بۇگىندە حالىق سانى ءبىر جارىم ميللياردقا تاياعان، ال جەر شارىنىڭ وزگە نۇكتەلەرىندە 62 ميلليونعا جۋىق دياسپوراسى ءومىر سۇرەتىن قىتايدىڭ دياسپورا ساياساتى بارشانىڭ نازارىن اۋدارىپ وتىر. قىتاي حالقىنىڭ ءۇش عاسىرعا جۋىق بيلىك جۇرگىزگەن تسين يمپەرياسىنىڭ بۇعاۋىن ۇزۋىنە شەتەلدەگى قىتاي دياسپورا وكىلدەرىنىڭ قارجىلىق جانە مورالدىق جاقتان ايتارلىقتاي قولداۋ كورسەتۋى ۇلكەن ىقپال ەتتى.

1949 جىلى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى (قحر) قۇرىلعاننان كەيىن الەمدەگى قىتاي دياسپوراسىنىڭ تاريحىندا جاڭا كەزەڭ باستالدى. بۇل كەزەڭدى تەك شەتەلدەگى قىتايلاردىڭ تاعدىرى رەتىندە ەمەس، قىتايدىڭ ىشكى مەن سىرتقى ساياساتىنىڭ، ەكونوميكالىق مودەرنيزاتسياسىنىڭ جانە ۇلتتىق بىرەگەيلىك ساياساتىنىڭ اجىراماس بولىگى رەتىندە قاراستىرعان ءجون.

مۇندا الدىمەن ەكى نەگىزگى ۇعىمدى اجىراتىپ العان ماڭىزدى:

حۋاتسياو (华侨) — شەتەلدە تۇراتىن قىتاي ازاماتتارى;

حۋاجەن (华人) — شەتەل مەملەكەتتەرىنىڭ ازاماتتىعىن العان قىتاي تەكتى ادامدار.

قىتايدىڭ رەسمي ساياساتىندا بۇل ەكى توپتىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى ءارتۇرلى بولعانىمەن، ولاردى تاريحي-مادەني تۇرعىدان الەمدىك قىتاي قاۋىمداستىعىنىڭ قۇرامداس بولىگى رەتىندە قاراستىرۋ ءۇردىسى باسىم.

1. 1949 جىل: دياسپورا ساياساتىنىڭ جاڭا كەزەڭى

قحر قۇرىلعان كەزدە وڭتۇستىك-شىعىس ازيادا، سولتۇستىك امەريكادا جانە باسقا وڭىرلەردە ميلليونداعان قىتاي ءومىر ءسۇرىپ جاتتى. جاڭا قىتاي ءۇشىن شەتەلدەگى قىتايلار ءبىر مەزگىلدە زور مۇمكىندىك ءارى كۇردەلى ساياسي ءتۇيىن بولدى.

بۇل ماسەلەنىڭ ەكى جاعى بار ەدى:

مۇمكىندىك: ولاردىڭ اراسىندا كاسىپكەرلەر، ساۋداگەرلەر، عالىمدار مەن قارجىلىق رەسۋرسى بار ادامدار وتە كوپ بولدى.

تاۋەكەل: قىرعي-قاباق سوعىس جاعدايىندا ولاردىڭ قىتايمەن بايلانىسى كەيبىر شەت ەلدەر تاراپىنان ساياسي قاۋىپ رەتىندە قابىلداندى.

سوندىقتان قحر-دىڭ العاشقى جىلدارىندا دياسپورا ساياساتى ءۇش نەگىزگى ماقساتتىڭ اينالاسىندا قالىپتاستى:

1. شەتەلدەگى قىتايلاردىڭ مۇددەسىن قورعاۋ;

2. ولاردىڭ قىتايمەن ەكونوميكالىق جانە مادەني بايلانىسىن ساقتاۋ;

3. دياسپورا ماسەلەسىن قىتايدىڭ سىرتقى ساياساتىنا بەيىمدەۋ.

1949 جىلى شەتەلدەگى قىتايلار ىستەرى جونىندەگى ارنايى مەملەكەتتىك ورگان قۇرىلىپ، بۇل سالانى ينستيتۋتسيونالدىق باسقارۋ باستالدى.

