تاياۋدا اباي وبلىسىنىڭ اباي اۋدانىندا ايماق باسشىسى بەرىك ءۋاليدىڭ قاتىسۋىمەن بىرنەشە اۋقىمدى شارۋانىڭ تانىستىرىلىمى بولدى. وبلىس باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن جۇزەگە اسقان «قالادان – اۋىلعا» جوباسى بويىنشا ارحات اۋىلىنا 9 وتباسى كوشىپ كەلسە، مەدەۋ ەلدىمەكەنىندە جاڭا اۋىز سۋ جۇيەسى ىسكە قوسىلدى. ءتۋريزمدى دامىتۋعا باعىتتالعان الەۋمەتتىك نىساندار قۇرىلىسىمەن تانىسىپ، جالپى حالىقپەن كەزدەستى، بىرقاتار تۇرعىندار اكىمنىڭ جەكە قابىلداۋىندا بولدى.

وسى بىرقاتار ءىس-شارانىڭ قاتارىندا ورىن العان اۋدان ورتالىعىنداعى ساياباقتىڭ جاڭعىرتىلىپ، قايتا اشىلۋىنا جەكە توقتالعاندى ءجون كورىپ وتىرمىز. سەبەبى، بۇل – وتكەنگە قۇرمەت، تاريح پاراقتارىنداعى ۇلگىلى ىستەردى قايتا جاڭعىرتۋ. «تازا قازاقستان» رەسپۋبليكالىق ەكولوگيالىق اكتسياسى شەڭبەرىندە اۋىل تۇعىندارى ءۇشىن قولايلى قوعامدىق ورتا قالىپتاستىرۋ ماقساتىنداعى باستاماعا وبلىستىق بيۋدجەتتەن قوماقتى قاراجات ءبولىنىپ، قاراۋسىز قالعان ساياباق زاماناۋي اباتتاندىرىلعان. ساياباق ءىشى تەك دەمەالىس ورىنى عانا ەمەس، جاسوسپىرىمدەرگە جەكەلەگەن سپورتپەن اينالىسۋعا مۇمكىندىكتەر جاسالعان. فۋتبول، ۆولەيبول سەكىلدى كوپشىلىككە ورتاق ويىندار الاڭى دا بوي كوتەرىپتى.

«حالىقتىڭ سۇرانىسىن ەسكەرىپ، وبلىستىق بيۋدجەتتەن 80 ميلليون تەڭگەگە كولەمىندە  قاراجات بولدىك. ناتيجەسىندە بۇلدىرشىندەردەن باستاپ، اۋىل ۇلكەندەرىنە دەيىن دەمالاتىن، سالاۋاتتى ءومىر سالتىن ۇستانىپ، بولاشاق چەمپيوندار دايىندالاتىن ەرەكشە قوعامدىق كەڭىستىك پايدا بولدى. اباي ەلى – رۋحانياتتىڭ التىن بەسىگى. ۇلى ابايدىڭ تۋعان جەرىندە ءار نىساننىڭ كوركى مەن كەلبەتى وسى ولكەنىڭ مارتەبەسىنە ساي بولۋى ءتيىس. سوندىقتان ەلدى مەكەندەردى كوركەيتۋ، تۇرعىندارعا قولايلى ورتا قالىپتاستىرۋ – وبلىس اكىمدىگىنىڭ ماڭىزدى، باستى باعىتتارىنىڭ ءبىرى. بۇل باعىتتاعى جۇمىستى جالعاستىرا بەرەمىز»، – دەگەن ءوڭىر باسشىسى بەرىك ءۋالي ءسوزىنىڭ ءىس جۇزىندەگى كورىنىسىنە ساياباقتىڭ اشىلىۋىندا كوپشىلىكپەن بىرگە ءبىز دە كۋا بولدىق.

