Býgingi tanda jahandyq sayasy arena búryn-sondy bolmaghan turbulenttilikti bastan keshirude. Halyqaralyq qauipsizdik jýiesining degradasiyasy, jetekshi derjavalar arasyndaghy teketiresting kýshengi jәne geoekonomikalyq jikke bólinu — qazirgi әlemning negizgi sipattaryna ainalyp ýlgerdi. Múnday kýrdeli jaghdayda memleketting syrtqy sayasy baghdary onyng egemendigi men túraqty damuyn qamtamasyz etetin basty qúral bolyp tabyladyghy aitpasa da týsinikti.

Qazaqstan syrtqy sayasatynyng negizi retinde qalyptasqan kópvektorlylyq prinsiypi býginde jana mazmúnmen tolyghyp, el ishindegi auqymdy konstitusiyalyq reformalarmen sabaqtasa týsude. Tómendegi saraptamamamyzda memleketimizding ishki janghyru ýderisteri syrtqy seriktesterding qabyldauyna qalay әser etetini jәne jana geosayasy jaghdayda tengerimdi qalay saqtaugha bolatyny jayynda oy tolghaytyn bolamyz.

Ishki sayasy janghyru — halyqaralyq bedelding irgetasy

Memleketting halyqaralyq subektiligi men onyng syrtqy sayasattaghy bedeli, eng aldymen, el ishindegi túraqtylyq pen instituttardyng sapasyna tikeley baylanysty ekendigi esh dau tughyzbaydy. Osy túrghydan alghanda, elimizde jýzege asyrylghan konstitusiyalyq reformalar sheteldik seriktester ýshin manyzdy sayasy faktorgha ainaldy.

QR Preziydenti janyndaghy Qazaqstan strategiyalyq zertteuler instituty diyrektorynyng orynbasary Dauren Áben atap ótkendey, ishki ózgerister halyqaralyq qauymdastyqtyng Qazaqstangha degen kózqarasyna tikeley yqpal etedi. Sheteldik seriktester ýshin kez kelgen memleketting syrtqy bastamalary ghana emes, sonymen birge: Memlekettik instituttardyng sapasy men tiyimdiligi; Sayasy jýiening túraqtylyghy men boljamdylyghy; Zang ýstemdigi men azamattardyng qúqyqtaryn qorghau tetikterining beriktigi manyzdy ról atqarady.

Jana Konstitusiyanyng kýshine enui — búl tek zannamalyq aktilerdi janartu emes, Qazaqstannyng instituttyq damuynyng jana belesi bolyp tabyldy. Búl memleketting sayasy jýieni zamanauy syn-qaterlerge beyimdeuge degen shynayy úmtylysyn kórsetedi. Osy orayda, Dauren Áben: «Halyqaralyq sayasatta bedel jekelegen sheshimdermen emes, is-әreketterding jýieliligimen qalyptasady. Býginde sheteldik seriktester konstitusiyalyq erejelerding is jýzinde qanshalyqty tiyimdi jýzege asatynyn jiti baqylap otyr»,-deydi.

Investisiyalyq tartymdylyq jәne túraqtylyq

Qazaqstan Ortalyq Aziya ónirindegi eng túraqty memleketterding biri retinde jalpaq әlemge tanymal el bolyp sanalady. Jahandyq geosayasy shiyelenister men ekonomikalyq sanksiyalar ayasynda investorlar men halyqaralyq úiymdar ýshin eng birinshi kezekte sayasy túraqtylyq pen úzaq merzimdi boljamdylyq manyzdy bolyp tabylady. Ishki reformalar memlekettik basqarudyng tiyimdiligin arttyru arqyly osy túraqtylyqty nyghaytugha baghyttalyp otyrghan jayy bar.

Kópvektorlylyqtyng zamanauy transformasiyasy

Býgingi tanda syrtqy sayasattaghy tepe-tendikti saqtau bes nemese on jyl búrynghy uaqytpen salystyrghanda әldeqayda kýrdelene týstkendigi esh jasyryn emesi. Dýniyejýzilik tәrtipting fragmentasiyalanuy beytarap jәne derbes sheshimder qabyldau mýmkindigin taryltyp otyr. Osynday jaghdayda Qazaqstannyng kópvektorlylyq sayasaty qalay ómirshendigin dәleldep shyqty desek esh artyq aitaymyz?

Kópvektorlylyqtyng shynayy mәni

Kópvektorlylyq — búl barlyq tarapqa birdey únaugha tyrysu nemese barlyq kýsh ortalyqtarynan birdey qashyqtyqta túru emes. Onyng basty maqsaty — barlyq negizgi seriktestermen syndarly qarym-qatynasty damytu arqyly últtyq mýddelerdi dәiekti týrde ilgeriletu bolyp tabylady. Osy orayda elimizge kómekke «Diplomatiyalyq balans qúraldary» keledi. Tarqata aitatyn bolsaq, Qazaqstan syrtqy sayasatynyng pragmatizmi men iykemdiligi tómendegi baghyttardaghy tengerimdi saqtaudan kórinedi:

1. Geosayasy seriktestik: Reseymen jәne Qytaymen strategiyalyq yntymaqtastyqty terendetu.
2. Batys baghyty: AQSh-pen jәne Europalyq Odaqpen investisiyalyq jәne tehnologiyalyq baylanystardy keneytu.
3. Ónirlik integrasiya: Ortalyq Aziya memleketterimen ortaq qauipsizdik pen damu beldeuin qúru.
4. Shyghys jәne islam әlemi: Tayau Shyghys elderimen jәne Aziya-Tynyq múhity aimaghymen ekonomikalyq yntymaqtastyqty nyghaytu.

Búl tәsil Egemendi Elimiz ýshin  bir ghana baghytqa tәueldi bolyp qalmay, sheshim qabyldau erkindigin saqtaugha jol ashady. Qazaqstannyng әlemning derlik barlyq jetekshi derjavalarymen senimdi dengeydegi sayasy dialogty saqtap otyrghan sanauly memleketterding qatarynda boluy — osy sayasattyng jemisi.

Tәuelsizdik pen túraqtylyqtyng siynergiyasy

Qazaqstandaghy ishki modernizasiya ýderisteri men belsendi kópvektorly diplomatiya býginde bir-birin tolyqtyryp, ózara kýsheytip otyr. Sayasy jýieni evolusiyalyq jolmen janarta alatyn memleketting halyqaralyq arenadaghy subektiligi de joghary bolady.

Álemdegi geosayasy qayshylyqtardyng ushyghuyna qaramastan, Qazaqstan ózining beybitshilik sýigish, boljamdy jәne senimdi seriktes retindegi bedelin saqtap qaldy. Ishki reformalardyng sәtti jýzege asyryluy elimizding syrtqy qauip-qaterlerge tótep beru qabiletin arttyryp, qúbylmaly әlemdegi túraqtylyghymyzdyng basty kepili bolyp qala bermek.

Ábil-Serik Áliakbar

Abai.kz