2. 1950-جىلدار: «وتانداستار» ساياساتى

1950-جىلدارى قىتاي شەتەلدەگى قىتايلارعا قاتىستى سالىستىرمالى تۇردە بەلسەندى ساياسات جۇرگىزدى. بۇل كەزەڭدە ولاردىڭ ءبىر بولىگى تاريحي وتانىنا قايتا ورالدى.

قىتاي مەملەكەتى ەكى ارنايى الەۋمەتتىك ساناتتى قالىپتاستىردى:

گۋيتسياو (归侨) — شەتەلدەن قايتىپ كەلگەن قىتايلار;

تسياوتسزيۋان (侨眷) — شەتەلدە تۇراتىن قىتايلاردىڭ قىتايداعى وتباسى مۇشەلەرى.

بۇل توپتارعا ءبىلىم بەرۋ، جۇمىسقا ورنالاستىرۋ، الەۋمەتتىك بەيىمدەلۋ جانە باسقا دا سالالاردا ارنايى قولداۋ مەحانيزمدەرى قاراستىرىلدى.

زەرتتەۋلەر كورسەتكەندەي، قحر-دىڭ العاشقى كەزەڭىندە گوميندان داۋىرىنەن قالعان كەيبىر ساياسي قۇرالدار ءوز جالعاسىن تاپتى. مىسالى، شەكارالىق وڭىرلەرگە كوشىپ كەلگەن گۋيتسياولاردى نەگىز ەتە وتىرىپ، ورتالىق ۇكىمەتكە تىكەلەي قارايتىن كاسىپورىندار قۇرىلدى:

سولتۇستىك-باتىستا (شىڭجاڭ): كەلگەندەر تىڭ يگەرىپ، مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىستى.

سولتۇستىك-شىعىستا: ورمان شارۋاشىلىعىن دامىتتى.

وڭتۇستىك-باتىستا: تروپيكتىك جەمىس-جيدەك ءوسىرۋدى قولعا الدى.

بۇل ونىمدەردىڭ ءبارى تۇگەلدەي شەتەلگە ەكسپورتتالدى. وتانىم دەپ ورالعان بۇل ازاماتتاردىڭ باسىم بولىگى بۇرىنعى باي-باعىلانداردىڭ ءبىلىمدى، ماماندىعى بار ۇرپاقتارى ەدى. ولار ازعانتاي جالاقىعا كۇنى-ءتۇنى ەڭبەك ەتتى.

3. قىرعي-قاباق سوعىس جانە وڭتۇستىك-شىعىس ازياداعى قىتايلار

قىتاي دياسپوراسىنىڭ ەڭ ءىرى ورتالىقتارىنىڭ ءبىرى — وڭتۇستىك-شىعىس ازيا (يندونەزيا، مالايزيا، سينگاپۋر، تايلاند، فيليپپين ت.ب.). بۇل ەلدەردە قىتايلار ساۋدا، ءوندىرىس جانە قارجى سالاسىندا ەلەۋلى ەكونوميكالىق ءرول اتقاردى.

قىرعي-قاباق سوعىس كەزىندە جەرگىلىكتى ۇكىمەتتەر قىتايلاردىڭ پەكينمەن بايلانىسىن ساياسي قاۋىپ رەتىندە كورىپ، كوممۋنيزم يدەياسىن ەكسپورتتاۋ ارەكەتتەرى ساتسىزدىككە ۇشىرادى. سوندىقتان پەكين دياسپورانى وزىنە باعىنىشتى ساياسي توپ رەتىندە ەمەس، ورنىققان ەلدەرىنىڭ تولىققاندى ازاماتتارى رەتىندە قابىلداۋ ساياساتىنا كوشتى.

بۇگىندە بۇل ايماقتاعى ەكونوميكالىق ىقپال وتە جوعارى: وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرىندەگى بايلىقتىڭ 70%-عا جۋىعى قىتاي تەكتى اۋلەتتەردىڭ قولىندا. مىسالى، تايلاندتا ءبىر اۋلەتتىڭ ءۇش وكىلى كەزەكپەن پرەمەر-مينيستر لاۋازىمىن اتقاردى (تەك ۆەتنامدا عانا ولاردىڭ تىنىسى سالىستىرمالى تۇردە تارىلىپ وتىر).