راسىندا، ساياباق ىشىندە جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ سالاۋاتتى ءومىرىن ارتتىرۋعا ارنالعان فۋتبول، ۆولەيبولدان بولەك Street Workaut الاڭدارى، شاحمات، تەننيس جانە توعىزقۇمالاق ۇستەلدەرى ورناتىلىپتى. اباتتاندىرۋ اياسىندا 79 جارىقتاندىرۋ باعانى، 24 ساندىك جارىقتاندىرۋ تىرەگى جانە 55 LED شامدارى قويىلعان. اتشاپتىرىم اۋماق قورشالىپ، ىشكى جاياۋ جۇرگىنشىلەر جولدارى مەن الاڭدارعا تەكشەتاس توسەلگەن.

ءيا، بۇل جەردە ساياباقپەن بىرگە تاريح تا جاڭعىرىپ، وتكەن شاققا ۋاقىت ءوزىنىڭ ءادىل باعاسىن بەرىپ جاتىر. ولاي دەيتىنىمىز، وسى دەمالىس اۋماعىنىڭ «ارعىنبەكوۆ ساياباعى» اتانۋىندا. «حالىق قالاسا، حان تۇيەسىن سويادى» دەگەندەي، بۇرىندار اۋىزەكى ايتىلىپ كەلگەن «ارعىنبەكوۆ ساياباعىنىڭ» رەسميلەنۋىنە اۋدان باسشىلىعى دا ىنتالى بولسا كەرەك. ساياباقتىڭ اشىلۋىندا ءسوز الىپ، باتاسىن بەرگەن ارداگەر اقىن تولەگەن جانعاليەۆ ساياباقتىڭ تاريحىنا دا توقتالىپ ءوتتى. 1993 جىلدارى ورال ارعىنبەكوۆ وسىندا اۋدان اكىمى بولىپ تۇرعانىندا ۇلى ابايدىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويىنىڭ دايىندىعىنا جانىن سالا كىرىسكەن. قالادان كىرەبەرىس جاقتان قاراعاندا قاراۋىل جالاڭاشتانىپ تۇر، سول ءۇشىن ساياباق سالايىق دەگەندە كەيبىر باسشىلار «ورەكە، تۇرعان جەرىمىز تاستاق، اۋلامىزداعى كۇندە سۋعارىپ وتىرعان بىرەر تالدىڭ ءوزى ارەڭ كوكتەپ تۇر، مىناۋىمىز بوس اۋرەشىلىك بولادى»، دەپتى. سولاردىڭ قاتارىندا ءوزى دە بولعانىن جاسىرمادى. اكىم ايتقانىنان قايتپاعان سوڭ حالىق بولىپ كىرىسىپ، وسى اۋماققا تال ەككەن. «ەندى نە بولار ەكەن» دەپ ىشتەي تىنىپ جۇرگەندە، وتىرعىزعان شىبىقتار تامىرلانىپ، بىرەر جىلدا قالىڭ ورمانعا اينالعان. ونى سۋرعارىپ جاتقان ەشكىم بولماسا دا وزدىگىنەن قاۋلاپ كەتىپتى. ەل تاڭ-تاماشا بولعان، سونىڭ اسەرىمەن كەزىندە تولەگەن اعا «ورالدىڭ ورمانى» دەگەن تولعاۋ دا جازىپتى.

تولەگەن اعا ايتقانداي، بۇل ساياباقتىڭ قايتا جاڭعىرۋى قاراۋىلدىقتار ءۇشىن ۇلكەن قۋانىش. ويتكەنى، وسىندان وتىز جىل بۇرىن ساياباقتىڭ قۇرىلىسى مەن كوشەت وتىرعىزۋعا قانشاما ادام قاتىستى. اركىم ءوزىنىڭ قولقابىسىن تيگىزدى. ونىڭ ناتيجە بەرگەنى كوڭىلگە مەرەي. سونىڭ ءبارى ءوز الدىنا ءبىر ەستەلىك. سوندىقتان، ساياباقتىڭ جاڭعىرۋى – حالىقتىڭ دا تاريحي ساناسىن جاڭعىرتىپ تۇر. ال، يگىلىكتى ىسكە كوشباسشىلىق جاساپ، كورەگەندىلىك تانىتقان تۇلعا ورال ارعىنبەكوۆكە سول ساياباعىن قايتارىپ بەرۋ دە – ادىلەتتى شەشىم.

