ورىستاردىڭ يمپەريالىق ويلاۋى: كەشە مەن بۇگىن...
ەگەر «ورىس حالقىنىڭ يمپەريالىق مەنتاليتەتى» تەك كۇشتى مەملەكەتكە دەگەن سۇيىسپەنشىلىك رەتىندە ەمەس، رەسەيدىڭ كورشىلەس حالىقتار مەن اۋماقتارعا بيلىك ەتۋگە ەرەكشە قۇقىعى بار دەگەن تۇسىنىگى رەتىندە قاراستىرىلسا، ونىڭ پايدا بولۋى ۇزاق تاريحي پروتسەستىڭ ناتيجەسى بولعانىن كورەمىز. بۇل – «ورىس حالقىنىڭ» بويىنداعى تۋا بىتكەن قاسيەت ەمەس: ءارتۇرلى داۋىردە ءارتۇرلى دارەجەدە باسىم بولعان ساياسي جانە مادەني كوزقاراس.
ول قالاي پايدا بولدى؟
ماسكەۋ مەملەكەتى: بيلىك جانە اۋماقتىق كەڭەيۋ.
XV جانە XVI عاسىرلاردىڭ اياعىنان باستاپ ماسكەۋ مەملەكەتى قارقىندى تۇردە كەڭەيە باستادى. التىن وردا ىدىراعاننان كەيىن قازان جانە استراحان حاندىقتارى جاۋلاپ الىندى، سودان سوڭ ەكسپانسيا سىبىرگە قاراي ويىستى.
مەملەكەت ءۇشىن بۇل كەڭەيۋدىڭ وتە پراكتيكالىق ماقساتتارى بولدى: شەكارا قاۋىپسىزدىگى، سالىقتار، جەر، اڭ تەرىسى جانە ساۋدا جولدارىن باقىلاۋ. بىرتىندەپ مىناداي ساياسي ادەت قالىپتاستى: كۇشتى مەملەكەت ءوزىنىڭ باقىلاۋ اياسىن ۇنەمى كەڭەيتىپ وتىرۋى ءتيىس.
دەگەنمەن، ۇلتشىلدىقتىڭ قازىرگى تۇجىرىمداماسىن XVI عاسىرعا تىكەلەي تاڭۋعا بولمايدى. ماسكەۋ مونارحياسى قازىرگى ماعىناداعى ۇلت-مەملەكەت ەمەس، كوپۇلتتى ءارى اۋلەتتىك سيپاتتاعى قۇرىلىم ەدى.
پراۆوسلاۆيە جانە ارنايى تاريحي ميسسيا يدەياسى.
«ماسكەۋ – ءۇشىنشى ريم» تۇجىرىمداماسى ماڭىزدى ءرول اتقاردى. كونستانتينوپول قۇلاعاننان كەيىن، ماسكەۋدى كەيبىر ەليتالار پراۆوسلاۆيەلىك يمپەريالىق ءداستۇردىڭ مۇراگەرى رەتىندە قابىلداي باستادى.
كەيىنىرەك بۇل يدەيا وزگەرىسكە ۇشىرادى: رەسەي باسقالارمەن قاتار تۇرعان جاي عانا مەملەكەت رەتىندە ەمەس، وزىندىك تاريحي ميسسياسى بار ەرەكشە وركەنيەت رەتىندە قاراستىرىلا باستادى. بۇل – يمپەريالىق سانانىڭ ماڭىزدى قۇرامداس بولىگى: «ءبىزدىڭ ەرەكشە جولىمىز بار، سوندىقتان ءبىزدىڭ مۇددەلەرىمىز بەن ءتارتىبىمىزدىڭ تاريحي ماڭىزى جوعارى».
بىراق بۇل، ەڭ الدىمەن، ورىس ەليتاسىنىڭ، شىركەۋدىڭ جانە مەملەكەتتىڭ يدەولوگياسى بولدى، ءاربىر ورىس شارۋاسىنىڭ نەمەسە قالا تۇرعىنىنىڭ جەكە ساناسى ەمەس ەدى.
ءى پەتر مەن ءىى ەكاتەرينا داۋىرلەرى: رەسەيدىڭ يمپەرياعا اينالۋى.
XVIII عاسىردا بۇل پروتسەسس ايقىن يمپەريالىق فورماعا يە بولدى. ءى پەتردىڭ رەفورمالارىنان كەيىن رەسەي ەۋروپالىق ۇلى دەرجاۆاعا اينالدى. ەكاتەرينا II تۇسىندا ەكسپانسيا ودان ءارى ورىستەدى: قىرىم، پولشا-ليتۆا دوستاستىعىنىڭ اۋماقتارى، سولتۇستىك قارا تەڭىز جاعالاۋى جانە باسقا دا ايماقتار باسىپ الىندى.
سونىمەن بىرگە رەسەيدىڭ «ىقتيمال جاۋلارمەن قورشالعان ۇلى دەرجاۆا» رەتىندەگى كونتسەپتسياسى قالىپتاستى. وسىدان بارىپ مىناداي لوگيكا تۋىندادى: قاۋىپسىزدىك ➔ كۇشتى ارميا ➔ شەكارالىق اۋماقتاردى باقىلاۋ ➔ ىقپال ەتۋ سالاسىن كەڭەيتۋ.
ءحىح عاسىر: ۇلتشىلدىق + يمپەريا.
مۇندا ەرەكشە سينتەز پايدا بولدى. رەسەي يمپەرياسى كوپۇلتتى بولعانىمەن، ءحىح عاسىردا ورىس ۇلتشىلدىعى قاتار دامىدى. ءى نيكولايدىڭ رەسمي يدەولوگياسىنداعى «پراۆوسلاۆيە، اۆتوكراتيا، حالىقتىق» (ۇلتشىلدىق) فورمۋلاسى – وسى پروتسەستىڭ كورىنىسى.
پولياك كوتەرىلىستەرىنەن، كاۆكازداعى سوعىستاردان، رەۆوليۋتسيالىق قوزعالىستاردان جانە ەۋروپالىق دەرجاۆالارمەن باسەكەلەستىكتەن كەيىن مەملەكەت يمپەريانىڭ ساقتالۋىن رەسەيدىڭ امان قالۋىنىڭ باستى شارتى رەتىندە قابىلداي باستادى.
ناتيجەسىندە مىناداي تۇسىنىك ورنىقتى:
- ورىستار ەرەكشە تاريحي رولگە يە;
- يمپەريا – رەسەيدىڭ تابيعي ءومىر ءسۇرۋ فورماسى;
- تەرريتوريالىق شىعىن – ساياسي جەڭىلىس قانا ەمەس، رەسەيدىڭ ءوز السىرەۋى;
- كورشىلەس حالىقتار – تاريحي تۇرعىدان رەسەيگە «بايلانىپ قالعان»، سوندىقتان تولىقتاي تاۋەلسىز بولا المايتىن سۋبەكتىلەر.
ءدال وسى كەزەڭدە بۇگىندە «ورىس يمپەريالىق ديسكۋرسى» دەپ اتالاتىن تۇسىنىكتىڭ نەگىزگى ەلەمەنتتەرى قالىپتاستى.
كەڭەس وداعى: «يمپەريا» ءسوزى جوق يمپەريا.
كەڭەستىك كەزەڭ الدەقايدا كۇردەلى. كسرو رەسمي تۇردە يمپەرياليزمدى تەرىسكە شىعارىپ، حالىقتاردىڭ تەڭدىگىن جاريالادى. وداقتاس رەسپۋبليكالار قۇرىلىپ، ۇلتتىق تىلدەر مەن مادەنيەتتەردىڭ دامۋىنا جول بەرىلگەندەي بولدى.
بىراق، سونىمەن بىرگە، ماسكەۋدىڭ وراسان زور ساياسي جانە ەكونوميكالىق ىقپالىنا نەگىزدەلگەن جوعارى ورتالىقتاندىرىلعان جۇيە ورنىقتى. وندا ورىس مادەنيەتى مەن ورىس تىلىنە ەرەكشە ورىن بەرىلدى.