4. 1966–1976 جىلدار: «مادەني رەۆوليۋتسيا» جانە توقىراۋ

«مادەني رەۆوليۋتسيا» جىلدارى دياسپورا ساياساتىنداعى ەڭ كۇردەلى ءارى اۋىر كەزەڭ بولدى. شەتەلمەن بايلانىسى بار ادامدار، ورالماندار (گۋيتسياو) جانە ولاردىڭ وتباسىلارى «بۋرجۋازيالىق» نەمەسە «سەنىمسىز» ەلەمەنتتەر رەتىندە كۇدىككە ءىلىنىپ، تاپ جاۋلارىنىڭ قاتارىنا جاتقىزىلدى.

وسى كەزەڭنىڭ زارداپتارى:

دياسپورامەن جۇمىس ىستەيتىن مەملەكەتتىك ينستيتۋتسيونالدىق قۇرىلىمدار تولىعىمەن السىرەدى.

بۇرىنعى بەرىلگەن جەڭىلدىكتەر جويىلدى.

دياسپورا «ساياسي رەسۋرس» رەتىندە ەمەس، «يدەولوگيالىق قاۋىپ» رەتىندە قابىلداندى.

كوپتەگەن ازاماتتار تۇرمەگە جابىلىپ، ەڭبەك لاگەرلەرىنە جىبەرىلدى، ال ولاردىڭ ۇرپاقتارى جوعارى ءبىلىم الۋ جانە قىزمەتكە تۇرۋ قۇقىعىنان ايىرىلدى.

بۇل جاعداي قىتايدىڭ الەمدەگى قىتاي قاۋىمداستىعىمەن بايلانىسىنا ايتارلىقتاي كەرى اسەرىن تيگىزدى.

5. 1978 جىلدان كەيىنگى بەتبۇرىس

1978 جىلى دەن ءسياوپيننىڭ رەفورمالارى مەن «اشىق ەسىك» ساياساتى باستالعان سوڭ، دياسپورا ساياساتى تۇبەگەيلى وزگەردى. شەتەلدەگى قىتايلار يدەولوگيالىق جاۋ ەمەس، ۇلتتىق دامۋدىڭ نەگىزگى رەسۋرسى رەتىندە موspaceيىلداندى.

دياسپورا وكىلدەرى:

كاپيتال مەن ينۆەستيتسيا كوزى;

جوعارى تەحنولوگيا مەن ءبىلىم تاسۋشىلار;

باسقارۋ تاجىريبەسى مەن حالىقارالىق نارىققا شىعۋ كوپىرى رەتىندە باعالاندى.

وسى كەزەڭنەن باستاپ قىتايدان سىرتقا ەميگراتسياعا شىعۋ (وتباسىمەن قاۋىشۋ، شەتەلدە ءبىلىم الۋ ت.ب.) ەداۋىر جەڭىلدەدى.

6. ەكونوميكالىق مودەرنيزاتسياعا تارتۋ

دەن سياوپين داۋىرىندە دياسپورا كاپيتالى قىتاي ەكونوميكاسىنا بەلسەندى تارتىلدى.

ترانسۇلتتىق ەكونوميكالىق ارنالار:

گونكونگ → گۋاندۋن

ماكاو → گۋاندۋن

تايۆان → فۋتسزيان

وڭتۇستىك-شىعىس ازيا → قىتايدىڭ وڭتۇستىك جاعالاۋى

دياسپورا رەفورمالاردىڭ حالىقارالىق ەكونوميكالىق كوپىرىنە اينالدى. قىتاي بۇل ارقىلى دياسپورانى جاي عانا ەتنيكالىق توپ ەمەس، ۇلتتىق دامۋدىڭ ترانسۇلتتىق رەسۋرسى رەتىندە پايدالانۋدىڭ ۇلگىسىن كورسەتتى.

7. 1990-جىلدار: «ۇلكەن تسزياوۋ» (دا تسياوۆۋ) ساياساتى

1990-جىلدارى ساياسي لەكسيكونعا «大侨务» (دا تسياوۆۋ) — «بۇكىل شەتەلدەگى قىتايلارمەن جۇمىس» ۇعىمى ەندى.