وسى ورايدا، ەلىنە سىڭىرگەن ەڭبەگىن ەسكەرىپ، ەسىمىن ۇلىقتاپ جاتقان ماقانشى جانە اباي اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى، بىرەگەي باسشى ورال ارعىنبەكۇلى اتقارعان ىستەردىڭ ءبىرازىنا قىسقاشا توقتالا كەتسەك. ول رۋحاني قۇدىلىقتاردى تەرەڭ ۇعىناتىن، ۇعىنعانىن تىرلىگىندە تۇتىناتىن جەتەكشى تۇلعالار قاتارىنان. سول سەبەتى دە ومىردەن وتكەنىنە جيىرما جىلدان اسا ۋاقىت وتسە دە ەسىمى مەن ەڭبەگى ەلدىڭ جادىندا. نەشە جىل وتسەدە حالقىنا سىڭىرگەن ونەگەلى جول وشپەيدى، ورىستەي بەرەدى. تاريحي ماڭىزى زور ىرگەلى ىستەر تىندىرعان تۇلعالار تۇعىرى الاسارماۋى كەرەك.

ورەكەڭ اتقارعان ايتۋلى دا ايدارلى جۇمىستار از ەمەس. كەيىنگىگە مۇرا، ۇرپاققا ونەگە بولارلىق دۇنيەلەرىنىڭ كەيبىرى مىناداي: قاراكەرەي قابانباي باتىردىڭ 300 جىلدىق مەرەيتويى مەن ۇلى ابايدىڭ 150 جىلدىق مەرەكەسى اياسىندا اتقارعان شارۋالارىنىڭ ارقايسى جەكە اڭگىمە. جيدەبايداعى «اباي-شاكارىم» كەسەنەسىنىڭ ىرگەتاسىنان باستاپ كۇمبەزىنە دەيىنگى قۇرىلىس شارۋاشىلىعىنىڭ بۇكىل ماسەلەسىن تىعىز مەرزىمدە رەتتەپ، جۇمىسىن جۇرگىزگەن وسى ورال اعىنبەكۇلى. ول اباي-شاكارىم كەسەنەسى قۇرىلىسىنىڭ قاسىندا باستان-اياق جۇرگەن بىردەن-ءبىر ۇيىمداستىرۋشى. بەكىتىلگەن جوبا بويىنشا كەسەنەنىڭ ىرگەتاسىنان باستاپ بوي كوتەرگەنگە دەيىنگى ىستىق-سۋىعىنىڭ بەل ورتاسىندا جۇرگەن. بۇل وڭىردە بۇرىن-سوڭدى بولماعان قۇرىلىستىڭ قيۋىن كەلتىرىپ، مەجەلەنگەن مەرزىمدە سالىنۋىنا ءبىر كىسىدەي ەڭبەك سىڭىرگەن. قارا جۇمىسىنان دارا جۇمىسىنا دەيىنگى ارالىقتاعى قاجەتتىلىكتەر ۋاقىتىندا قامتىلعان. الايدا، ۇلى اقىننىڭ 150 جىلدىق مەرەكەسىنە ءبىر قادام قالعاندا ورال ارعىنبەكۇلى ورنىن بوساتقان. وبلىس باسشىسى ۆ.چەرنوۆ ماسەلەنىڭ سەبەپ-سالدارىنا نازار اۋدارماعاندىقتان...

ودان ارىراق بارساق بورىلىدەگى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ مۋزەيى مەن اقشوقىداعى قۇنانباي اۋلەتى قورىمىنىڭ قۇرىلىسىندا دا ونىڭ قولتاڭباسى بار ەكەن. بۇل ءتىپتى كەڭەس زامانىنىڭ قىلىشى جالاڭداپ تۇرعان 1970-80 جىلداردىڭ كەزى. ەكى بىردەي قاسيەتتى ورىننىڭ بۇگىنگە بۇلىنبەي جەتىپ، ەل ماقتانىشىنا اينالۋىنىڭ ارعى جاعىندا ورەكەڭنىڭ ايرىقشا ۇلەسى جاتىر. وسى تەكتەس ەڭبەكتەرىن ەسكەرگەننەن بولسا كەرەك، سول كەزدەگى سەمەي وبلىسىن باسقارعان امانوللا رامازانوۆ كوپشىلىك الدىندا و.ارعىنبەكۇلىن «باتىر ديرەكتور»، «قاسقابۇلاقتى ورال باتىردىڭ اۋىلى دەۋ كەرەك» دەپ اشىق ايتىپتى. ول جونىندە اباي اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى جاقان ەكىباەۆ ءوز ەستەلىگىندە تاراتىپ ايتادى.

ەستەلىك دەمەكشى;

...بار جىرتىعىن اۋىلدىڭ جاماعانداي،

كەلگەن-كەتكەن قىزىعىپ قاراعانداي.

ءوز-وزىنەن ءوسىپ تۇر قالىڭ توعاي،

ونەگەسى ولمەيتىن اعالارداي، – دەپ كەلەتىن ورەكەڭ قۇرمەتىنە ارنالعان تولعاۋلار دا از ەەس. وسى جىر جولداردىڭ اۆتورى، حالىقارالىق سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى تولەگەن جانعاليەۆ قاراۋىلدىڭ كىرەبەرىسىندەگى ساياباقتىڭ جايقالۋى – ورال ارعىنبەكۇلىنىڭ ەڭبەگى ەكەنىن شەبەر سۋرەتتەيدى. اقىننىڭ العاۋسىز كوڭىلى و.ارعىنبەكۇلىنىڭ حالىقشىل بولمىسىن ولەڭمەن ورنەكتەپ، «ابايدىڭ اسپانداعان اقيىعى» دەپ سومداپ، ونى «ابىلايدان باتا العان ماماي باتىرعا» بالايدى. «اقىننىڭ ءسوزى – حالىقتىڭ ءسوزى» دەگەن وسى شىعار.

كەزىندە ا.رامازانوۆتىڭ الگىندەي «باتىر ديرەكتور» دەپ اتاۋى جاي ايتىلماعانىن ۋاقىت دالەلدەي ءتۇسىپتى. جاس ديرەكتوردىڭ اباي اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىلىعىنا باراتىنى دا وسى تۇس. اۋداننىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ح.ماتاەۆپەن تىزە قوسىپ ءارى ونى ۇستازىنداي كورىپ جۇمىس جاساعان بەس جىلدا دا قىرۋار تىرلىك اتقارىلعان. ەلگە سىڭىرگەن ەڭبەك ەلەنبەي قالماق ەمەس، بۇل جولى دا ورەكەڭە وبلىس باسشىلىعىنىڭ نازارى اۋىپتى. امانوللا رامازانوۆتىڭ ورنىنا سەمەي وبلىسىنا ءبىرىنشى حاتشى بولىپ كەلگەن ساعيدوللا قۇباشەۆ ورەكەڭنىڭ ءوز الدىنا اۋدان باسقارا الاتىنىنا سەنىم ارتىپ، ماقانشى اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى باسشىلىعىنا ۇيعارىم جاسايدى. سوعان وراي ورال ارعىنبەكۇلى رەسپۋبليكا باسشىسى د.قوناەۆتىڭ قابىلداۋىندا بولىپ پاراساتتى تۇلعانىڭ ەزۋىنەن ەنشى الىپ قايتقان.

ۇلى دالامىزدى ۇرپاققا اماناتتاۋدا تەڭدەسسىز ەرلىك كورسەتكەن باتىرلار توقتامىس پەن مامايدىڭ جانە ابايدىڭ اقىن شاكىرتى كوكبايعا مازارلار ورناتۋدا دا ورەكەڭنىڭ ورنى بولەك. شاكارىم دەنەسىن قىرىق جىل جاسىرعان قۇرقۇدىق باسىنا بەلگى قويدىرعان. «قاسقابۇلاق» سوۆحوزىنىڭ ديرەكتورى بولعان 1970 جىلدار ورتاسىندا ەكى بىردەي تاريحي ورىندى «قايتا ءتىرىلتتى». ول كەزدە باسشىلارعا قويىلاتىن باستى تالاپ – قوعام مالىن كوبەيتۋ، اۋىلشارۋاشىلىقتى دامىتۋ. سوعان قاراماستان وتىزداعى جاس ديرەكتور ول شارۋالاردان بولەك ۇلى اباي اينالاسىنا قاتىستى ەسىمدەر مەن قاسيەتتى ورىنداردىڭ قادىرىن ارتتىرۋدى پەرزەنتتىك پارىزىم دەپ بىلگەن.

قازىر ايتقانعا جەڭىل بولعانىمەن ول كەزدە الگى ماسەلەلەرگە تاۋەكەل جاساۋ ەرلىكپەن تەڭ. كەڭەس قوعامىنىڭ ءدىندى اپيىنعا بالاپ، قۇنانبايدان «فەودال» جاساپ، كوممۋنيزم پرينتسيپتەرىنە باس شۇلعىعان ۋاقىت. پارتيانىڭ سونداي قاھارلى ۋاقىتىندا ورال ارعىنبەكۇلىنىڭ اقشوقىداعى ءبۇلىنىپ جاتقان قۇنانباي قورىمىن  جاڭارتقان. لايدان قۇيىلعان قابىرعالارى قۇلاپ قالعان قورىمدى تابيعي تاسپەن تەكشەلەپ قالاتىپ، قۇران-قاتىم تۇسىرتكەن. ەكى جۇزدەي شارشى مەتر اۋماقتى الىپ جاتقان قورىمدى ەكى جارىم مەتردەي بيىكتىكتە تاسپەن كوتەرىپ شىققانىنا قاراپ قانداي كۇش جۇمسالعانىن باعامداي بەرىڭىز. سونىڭ ءبارى تاريحي تۇلعانىڭ ماڭگىلىك مەكەنىنىڭ بولاشاعىن ويلاعاندىقتان بولار. قۇنانباي اۋلەتىنىڭ رۋحىنا دەگەن قۇرمەتىنىڭ تاعى ءبىر كورىنىسى – ونىڭ ءار جەردە جەرلەنگەن ۇرپاقتارىنىڭ مۇردەسىن اكەلىپ وسى قورىمعا قايتا جەرلەتۋى.

وسى قاسقابۇلاق شارۋاشىلىعىن جۇرگىزىپ تۇرعاندا كەلەشەك ءۇشىن قولعا العان كەلەسى شارۋاسى – مۇحتار اۋەزوۆ دۇنيەگە كەلگەن ومارحان شاڭىراعىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋى. زاڭعار جازۋشىنىڭ 80 جىلدىعى قارساڭىندا جەرمەن جەكسەن بولىپ كەتكەن اۋەزوۆتەر ءۇيىن ءاۋ باستاعى ۇلگىسىمەن قالاتىپ، ون بولمەلىك اۋماقتىڭ دا ءپىشىنى سول كەزدەگىدەي ساقتالۋىن ماقسات تۇتقان. بۇل باستامانى باسىنان سوڭىنا دەيىن اۋەزوۆتەر ءۇيىن كوزى كورگەن اقساقالدارعا باسقارتقان. ناتيجەسىندە ءساتتى شىققان قۇرىلىس اۋىل كىتاپحاناسىنا اينالىپ، ارادا ون جىل وتكەندە كەمەڭگەر قالامگەردىڭ 90 جىلدىعىندا مۋزەيگە اينالعان. ەكى بىردەي قاسيەتتى ورىننىڭ بۇگىنگە بۇرىنعى قالپىمەن جەتىپ، ەل ماقتانىشىنا اينالۋىنىڭ ارعى جاعىندا ورەكەڭنىڭ وسىنداي ايتۋلى ەڭبەگى جاتىر.

