەندى كوپۆەكتورلى ديپلوماتيا بۇگىندە ءبىر-ءبىرىن تولىقتىرىپ، ءوزارا كۇشەيتىپ وتىر. ساياسي جۇيەنى ەۆوليۋتسيالىق جولمەن جاڭارتا الاتىن مەملەكەتتىڭ حالىقارالىق ارەناداعى سۋبەكتىلىگى دە جوعارى بولادى.

الەمدەگى گەوساياسي قايشىلىقتاردىڭ ۋشىعۋىنا قاراماستان، قازاقستان ءوزىنىڭ بەيبىتشىلىك سۇيگىش، بولجامدى جانە سەنىمدى سەرىكتەس رەتىندەگى بەدەلىن ساقتاپ قالدى. ىشكى رەفورمالاردىڭ ءساتتى جۇزەگە اسىرىلۋى ەلىمىزدىڭ سىرتقى قاۋىپ-قاتەرلەرگە توتەپ بەرۋ قابىلەتىن ارتتىرىپ، قۇبىلمالى الەمدەگى تۇراقتىلىعىمىزدىڭ باستى كەپىلى بولىپ قالا بەرمەك.

ءابىل-سەرىك الىاكبار

Abai.kz