بۇل ءتاسىل ساياساتتىڭ دەڭگەيىن ساپالى جاڭا ساتىعا كوتەردى:

ەندىگى كەزەكتە تەك ءداستۇرلى دياسپورامەن ەمەس، جاڭا بۋىن ەميگرانتتارمەن، شەتەلدەگى ستۋدەنتتەرمەن، كاسىپكەرلەرمەن جانە بىلىكتى ماماندارمەن بەرىك بايلانىس ورناتۋ كوزدەلدى.

8. قىتاي دياسپوراسىنىڭ جاڭا بۋىنى مەن گەوگرافياسى

XX عاسىردىڭ سوڭىنان باستاپ دياسپورانىڭ الەۋمەتتىك قۇرامى ساپالىق تۇرعىدان وزگەردى. بۇرىنعى ساۋداگەرلەر مەن جۇمىسشىلاردىڭ ورنىن ستۋدەنتتەر، عالىمدار، ينجەنەرلەر، IT ماماندارى، دارىگەرلەر جانە قارجىگەرلەر باستى. بۇگىندە بۇل — ءبىلىم مەن جوعارى تەحنولوگياعا نەگىزدەلگەن جاھاندىق جەلى.

9. XXI عاسىر: تۇجىرىمدامالىق وزگەرىس

XXI عاسىردا دياسپورا ساياساتىنداعى باستى سۇراق وزگەردى:

بۇرىن: «شەتەلدەگى قىتايلاردى قىتايمەن قالاي بايلانىستىرامىز؟»

قازىر: «الەمدەگى قىتاي قاۋىمدارىنىڭ ءبىلىمىن، كاپيتالىن، تەحنولوگياسىن جانە حالىقارالىق بايلانىستارىن قىتايدىڭ دامۋىمەن قالاي ۇشتاستىرامىز؟»

سي تسزينپين داۋىرىندە بۇل باعىت الەمگە قىتاي ءونىمى مەن مادەنيەتىن تاراتۋدىڭ جانە ەلگە وزىق تەحنولوگيا تارتۋدىڭ قۇرالىنا اينالدى.

10. دياسپورا — «جۇمساق كۇش» (Soft Power) قۇرالى

شەتەلدەگى قىتايلار ءتىل، مادەنيەت، ءداستۇرلى مەرەكەلەر، اسحانا، قىتاي مەديتسيناسى مەن ءبىلىم جۇيەسىن ناسيحاتتاي وتىرىپ، مادەني ديپلوماتيانىڭ ەستەلىك ارناسىنا اينالدى.

ارينە، دياسپورا بىركەلكى ەمەس. ولاردىڭ اراسىندا ساياسي كوزقاراسى، ازاماتتىعى مەن ۇستانىمى ءارتۇرلى توپتار، ءتىپتى رەسمي پەكينگە وپپوزيتسيادا جۇرگەن ۇيىمدار دا جەتەرلىك. سوعان قاراماستان، قىتاي مادەنيەتىندە «جاپىراق مەزگىلى جەتكەندە تامىرىنا بارىپ تۇسەدى» دەگەن تۇسىنىك تەرەڭ ورنىققان. جاپون-قىتاي سوعىسى سياقتى قيىن-قىستاۋ كەزەڭدەردە ولار قارجىلاي دا، رۋحاني دا ءبىر تۋ استىنا جينالا ءبىلدى. بىلىك پەن ۇرپاق ساباقتاستىعىن بيلىكتەن جوعارى قويۋى — قىتاي وركەنيەتىنىڭ ۇزدىكسىزدىگىن قامتاماسىز ەتىپ كەلە جاتقان باستى فاكتورلاردىڭ ءبىرى.

قازاقستان ءۇشىن قورىتىندى مەن تاريحي ساباق

قىتاي تاجىريبەسىنىڭ ەڭ باستى ەرەكشەلىگى — دياسپورانى تەك ەلگە قايتارۋعا ۇمتىلماي، ونىڭ سىرتتا جۇرگەن الەۋەتىن ۇلتتىق دامۋعا ءتيىمدى پايدالانۋىندا.

بۇل قازاقستاننىڭ كوشى-قون ساياساتى ءۇشىن وتە قۇندى تاجىريبە. قازاق دياسپوراسى ساياساتى تەك «قانداستاردى وتانعا كوشىرىپ الۋمەن» شەكتەلمەۋى ءتيىس.

شەتەلدەگى قازاق كوشىنىڭ جاڭا مودەلى مىناداي كەزەڭدەردەن تۇرۋى قاجەت: