Eger «orys halqynyng imperiyalyq mentaliyteti» tek kýshti memleketke degen sýiispenshilik retinde emes, Reseyding kórshiles halyqtar men aumaqtargha biylik etuge erekshe qúqyghy bar degen týsinigi retinde qarastyrylsa, onyng payda boluy úzaq tarihy prosesting nәtiyjesi bolghanyn kóremiz. Búl – «orys halqynyn» boyyndaghy tua bitken qasiyet emes: әrtýrli dәuirde әrtýrli dәrejede basym bolghan sayasy jәne mәdeny kózqaras.

Ol qalay payda boldy?

Mәskeu memleketi: Biylik jәne aumaqtyq kenen.

XV jәne XVI ghasyrlardyng ayaghynan bastap Mәskeu memleketi qarqyndy týrde keneye bastady. Altyn Orda ydyraghannan keyin Qazan jәne Astrahan handyqtary jaulap alyndy, sodan song ekspansiya Sibirge qaray oiysty.

Memleket ýshin búl kenending óte praktikalyq maqsattary boldy: shekara qauipsizdigi, salyqtar, jer, ang terisi jәne sauda joldaryn baqylau. Birtindep mynaday sayasy әdet qalyptasty: kýshti memleket ózining baqylau ayasyn ýnemi keneytip otyruy tiyis.

Degenmen, últshyldyqtyng qazirgi tújyrymdamasyn XVI ghasyrgha tikeley tanugha bolmaydy. Mәskeu monarhiyasy qazirgi maghynadaghy últ-memleket emes, kópúltty әri әulettik sipattaghy qúrylym edi.

Pravoslavie jәne arnayy tarihy missiya iydeyasy.

«Mәskeu – ýshinshi Riym» tújyrymdamasy manyzdy ról atqardy. Konstantinopoli qúlaghannan keyin, Mәskeudi keybir elitalar pravoslaviyelik imperiyalyq dәstýrding múrageri retinde qabylday bastady.

Keyinirek búl iydeya ózgeriske úshyrady: Resey basqalarmen qatar túrghan jay ghana memleket retinde emes, ózindik tarihy missiyasy bar erekshe órkeniyet retinde qarastyryla bastady. Búl – imperiyalyq sananyng manyzdy qúramdas bóligi: «Bizding erekshe jolymyz bar, sondyqtan bizding mýddelerimiz ben tәrtibimizding tarihy manyzy joghary».

Biraq búl, eng aldymen, orys elitasynyn, shirkeuding jәne memleketting iydeologiyasy boldy, әrbir orys sharuasynyng nemese qala túrghynynyng jeke sanasy emes edi.

I Petr men II Ekaterina dәuirleri: Reseyding imperiyagha ainaluy.

XVIII ghasyrda búl prosess aiqyn imperiyalyq formagha ie boldy. I Petrding reformalarynan keyin Resey europalyq úly derjavagha ainaldy. Ekaterina II túsynda ekspansiya odan әri óristedi: Qyrym, Polisha-Litva Dostastyghynyng aumaqtary, Soltýstik Qara teniz jaghalauy jәne basqa da aimaqtar basyp alyndy.

Sonymen birge Reseyding «yqtimal jaularmen qorshalghan úly derjava» retindegi konsepsiyasy qalyptasty. Osydan baryp mynaday logika tuyndady: qauipsizdik ➔ kýshti armiya ➔ shekaralyq aumaqtardy baqylau ➔ yqpal etu salasyn keneytu.

HIH ghasyr: Últshyldyq + Imperiya.

Múnda erekshe sintez payda boldy. Resey imperiyasy kópúltty bolghanymen, HIH ghasyrda orys últshyldyghy qatar damydy. I Nikolaydyng resmy iydeologiyasyndaghy «pravoslaviye, avtokratiya, halyqtyq» (últshyldyq) formulasy – osy prosesting kórinisi.

Polyak kóterilisterinen, Kavkazdaghy soghystardan, revolusiyalyq qozghalystardan jәne europalyq derjavalarmen bәsekelestikten keyin memleket imperiyanyng saqtaluyn Reseyding aman qaluynyng basty sharty retinde qabylday bastady.

Nәtiyjesinde mynaday týsinik ornyqty:

• Orystar erekshe tarihy rólge iye;
• Imperiya – Reseyding tabighy ómir sýru formasy;
• Territoriyalyq shyghyn – sayasy jenilis qana emes, Reseyding óz әlsireui;
• Kórshiles halyqtar – tarihy túrghydan Reseyge «baylanyp qalghan», sondyqtan tolyqtay tәuelsiz bola almaytyn subektiler.

Dәl osy kezende býginde «orys imperiyalyq diskursy» dep atalatyn týsinikting negizgi elementteri qalyptasty.

Kenes Odaghy: «Imperiya» sózi joq imperiya.

Kenestik kezeng әldeqayda kýrdeli. KSRO resmy týrde imperializmdi teriske shygharyp, halyqtardyng tendigin jariyalady. Odaqtas respublikalar qúrylyp, últtyq tilder men mәdeniyetterding damuyna jol berilgendey boldy.

Biraq, sonymen birge, Mәskeuding orasan zor sayasy jәne ekonomikalyq yqpalyna negizdelgen joghary ortalyqtandyrylghan jýie ornyqty. Onda orys mәdeniyeti men orys tiline erekshe oryn berildi.

Kenestik biregeylik revolusiyagha deyingi geosayasy kenistikti múra etip aldy. Resey imperiyasy ydyraghanymen, onyng aumaghynyng aitarlyqtay bóligi qaytadan birtútas memleketting qúramyna biriktirildi. Kenes azamattary ózderin imperializmge qarsymyz dep sanaghanymen, KSRO-ny kórshiles memleketterding taghdyryn sheshuge qúqyly derjava retinde qabyldady. Búl – kenestik múranyng basty tarihy paradokstarynyng biri.

1991 jyldan keyin

KSRO-nyng ydyrauy orys qoghamynyng belgili bir bóligi ýshin ýlken psihologiyalyq jaraqat (travma) boldy. Milliondaghan adamdar bir týnde basqa elderding azamattary bolyp shygha keldi. Búryn birtútas kenistik bolyp kóringen aimaqtar halyqaralyq shekaralarmen bólindi.

Halyqtyng belgili bir bóligi: «Bizding elimizdi qolymyzdan tartyp aldy» degen sezimde boldy. Búl keyinirek V. Putinning 2005 jyly KSRO-nyng ydyrauyn «XX ghasyrdaghy eng ýlken geosayasy apat» dep sipattauyna negiz boldy.

Degenmen, múnda eki úghymdy ajyratyp alghan jón: KSRO-gha degen nostaligiya  mindetti týrde imperializm.

Adam imperiyany qayta tiygizgisi kelmey-aq, ózining jastyq shaghyn, әleumettik túraqtylyqty, ortaq mәdeniyetti nemese shekarasyz qatynaytyn kezendi saghynuy mýmkin. Al imperiyalyq oilau jýiesi mynaday iydeyadan bastalady: «Búrynghy kenestik basqa halyqtardyng óz sayasy jolyn óz betinshe tandaugha tolyq qúqyghy joq».

2000–2020 jyldary ne ógerdi?

XXI ghasyrda Reseyding memlekettik iydeologiyasy birneshe elementti sheber biriktirdi:

• Ekinshi dýniyejýzilik soghystaghy KSRO jenisining kuliti;
• Reseyding úly derjavalyq tújyrymdamasy;
• Erekshe orys órkeniyettik joly iydeyasy;
• Pravoslaviyelik-konservativti ritorika;
• Birpolyarly әlemdi moyyndamau;
• KSRO-nyng geosayasy quatyna degen saghynysh;
• NATO men Batysty tikeley qauip retinde qabyldau;
• Reseyding Ukrainamen jәne Belarusipen «erekshe tarihy baylanysy» turaly tújyrym.

Orystar men ukraindar «bir halyq» nemese birynghay tarihy kenistikting bóligi degen tezis erekshe manyzgha ie boldy. Búl jay ghana patriotizm emes. Eger búl tezis ukrain sayasy últynyng tәuelsiz memleket qúrugha jәne derbes syrtqy sayasat jýrgizuge qúqyghy joq degen qorytyndygha әkelse, búl – imperiyalyq logikanyng aiqyn mysaly.

Býgingi orys qoghamy turaly ne deuge bolady?

«Tútas orys halqy imperiyashyl bolyp ketti» degen ýstirt mәlimdemelerden aulaq bolghan jón. Shyndyq әldeqayda kýrdeli. Qoghamda birneshe topty shartty týrde bólip kórsetuge bolady:

1. Radikaldy imperialister: Olar ýshin kýshti Resey kórshiles kenistikti tolyq baqylauda ústauy tiyis. Olar aumaqtyq ekspansiyany tikeley qoldaydy jәne kórshi halyqtardyng tәuelsizdigin joqqa shygharady.
2. Memleketshilder (gosudarstvennikiy): Olar aumaqty basyp aludy kózdemegenimen, Reseyding «artyqshylyqty mýddeler aimaghy» boluy kerek jәne ol kórshi elderdegi prosesterdi baghyttap otyruy tiyis dep sanaydy. Búl – «júmsaq» imperiyalyq oilau.
3. Kenestik saghynyshtaghylar: Olar ýshin KSRO eng aldymen әleumettik jәne mәdeny әlem retinde qymbat. Olar KSRO-ny saghyna otyryp, qazirgi soghystargha jiyirkenishpen qarauy mýmkin.
4. Qarapayym patriottar: Óz elimen, tarihymen jәne mәdeniyetimen maqtanady, biraq basqa memleketterding óz bolashaghyn ózi aiqyndau qúqyghyn moyyndaydy. Patriotizmning ózi imperializm emes.
5. Antiimperiyalyq top: Resey tarihyna syn kózben qaraytyn, Reseyding kórshilerine ýstemdik etu iydeyasynan tolyqtay bas tartuyn qoldaytyn azamattar. Múnday pozisiya Reseyde HIH ghasyrdaghy dekabrister men liyberaldardan bastap, HH-HHI ghasyrdaghy demokratiyalyq qozghalystargha deyin bolghan.

Imperiyalyq oilau nege sonshalyqty túraqty?

Múnda bes negizgi faktor toghysyp otyr:

1. Ýlken aumaq: Memleket ghasyrlar boyy shekaranyng ýnemi keneni jaghdayynda ómir sýrdi.
2. Úly derjavalyq tәjiriybe: Resey tarihy úzaq uaqyt boyy Osman imperiyasymen, Fransiyamen, Úlybritaniyamen, Germaniyamen, keyin AQSh-pen geosayasy bәsekelestik túrghysynan qabyldandy.
3. Memleket pen aumaq shekarasynyng kómeskiligi: Territoriyadan aiyrylu shekaranyng jay ghana ózgerui retinde emes, últtyq kemsitushilik nemese qorlanu retinde qabyldandy.
4. Ortalyqtandyrylghan sayasy mәdeniyet: Kýshti memleket dәstýrli týrde tәrtip pen qauipsizdikting jalghyz kepili retinde qabyldandy.
5. Ekinshi dýniyejýzilik soghys pen KSRO esteligi: 1945 jylghy jenis qazirgi zamanghy orys últtyq biregeyligining ortalyq elementine jәne Reseyding erekshe yqpal etu qúqyghy bar degen senimining kózine ainaldy.

Shyndyghynda, songhy jýz jyldan astam uaqyt boyy (1917 jyldan beri) biz orasan zor Resey imperiyasynyng ydyrau prosesine kuә bolyp kelemiz. Marksistik-lenindik iydeologiyany jamylghan Stalin búl ydyraudy uaqytsha toqtatyp, imperiyalyq jetistikterdi qayta janghyrtugha tyrysty. Nәtiyjesinde, búl este joq zamannan kele jatqan tabighy ydyrau prosesi 1991 jyly qayta jalghasty. Al qazirgi oqighalar – sonyng keri reaksiyasy (revanshizm).

Sondyqtan «Orys halqy nege múnday?» dep emes, «Nelikten Resey memleketi men qoghamynyng belgili bir bóligi belgili bir tarihy kezenderde imperiyalyq dýniyetanymdy qayta janghyrtady?» degen súraq qoyghan dúrysyraq.

Tilderding joyyluy: «Orys әlemin» qorghaudyng ekinshi beti

Aytpaqshy, Resey biyligi Donbasty «qútqaru» jәne syrttaghy «orys әlemin qorghau» turaly úrandardy jelbiretip jýrgende, memleketting óz ishinde jergilikti bayyrghy halyqtardyng tilderi men mәdeniyeti joyylyp bara jatyr.

Resey Ghylym akademiyasy Til bilimi institutynyng mәlimetinshe, eldegi 155 tilding ishinde tek orys tili men orys ym tiline ghana joyylyp ketu qaupi tónip túrghan joq. Qalghan bayyrghy tilderding jaghdayy tym mýshkil:

• Aleut-Mednov jәne IYtelimen tilderinde sóileytin songhy 1 ghana adam qalghan.
• Taghy 8 tilde sóileytinderding sany 10 adamnan az.
• Jalpy alghanda, Reseyde 15 til joyylyp ketuding az-aq aldynda túr, al 39 til asa osal topqa jatady.

Búl mәsele keshe ghana payda bolghan joq. 2000 jyldardaghy reformalardan keyin últtyq aimaqtarda jergilikti tilderdi mektepterde oqytu mindetti mәrtebesinen aiyrylyp, fakulitativti (erikti) dengeyge týsti, al orys tili jalghyz mindetti til bolyp qaldy.

Búl óte aiqyn paradoksty kórsetedi: Mәskeu shekaradan tys jerlerde orys tilining «qúqyghyn» belsendi qorghap jatqanyn aitqanymen, óz elining ishindegi bayyrghy halyqtardyng mәdeny jәne tildik múrasy songhy tasymaldaushylarymen birge mәngilikke joyylyp barady.

Kerimsal Júbatqanov,

S. Seyfullin atyndaghy Qazaq agrotehnikalyq zertteu uniyversiytetining dosenti, tarih ghylymdarynyng kandidaty

Abai.kz