كەڭەستىك بىرەگەيلىك رەۆوليۋتسياعا دەيىنگى گەوساياسي كەڭىستىكتى مۇرا ەتىپ الدى. رەسەي يمپەرياسى ىدىراعانىمەن، ونىڭ اۋماعىنىڭ ايتارلىقتاي بولىگى قايتادان ءبىرتۇتاس مەملەكەتتىڭ قۇرامىنا بىرىكتىرىلدى. كەڭەس ازاماتتارى وزدەرىن يمپەرياليزمگە قارسىمىز دەپ ساناعانىمەن، كسرو-نى كورشىلەس مەملەكەتتەردىڭ تاعدىرىن شەشۋگە قۇقىلى دەرجاۆا رەتىندە قابىلدادى. بۇل – كەڭەستىك مۇرانىڭ باستى تاريحي پارادوكستارىنىڭ ءبىرى.
1991 جىلدان كەيىن
كسرو-نىڭ ىدىراۋى ورىس قوعامىنىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگى ءۇشىن ۇلكەن پسيحولوگيالىق جاراقات (تراۆما) بولدى. ميلليونداعان ادامدار ءبىر تۇندە باسقا ەلدەردىڭ ازاماتتارى بولىپ شىعا كەلدى. بۇرىن ءبىرتۇتاس كەڭىستىك بولىپ كورىنگەن ايماقتار حالىقارالىق شەكارالارمەن ءبولىندى.
حالىقتىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگى: «ءبىزدىڭ ەلىمىزدى قولىمىزدان تارتىپ الدى» دەگەن سەزىمدە بولدى. بۇل كەيىنىرەك ۆ. ءپۋتيننىڭ 2005 جىلى كسرو-نىڭ ىدىراۋىن «XX عاسىرداعى ەڭ ۇلكەن گەوساياسي اپات» دەپ سيپاتتاۋىنا نەگىز بولدى.
دەگەنمەن، مۇندا ەكى ۇعىمدى اجىراتىپ العان ءجون: كسرو-عا دەگەن نوستالگيا مىندەتتى تۇردە يمپەرياليزم.
ادام يمپەريانى قايتا تيگىزگىسى كەلمەي-اق، ءوزىنىڭ جاستىق شاعىن، الەۋمەتتىك تۇراقتىلىقتى، ورتاق مادەنيەتتى نەمەسە شەكاراسىز قاتىنايتىن كەزەڭدى ساعىنۋى مۇمكىن. ال يمپەريالىق ويلاۋ جۇيەسى مىناداي يدەيادان باستالادى: «بۇرىنعى كەڭەستىك باسقا حالىقتاردىڭ ءوز ساياسي جولىن ءوز بەتىنشە تاڭداۋعا تولىق قۇقىعى جوق».
2000–2020 جىلدارى نە وگەردى؟
XXI عاسىردا رەسەيدىڭ مەملەكەتتىك يدەولوگياسى بىرنەشە ەلەمەنتتى شەبەر بىرىكتىردى:
- ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستاعى كسرو جەڭىسىنىڭ كۋلتى;
- رەسەيدىڭ ۇلى دەرجاۆالىق تۇجىرىمداماسى;
- ەرەكشە ورىس وركەنيەتتىك جولى يدەياسى;
- پراۆوسلاۆيەلىك-كونسەرۆاتيۆتى ريتوريكا;
- ءبىرپوليارلى الەمدى مويىنداماۋ;
- كسرو-نىڭ گەوساياسي قۋاتىنا دەگەن ساعىنىش;
- ناتو مەن باتىستى تىكەلەي قاۋىپ رەتىندە قابىلداۋ;
- رەسەيدىڭ ۋكراينامەن جانە بەلارۋسپەن «ەرەكشە تاريحي بايلانىسى» تۋرالى تۇجىرىم.
ورىستار مەن ۋكرايندار «ءبىر حالىق» نەمەسە بىرىڭعاي تاريحي كەڭىستىكتىڭ بولىگى دەگەن تەزيس ەرەكشە ماڭىزعا يە بولدى. بۇل جاي عانا پاتريوتيزم ەمەس. ەگەر بۇل تەزيس ۋكراين ساياسي ۇلتىنىڭ تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرۋعا جانە دەربەس سىرتقى ساياسات جۇرگىزۋگە قۇقىعى جوق دەگەن قورىتىندىعا اكەلسە، بۇل – يمپەريالىق لوگيكانىڭ ايقىن مىسالى.
بۇگىنگى ورىس قوعامى تۋرالى نە دەۋگە بولادى؟
«تۇتاس ورىس حالقى يمپەرياشىل بولىپ كەتتى» دەگەن ءۇستىرت مالىمدەمەلەردەن اۋلاق بولعان ءجون. شىندىق الدەقايدا كۇردەلى. قوعامدا بىرنەشە توپتى شارتتى تۇردە ءبولىپ كورسەتۋگە بولادى:
- راديكالدى يمپەرياليستەر: ولار ءۇشىن كۇشتى رەسەي كورشىلەس كەڭىستىكتى تولىق باقىلاۋدا ۇستاۋى ءتيىس. ولار اۋماقتىق ەكسپانسيانى تىكەلەي قولدايدى جانە كورشى حالىقتاردىڭ تاۋەلسىزدىگىن جوققا شىعارادى.
- مەملەكەتشىلدەر (گوسۋدارستۆەننيكي): ولار اۋماقتى باسىپ الۋدى كوزدەمەگەنىمەن، رەسەيدىڭ «ارتىقشىلىقتى مۇددەلەر ايماعى» بولۋى كەرەك جانە ول كورشى ەلدەردەگى پروتسەستەردى باعىتتاپ وتىرۋى ءتيىس دەپ سانايدى. بۇل – «جۇمساق» يمپەريالىق ويلاۋ.
- كەڭەستىك ساعىنىشتاعىلار: ولار ءۇشىن كسرو ەڭ الدىمەن الەۋمەتتىك جانە مادەني الەم رەتىندە قىمبات. ولار كسرو-نى ساعىنا وتىرىپ، قازىرگى سوعىستارعا جيىركەنىشپەن قاراۋى مۇمكىن.
- قاراپايىم پاتريوتتار: ءوز ەلىمەن، تاريحىمەن جانە مادەنيەتىمەن ماقتانادى، بىراق باسقا مەملەكەتتەردىڭ ءوز بولاشاعىن ءوزى ايقىنداۋ قۇقىعىن مويىندايدى. ءپاتريوتيزمنىڭ ءوزى يمپەرياليزم ەمەس.
- انتيمپەريالىق توپ: رەسەي تاريحىنا سىن كوزبەن قارايتىن، رەسەيدىڭ كورشىلەرىنە ۇستەمدىك ەتۋ يدەياسىنان تولىقتاي باس تارتۋىن قولدايتىن ازاماتتار. مۇنداي پوزيتسيا رەسەيدە ءحىح عاسىرداعى دەكابريستەر مەن ليبەرالداردان باستاپ، حح-ءححى عاسىرداعى دەموكراتيالىق قوزعالىستارعا دەيىن بولعان.
يمپەريالىق ويلاۋ نەگە سونشالىقتى تۇراقتى؟
مۇندا بەس نەگىزگى فاكتور توعىسىپ وتىر:
- ۇلكەن اۋماق: مەملەكەت عاسىرلار بويى شەكارانىڭ ۇنەمى كەڭەيۋى جاعدايىندا ءومىر ءسۇردى.
- ۇلى دەرجاۆالىق تاجىريبە: رەسەي تاريحى ۇزاق ۋاقىت بويى وسمان يمپەرياسىمەن، فرانتسيامەن، ۇلىبريتانيامەن، گەرمانيامەن، كەيىن اقش-پەن گەوساياسي باسەكەلەستىك تۇرعىسىنان قابىلداندى.
- مەملەكەت پەن اۋماق شەكاراسىنىڭ كومەسكىلىگى: تەرريتوريادان ايىرىلۋ شەكارانىڭ جاي عانا وزگەرۋى رەتىندە ەمەس، ۇلتتىق كەمسىتۋشىلىك نەمەسە قورلانۋ رەتىندە قابىلداندى.
- ورتالىقتاندىرىلعان ساياسي مادەنيەت: كۇشتى مەملەكەت ءداستۇرلى تۇردە ءتارتىپ پەن قاۋىپسىزدىكتىڭ جالعىز كەپىلى رەتىندە قابىلداندى.
- ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس پەن كسرو ەستەلىگى: 1945 جىلعى جەڭىس قازىرگى زامانعى ورىس ۇلتتىق بىرەگەيلىگىنىڭ ورتالىق ەلەمەنتىنە جانە رەسەيدىڭ ەرەكشە ىقپال ەتۋ قۇقىعى بار دەگەن سەنىمىنىڭ كوزىنە اينالدى.
شىندىعىندا، سوڭعى ءجۇز جىلدان استام ۋاقىت بويى (1917 جىلدان بەرى) ءبىز وراسان زور رەسەي يمپەرياسىنىڭ ىدىراۋ پروتسەسىنە كۋا بولىپ كەلەمىز. ماركسيستىك-لەنيندىك يدەولوگيانى جامىلعان ستالين بۇل ىدىراۋدى ۋاقىتشا توقتاتىپ، يمپەريالىق جەتىستىكتەردى قايتا جاڭعىرتۋعا تىرىستى. ناتيجەسىندە، بۇل ەستە جوق زاماننان كەلە جاتقان تابيعي ىدىراۋ پروتسەسى 1991 جىلى قايتا جالعاستى. ال قازىرگى وقيعالار – سونىڭ كەرى رەاكتسياسى (رەۆانشيزم).
سوندىقتان «ورىس حالقى نەگە مۇنداي؟» دەپ ەمەس، «نەلىكتەن رەسەي مەملەكەتى مەن قوعامىنىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگى بەلگىلى ءبىر تاريحي كەزەڭدەردە يمپەريالىق دۇنيەتانىمدى قايتا جاڭعىرتادى؟» دەگەن سۇراق قويعان دۇرىسىراق.
تىلدەردىڭ جويىلۋى: «ورىس الەمىن» قورعاۋدىڭ ەكىنشى بەتى
ايتپاقشى، رەسەي بيلىگى دونباستى «قۇتقارۋ» جانە سىرتتاعى «ورىس الەمىن قورعاۋ» تۋرالى ۇرانداردى جەلبىرەتىپ جۇرگەندە، مەملەكەتتىڭ ءوز ىشىندە جەرگىلىكتى بايىرعى حالىقتاردىڭ تىلدەرى مەن مادەنيەتى جويىلىپ بارا جاتىر.
رەسەي عىلىم اكادەمياسى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ مالىمەتىنشە، ەلدەگى 155 ءتىلدىڭ ىشىندە تەك ورىس ءتىلى مەن ورىس ىم تىلىنە عانا جويىلىپ كەتۋ قاۋپى ءتونىپ تۇرعان جوق. قالعان بايىرعى تىلدەردىڭ جاعدايى تىم مۇشكىل:
- الەۋت-مەدنوۆ جانە يتەلمەن تىلدەرىندە سويلەيتىن سوڭعى 1 عانا ادام قالعان.
- تاعى 8 تىلدە سويلەيتىندەردىڭ سانى 10 ادامنان از.
- جالپى العاندا، رەسەيدە 15 ءتىل جويىلىپ كەتۋدىڭ از-اق الدىندا تۇر، ال 39 ءتىل اسا وسال توپقا جاتادى.
بۇل ماسەلە كەشە عانا پايدا بولعان جوق. 2000 جىلدارداعى رەفورمالاردان كەيىن ۇلتتىق ايماقتاردا جەرگىلىكتى تىلدەردى مەكتەپتەردە وقىتۋ مىندەتتى مارتەبەسىنەن ايىرىلىپ، فاكۋلتاتيۆتى (ەرىكتى) دەڭگەيگە ءتۇستى، ال ورىس ءتىلى جالعىز مىندەتتى ءتىل بولىپ قالدى.
بۇل وتە ايقىن پارادوكستى كورسەتەدى: ماسكەۋ شەكارادان تىس جەرلەردە ورىس ءتىلىنىڭ «قۇقىعىن» بەلسەندى قورعاپ جاتقانىن ايتقانىمەن، ءوز ەلىنىڭ ىشىندەگى بايىرعى حالىقتاردىڭ مادەني جانە تىلدىك مۇراسى سوڭعى تاسىمالداۋشىلارىمەن بىرگە ماڭگىلىككە جويىلىپ بارادى.
كەرىمسال جۇباتقانوۆ،
س. سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى، تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
Abai.kz
