Býginde halyq sany bir jarym milliardqa tayaghan, al jer sharynyng ózge nýktelerinde 62 milliongha juyq diasporasy ómir sýretin Qytaydyng diaspora sayasaty barshanyng nazaryn audaryp otyr. Qytay halqynyng ýsh ghasyrgha juyq biylik jýrgizgen Sin imperiyasynyng búghauyn ýzuine sheteldegi qytay diaspora ókilderining qarjylyq jәne moralidyq jaqtan aitarlyqtay qoldau kórsetui ýlken yqpal etti.

1949 jyly Qytay Halyq Respublikasy (QHR) qúrylghannan keyin әlemdegi qytay diasporasynyng tarihynda jana kezeng bastaldy. Búl kezendi tek sheteldegi qytaylardyng taghdyry retinde emes, Qytaydyng ishki men syrtqy sayasatynyn, ekonomikalyq modernizasiyasynyng jәne últtyq biregeylik sayasatynyng ajyramas bóligi retinde qarastyrghan jón.

Múnda aldymen eki negizgi úghymdy ajyratyp alghan manyzdy:

Huasyao (华侨) — shetelde túratyn Qytay azamattary;

Huajeni (华人) — shetel memleketterining azamattyghyn alghan qytay tekti adamdar.

Qytaydyng resmy sayasatynda búl eki toptyng qúqyqtyq mәrtebesi әrtýrli bolghanymen, olardy tarihiy-mәdeny túrghydan әlemdik qytay qauymdastyghynyng qúramdas bóligi retinde qarastyru ýrdisi basym.

1. 1949 jyl: Diaspora sayasatynyng jana kezeni

QHR qúrylghan kezde Ontýstik-Shyghys Aziyada, Soltýstik Amerikada jәne basqa ónirlerde milliondaghan qytay ómir sýrip jatty. Jana Qytay ýshin sheteldegi qytaylar bir mezgilde zor mýmkindik әri kýrdeli sayasy týiin boldy.

Búl mәselening eki jaghy bar edi:

Mýmkindik: Olardyng arasynda kәsipkerler, saudagerler, ghalymdar men qarjylyq resursy bar adamdar óte kóp boldy.

Tәuekel: Qyrghiy-qabaq soghys jaghdayynda olardyng Qytaymen baylanysy keybir shet elder tarapynan sayasy qauip retinde qabyldandy.

Sondyqtan QHR-dyng alghashqy jyldarynda diaspora sayasaty ýsh negizgi maqsattyng ainalasynda qalyptasty:

1. Sheteldegi qytaylardyng mýddesin qorghau;

2. Olardyng Qytaymen ekonomikalyq jәne mәdeny baylanysyn saqtau;

3. Diaspora mәselesin Qytaydyng syrtqy sayasatyna beyimdeu.

1949 jyly Sheteldegi qytaylar isteri jónindegi arnayy memlekettik organ qúrylyp, búl salany institusionaldyq basqaru bastaldy.

2. 1950-jyldar: «Otandastar» sayasaty

1950-jyldary Qytay sheteldegi qytaylargha qatysty salystyrmaly týrde belsendi sayasat jýrgizdi. Búl kezende olardyng bir bóligi tarihy otanyna qayta oraldy.

Qytay memleketi eki arnayy әleumettik sanatty qalyptastyrdy:

Guysyao (归侨) — shetelden qaytyp kelgen qytaylar;

Syaoszuani (侨眷) — shetelde túratyn qytaylardyng Qytaydaghy otbasy mýsheleri.

Búl toptargha bilim beru, júmysqa ornalastyru, әleumettik beyimdelu jәne basqa da salalarda arnayy qoldau mehanizmderi qarastyryldy.

Zertteuler kórsetkendey, QHR-dyng alghashqy kezeninde Gominidan dәuirinen qalghan keybir sayasy qúraldar óz jalghasyn tapty. Mysaly, shekaralyq ónirlerge kóship kelgen guysyaolardy negiz ete otyryp, ortalyq ýkimetke tikeley qaraytyn kәsiporyndar qúryldy:

Soltýstik-Batysta (Shynjan): Kelgender tyng iygerip, mal sharuashylyghymen ainalysty.