سونداي-اق، ماقانشى اۋدانىن باسقارعان التى جالدان استام ۋاقىت تا تەككە كەتپەدى. سول جىلدارى ماقانشى بارلىق كورسەتكىش بويىنشا وبلىستىڭ الدىنا شىقتى. حالىق تۇرمىسىن وتەيتىن نىساندار قۇرىلىسى قارقىندى جالعاستى. اۋدان مەن كەڭشارلار ورتالىقتارىندا مادەنيەت ۇيلەرى، مەكتەپتەر مەن ەمحانالار، دۇكەندەر مەن مونشالار بوي كوتەردى. اۋدان ورتالىعىندا سالىنعان «انا مەن بالا»، «جەڭىس ساياباعى» سەكىلدى سەرۋەن الاڭدارى ءالى قىزمەت ەتىپ تۇر. ورەكەڭ مۇندا دا ۇلتتىق رۋحتىڭ ىرگەتاسىنداي ءىرى دۇنيەلەردىڭ رەتىن كەلتىردى. وسى ءوڭىردىڭ عانا ەمەس، بۇكىل قازاقتىڭ ماقتانىشىنا اينالعان تاريحي تۇلعالارىمىز قاراكەرەي قابانباي مەن ايگىلى اقىن، ءانشى-كومپوزيتور اسەت نايمانباەۆتىڭ ەسىمىن ۇلىقتاۋدى باستى نازارعا الدى.

ورال ارعىنبەكۇلىنىڭ ماقانشى وڭىرىندەگى مادەنيەت پەن ونەردى دامىتۋعا تەرەڭ ءمان بەرگەندىگى جايىندا ونەرتانۋشى قالامگەر، ارداگەر اعا ابەن رازۋەۆ ادەمىلەپ جازعان. وسى ورايدا توقتالماي كەتۋگە بولمايتىن تاعى ءبىر دۇنيە – ونىڭ 1988 جىلى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنا جول سالۋى. كەڭەس وداعىنىڭ بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنداعى حاتشى اقمارال ارىستانبەكوۆاعا ارنايى حات جازۋ ناتيجەسىندە باقتى بەكەتى ارقىلى ەكىجاقتى تۋىستىق قاتىناسقا ەسىك اشىلعان. بۇل باستاما كەلەر جىلى وداقتىق دەڭگەيدە بەكىتىلىپ ەكى ەل اراسىنداعى ەكونوميكالىق بايلانىسقا ۇلاسقان. ساۋدا اينالىمىنىڭ ناتيجەسىندە وبلىس بيۋدجەتىنە قىرۋار قارجى تۇسكەن.

«عيبرات قىلار ارتىڭدا ءىز قالدىرساڭ، شىن باقىت، وسىنى ۇق ماڭگىلىك ولمەيسىڭ» دەپ شاكارىم ايتقانداي، ورال ارعىنبەكۇلىنىڭ سوڭىندا وشپەس ءىزى، ونەگەلى ۇرپاعى بار. جۇبايى امانگۇل اسانقىزى ەكەۋى تاربيەلەگەن ۇرپاق قوعامنىڭ ءار سالاسىندا ەڭبەك ءسىڭىرىپ ءوز الدارىنا ءبىر-ءبىر اۋلەتكە اينالىپ كەلەدى.

قايرات زەكەنۇلى،

سەمەي قالاسى.

سۋرەتتە: ورال ارعىنبەكوۆ جانە ساياباق كورىنىستەرى

Abai.kz