Soltýstik-Shyghysta: Orman sharuashylyghyn damytty.

Ontýstik-Batysta: Tropiktik jemis-jiydek ósirudi qolgha aldy.

Búl ónimderding bәri týgeldey shetelge eksporttaldy. Otanym dep oralghan búl azamattardyng basym bóligi búrynghy bay-baghylandardyng bilimdi, mamandyghy bar úrpaqtary edi. Olar azghantay jalaqygha kýni-týni enbek etti.

3. Qyrghiy-qabaq soghys jәne Ontýstik-Shyghys Aziyadaghy qytaylar

Qytay diasporasynyng eng iri ortalyqtarynyng biri — Ontýstik-Shyghys Aziya (Indoneziya, Malayziya, Singapur, Tailand, Filippin t.b.). Búl elderde qytaylar sauda, óndiris jәne qarjy salasynda eleuli ekonomikalyq ról atqardy.

Qyrghiy-qabaq soghys kezinde jergilikti ýkimetter qytaylardyng Pekinmen baylanysyn sayasy qauip retinde kórip, kommunizm iydeyasyn eksporttau әreketteri sәtsizdikke úshyrady. Sondyqtan Pekin diasporany ózine baghynyshty sayasy top retinde emes, ornyqqan elderining tolyqqandy azamattary retinde qabyldau sayasatyna kóshti.

Býginde búl aimaqtaghy ekonomikalyq yqpal óte joghary: Ontýstik-Shyghys Aziya elderindegi baylyqtyng 70%-gha juyghy qytay tekti әuletterding qolynda. Mysaly, Tailandta bir әuletting ýsh ókili kezekpen Premier-ministr lauazymyn atqardy (tek Vietnamda ghana olardyng tynysy salystyrmaly týrde tarylyp otyr).

4. 1966–1976 jyldar: «Mәdeny revolusiya» jәne toqyrau

«Mәdeny revolusiya» jyldary diaspora sayasatyndaghy eng kýrdeli әri auyr kezeng boldy. Shetelmen baylanysy bar adamdar, oralmandar (guysyao) jәne olardyng otbasylary «burjuaziyalyq» nemese «senimsiz» elementter retinde kýdikke ilinip, tap jaularynyng qataryna jatqyzyldy.

Osy kezenning zardaptary:

Diasporamen júmys isteytin memlekettik institusionaldyq qúrylymdar tolyghymen әlsiredi.

Búrynghy berilgen jenildikter joyyldy.

Diaspora «sayasy resurs» retinde emes, «iydeologiyalyq qauip» retinde qabyldandy.

Kóptegen azamattar týrmege jabylyp, enbek lagerlerine jiberildi, al olardyng úrpaqtary joghary bilim alu jәne qyzmetke túru qúqyghynan aiyryldy.

Búl jaghday Qytaydyng әlemdegi qytay qauymdastyghymen baylanysyna aitarlyqtay keri әserin tiygizdi.

5. 1978 jyldan keyingi betbúrys

1978 jyly Den Syaopinning reformalary men «ashyq esik» sayasaty bastalghan son, diaspora sayasaty týbegeyli ózgerdi. Sheteldegi qytaylar iydeologiyalyq jau emes, últtyq damudyng negizgi resursy retinde mospaceyyldandy.

Diaspora ókilderi:

Kapital men investisiya kózi;

Joghary tehnologiya men bilim tasushylar;

Basqaru tәjiriybesi men halyqaralyq naryqqa shyghu kópiri retinde baghalandy.

Osy kezennen bastap Qytaydan syrtqa emigrasiyagha shyghu (otbasymen qauyshu, shetelde bilim alu t.b.) edәuir jenildedi.

6. Ekonomikalyq modernizasiyagha tartu

Den Syaopin dәuirinde diaspora kapitaly Qytay ekonomikasyna belsendi tartyldy.

Transúlttyq ekonomikalyq arnalar:

Gonkong → Guandun

Makao → Guandun

Tayvani → Fuszyani

Ontýstik-Shyghys Aziya → Qytaydyng ontýstik jaghalauy

Diaspora reformalardyng halyqaralyq ekonomikalyq kópirine ainaldy. Qytay búl arqyly diasporany jay ghana etnikalyq top emes, últtyq damudyng transúlttyq resursy retinde paydalanudyng ýlgisin kórsetti.

7. 1990-jyldar: «Ýlken szyaou» (Da syaovu) sayasaty

1990-jyldary sayasy leksikongha «大侨务» (Da syaovu) — «býkil sheteldegi qytaylarmen júmys» úghymy endi.

Búl tәsil sayasattyng dengeyin sapaly jana satygha kóterdi:

Endigi kezekte tek dәstýrli diasporamen emes, jana buyn emigranttarmen, sheteldegi studenttermen, kәsipkerlermen jәne bilikti mamandarmen berik baylanys ornatu kózdeldi.

8. Qytay diasporasynyng jana buyny men geografiyasy

XX ghasyrdyng sonynan bastap diasporanyng әleumettik qúramy sapalyq túrghydan ózgerdi. Búrynghy saudagerler men júmysshylardyng ornyn studentter, ghalymdar, injenerler, IT mamandary, dәrigerler jәne qarjygerler basty. Býginde búl — bilim men joghary tehnologiyagha negizdelgen jahandyq jeli.

9. XXI ghasyr: Tújyrymdamalyq ózgeris

XXI ghasyrda diaspora sayasatyndaghy basty súraq ózgerdi:

Búryn: «Sheteldegi qytaylardy Qytaymen qalay baylanystyramyz?»

Qazir: «Álemdegi qytay qauymdarynyng bilimin, kapitalyn, tehnologiyasyn jәne halyqaralyq baylanystaryn Qytaydyng damuymen qalay úshtastyramyz?»

Sy Szinipin dәuirinde búl baghyt әlemge qytay ónimi men mәdeniyetin taratudyng jәne elge ozyq tehnologiya tartudyng qúralyna ainaldy.

10. Diaspora — «Júmsaq kýsh» (Soft Power) qúraly

Sheteldegi qytaylar til, mәdeniyet, dәstýrli merekeler, ashana, qytay medisinasy men bilim jýiesin nasihattay otyryp, mәdeny diplomatiyanyng estelik arnasyna ainaldy.

Áriyne, diaspora birkelki emes. Olardyng arasynda sayasy kózqarasy, azamattyghy men ústanymy әrtýrli toptar, tipti resmy Pekinge oppozisiyada jýrgen úiymdar da jeterlik. Soghan qaramastan, qytay mәdeniyetinde «Japyraq mezgili jetkende tamyryna baryp týsedi» degen týsinik tereng ornyqqan. Japon-qytay soghysy siyaqty qiyn-qystau kezenderde olar qarjylay da, ruhany da bir tu astyna jinala bildi. Bilik pen úrpaq sabaqtastyghyn biylikten joghary qoiyy — Qytay órkeniyetining ýzdiksizdigin qamtamasyz etip kele jatqan basty faktorlardyng biri.

Qazaqstan ýshin qorytyndy men tarihy sabaq

Qytay tәjiriybesining eng basty ereksheligi — diasporany tek elge qaytarugha úmtylmay, onyng syrtta jýrgen әleuetin últtyq damugha tiyimdi paydalanuynda.

Búl Qazaqstannyng kóshi-qon sayasaty ýshin óte qúndy tәjiriybe. Qazaq diasporasy sayasaty tek «qandastardy otangha kóshirip alumen» shektelmeui tiyis.

Sheteldegi qazaq kóshining jana modeli mynaday kezenderden túruy qajet: