Jwma, 22 Qaraşa 2019
Internet konferenciya 2942 46 pikir 4 Qaraşa, 2019 sağat 17:16

Janbolat Mamay: Kez-kelgen ädiletsizdik halıqtı köşege şığuğa itermeleydi

Qwrmetti oqırman! «Abai.kz» aqparattıq portalı twraqtı türde jürgizip kele jatqan internet-konferenciyanıñ osı jolğı qonağı täuelsiz jurnalist, qoğam qayratkeri, küresker Janbolat Mamay mırza boldı.

«Abai.kz» oqırmandarı tarapınan Janbolat Mamay mırzağa wzın-ırğası 50-den asa swraq kelip tüsti. Spikerimiz 2 sağatqa juıq uaqıt otırıp, sizderdiñ swraqtarğa jauap berdi.

Swraqtardıñ qaytalanuı men oqırmandar arasında oyjarıs, pikir-talastıñ orın aluına baylanıstı, spiker Janbolat Mamay mırzanıñ swhbat barısında aytqan ötkir oyların ıqşamdap jariyalaudı jön sanadıq.

-Jäke, äueli qoş keldiñiz! Partiya! Äñgimeni sodan bastayıqşı... Swraq öte köp. Äleumettik jeli pikirleri de ärtürli. Qoldauşılar köp pe, joq älde dattauşılar ma? Jalpı partiya qwru praktikalıq türde qanşalıqtı mümkin mäsele?

-Partiyanı qwru mümkindigi tolıq bar. Öytkeni qazir bizdi qoldap jatqan azamattar öte köp. Mısalı, oblıstardan köp adamdar habarlasıp, öz aymaqtarına kezdesulerge şaqırıp jatır. Bizdiñ Almatıdağı keñsemizge kelip, özderiniñ wsınıs-tilekterin bildirip jatqandar da köp.

Ötkende «Datqa» swhbat berip, sol jerde telefonımdı qaldırıp em, qazir tınım joq. Sondıqtan meniñşe, partiya qwruğa, qol jinauğa, adamdardı toptastıruğa tolıq mümkindik bar. Biraq, tirkey me, tirkemey me, ol endi basqa mäsele. Biraq, biz partiyanı qwramız.

Bizdiñ partiyamız – jastardıñ partiyası boladı

-Pissimistik közqaras şığar, biraq tirkelmese şe?

-Tirkemey qoyuı mümkin. Oğan türli sıltau tabıladı. Meyli, tirkemese de jwmıs jasaymız. Sondıqtan, meniñşe, däl qazirgi tañda Qazaqstanda qalıptasqan protestik közqarastı, qarsılıq pikirlerdi paydalanıp, şın mäninde taza wlttıq deñgeydegi, oppoziciyalıq-demokratiyalıq partiyanı qwruğa bir mümkindik tuıp twrğan kez osı dep oylaymın. Qazirgi kezeñ. Şını kerek, qazir halıq bwrınğıday emes, özgeristi qalap otır. Qazaqstanda qanday da bir sayasi özgeris bolsın, demokratiyalıq reformalar jürgizilsin, elde qalıptasqan mına jağday oñalsın dep otırğan azamattardıñ sanı öte köp. Onıñ mısalı, ötken prezidenttik saylau. Azamattar Qosanovqa dauıs berdi dep aytpas edim. Azamattar bilikke qarsı dauıs berdi. Öytkeni 30 jılda jwrt şarşadı. Jaña sayasi reformalardı talap etip otır.

Sosın, bizge habarlasıp jatqandardıñ köbisi serpilip otır. Öytkeni bizdiñ qwrayıq dep otırğan partiyamız jastardıñ partiyası boladı. Basşılıqta, basqaruşı organdarda jastar boladı dep otırmız. Negizgi ideya da jastardan tarap otır. Sondıqtan, bwl jaña bir özgeristerdi alıp keletin sayasi küş boladı dep biz ümittenemiz.

-Jalpı, jaña partiya qwru turalı bwğan deyin de aytılıp jürdi. Bilik tranziti kezinde bwl mümkin mäsele, ärine. Kez-kelgen jağdayda, kez-kelgen memlekette. Mısalı, prezident Toqaevqa öziniñ jaña partiyasın qwru kerek degen, sosın Şımkenttiñ äkim bolğan Ğ.Äbdirahımov partiya qwruı mümkin degen sayasi boljamdar aytıldı. Qazir «deputat Tileuhannıñ kelini partiya qwrayın dep jatır» degen aqparat qızu talqıda. Sizder...Jalpı partiya qwru turalı ideya qaşannan beri oyda jür?

-Öte qızıq swraq. Negizi bwl mäseleni biz köpten beri oylastırıp keldik. Özimizdiñ ortamızda san ret talqı jasadıq. Barlıq mümkin jağdaydı oylastırdıq. Söytip, ortaq şeşimge keldik.

Qazir qarap otırsañız, Qazaqstanda birde-bir täuelsiz sayasi partiya joq. «Nwr Otan» dominant bolıp otır. Qalğandarı sonıñ frakciyaları sekildi...

«JSDP-nıñ» «Nwr Otandı» jeñetin mümkindigi bar edi

-JSDP şe? Resmi türde ol oppoziciyalıq partiya...

-JSDP 26-säuirde törağası auısıp, basşılıqqa Ermwrat Bapi mırza kelgennen keyin bir özgerister bola ma degen ümit boldı. Aşığında Ermwrat Bapi kelgennen keyin sol wyımdastıru jwmıstarın bastadı. Prezident saylauınan keyin şamamen mausım ayında kezdestik, ol kisimen. Ol kisi «bizdiñ zamanımız ötip bara jatır eken. Eldegi özgeristerdiñ katalizatorı jastar bolıp bara jatır. Sondıqtan men özimniñ ornımdı bosatıp, alda bolatın s'ezde, partiyanıñ qwrıltayında seni törağalıqqa wsınsam» degen wsınısın ayttı. Men basında oylandım, ärine. Öytkeni bwl partiyanıñ atı şını kerek, asa jaqsı emes.

2009 jılı eki pariya, Bolat Äbilov basqaratın «Azat» partiyası men «JSDP» birikti. Sol eki partiya birikken kezde men sol partiyanıñ prezidium müşesi boldım. 21 adam boldıq. Ol kezde partiyanıñ prezidiumında öte belgili azamattar boldı. Toqtar Äubäkirov, Baltaş Twrsımbaev boldı.

Sonday bir ülken sayasi partiya qwrıldı da, 2013 jılı eki partiyanıñ jolı bölindi. Bwl jerde sol bayağı ambiciya mäselesi bar, sosın biliktiñ aralasauı boldı. Men sol partiyanıñ bölinisin qattı sınağan adamdardıñ birimin. Jarmahan Twyaqbaydı jeke sınadım. Meniñ oyımşa, Jarmahan Twyaqbay bastağan toptıñ işki talası partiyanıñ bölinuine alıp keldi. Men bwl oyımnan qaytpaymın. 2013 jılı bölindi. Sodan beri şını kerek partiyanıñ atağı jaqsı bolğan joq.

JSDP-dağı töñkeristi bilik wyımdastırdı

Odan keyin tipti joq bolıp ketti. Eşqanday qoğamdıq-sayasi ortada röl atqarğan joq. Eşqanday sayasi procesterge aralasqan joq. Jer mitingilerine qatısqan joq. Tek qana saylau kezinde bastarı qıltiıp şığadı da, odan keyin joq bolıp ketedi. Sonday bir partiyağa aynalıp ketti. Men oylandım... Jalpı osınday partiya kerek pe, kerek emes pe? Älde jaña partiya qwrğan dwrıs pa?

Bir qarağanda partiya degen adamdar ğoy... JSDP oppoziciyalıq birden-bir resmi türde tirkelgen partiya boldı. Eger biz bwl partiyağa kelsek, onda protestik közqarastağı, bügingi bilikke narazı barlıq twlğalardıñ basın qosuğa mümkindik bolar edi. Mısalı, Rısbek Särsenbaydı, Sergey Duvanovtı, basqa da köptegen azamattardı şaqırıp, alda bolatın parlament saylauına dayın, deputat bolatın küşti tizim jasasaq, biz «Nwr Otandı» tas-talqan etip jeñuge mümkindigimiz bar edi.

Öytkeni azamattar qazir biliktiñ partiyasına da, ümitkerine de dauıs bermeydi. Jwrt halıqtan şıqqan, halıqtıñ sözin söyleytin, özgeris äkele alatın sayasi küşke jaqtasadı. Sol twrğıdan alğanda, JSDP partiyasında bir mümkindik boldı.

Ol üşin partiyanıñ imidjin jasau kerek. Tolıq rebrending jasap, basşılıq qwramın, filialdarın auıstırıp, jaña azamattardı, jastardı, köptegen mıqtı azamattardı tartıp, mıqtı sayasi partiya qwrıp, parlament saylauında 60-70 payız dauıs aluğa bizdiñ mümkindigimiz boldı.

Biraq, bilikte de boljaytın, aldın-ala esepteytin azamattar, sarapşılar, strategter bar. Osı mümkindikti olar bayqadı da, partiyanı parlamentke jaqındatpau üşin 6-qırküyekte bolğan «töñkeristi» wyımdastırdı.

Öytkeni zañdıq twrğıdan, partiyanıñ jarğılıq twrğısınan qaraytın bolsaq, şikilik köp boldı. Ol jağınan Ermwrat Bapi partiya tizginin op-oñay qaytarıp alatın edi. Biraq, bilik bwl s'ezdiñ nätijesin tolıq moyındap, partiyanı özderiniñ adamdarına alıp berdi.

Qoğam talap etse, bilik tirkeydi

Sondıqtan, basqa amal joq, jaña sayasi partiya qwru qaldı. Jaña sayasi partiyanıñ qwramına oblıstardağı, osındağı azamattıq qoğam ökilderi men belgili bedeldi azamattar bar, köbi qosıluğa dayın. Qazir olar birinen soñ biri mälimdemelerin jasaydı. Bizdiñ qatarımızğa qosıladı. Al, endi jalpı, elde özgeris jasaudıñ eki-aq jolı bar. Kez-kelgen elde. Birinşi jolı – saylau arqılı. YAğni, ädiletti saylau arqılı parlament nemese prezident saylauına qatısasız. Bäsekege tüsesiz. Öziñizdiñ mıqtı ekeniñizdi däleldeysiz. Ornıñızdı alasız da, reformalar jasaysız. Ekinşisi – köşege şığu. Ol maydan.

Biraq, biz osı azamattıq qoğam ökilderin, bükil jan-jaqtağı bedeldi azamattardı bir sayasi tudıñ astına, bir sayasi maqsattıñ astına biriktire alsaq, bwl elde özgeris jasauğa boladı.

Al partiyanı tirkeu ya tirkemeuge kelsek, eger şınımen qoğamda bir keremet birigu bolıp, bilikten talap etilse, bilik tirkeydi. Eşqayda ketpeydi. Tirketuge boladı dep oylaymın. Tek talap küşti boluı kerek.

Toqaev öz sayasatın jürgizedi

-Qalay oylaysız, qazirgi sayasi «elita» aynalasındağı talas-tartıstıñ örşuine baylanıstı qosımşa küştiñ nemese üşinşi toptıñ oyanuına qazirgi biliktiñ özi müddeli emes pe?

-Kelisemin. Qazir bilikte şınımen birkelkilik joq. Bwrınğıday monolitti bilik joq. Rendal Kollins degen amerikanıñ ataqtı sociolog ğalımı bar. Sol revolyuciya boludıñ birneşe alğışartın körsetedi. Sonıñ negizgi alğışartı – elitanıñ işindegi bölinis, talas-tartıs. Olardıñ birikpeui – elde revolyuciyalıq özgeris jasauğa jol aşadı.

Endi ol birneşe mäseleni köresetedi. Birinşi  - elitanıñ işindegi özara jarılıs. Ekinşisi – biliktiñ küştik qwrılımdarğa aylıq töley almauı. Üşinşisi – küştik qwrılımdardıñ özderiniñ işinde ıdırau bastalıp, olardıñ halıq jağına ötui. Törtinşisi – halıqtıñ jappay bas qosıp, mitingilerge şığuı. Osı tört faktor orın alatın bolsa elde revolyuciyalıq özgeris jasauğa boladı.

Kollins 80-jıldarı osınday teoriyalıq ğılımnıñ negizinde «10-15 jılda KSRO ıdıraydı» dep boljam jasağan alğaşqı ğalım.

Osı twrğıdan alğanda şın mäninde, ärtürli toptar payda boluda. Qalay desek te, prezident Toqaev öziniñ sayasatın jürgizuge tırısadı. Nazarbaevtıñ aynalasındağı toptar bar. Olar da öz sayasatın jürgizuge tırısadı. Sondıqtan, şın mäninde bölinis bar. Biraq, sonımen qatar halıq ta bwrınğıday enjar emes. Halıq belsendi. Äsirese, äleumettik jelilerdiñ küşi mıqtı. Odan keyin saylaudıñ dümpui äli basılğan joq. Sonıñ inerciyası men alda kele jatqan parlament saylauı bar.

Janbolat Mamay ekinşi Qosanov pa?

-Tehas, oqırman: Janbolat mırza, siz parlament saylauı aldında biliktiñ oylap tapqan tağı bir «Qosanovı» emessiz be? 2030, 2050 2070, 2090, 3010 damu strategiyasımen aldaytın elimizdiñ «Nwr Otan» partiyasına 100 payız senbeymin. Kele jatqan ärine üyrenşikti kezekten tıs saylauğa barmaymın. Sebebi saylaudıñ ädil ötpeytinine 100 payız senimdimin. Biz az ğana 30 şaqtı jılda täuelsiz el bolıp, elimizdiñ bar tabiği baylığın şet elge satıp jibergenimizge qattı qinalamın...

- Qosanovqa baylanıstı jalpı, Ämirjan Qosanovtı osı prezident saylauı bastalğan twsta da qoldağan joqpın. Ol turalı aşıq ayttım. Öytkeni bwl bilikpen kelisilip jasalıp jatqan joba ekenin bildim, jäne ayttım da. Qosanovqa qoyatın swraqtarımdı qoyğım kelip, «Politon» klubına şaqırdıq. Ol özi keluden bas tarttı.

Al, endi partiya turalı aytsaq, eşqanday da bilikpen kelisim joq. Qayta bizge bilik qısım jasay bastadı. Mısalı, mağan oblıstarğa şığuğa tıyım salıp jatır. Probaciya degen bar. Men tek qana Almatı qalasında otıruım kerek eken. Sondıqtan men birnärse aytqım kelip otır, biz tek qana elde özgeris jasaudı talap etip otırmız. Eñ bastı mäsele – meniñ jasım qazir 31-de. Eki-üşi jıl jwrttı aldap, odan keyingi qalğan ömirimde tiri ölik bolıp jürgim kelmeydi. Osı eldiñ işinde, basımdı tik köterip jürgim keledi. Sondıqtan biz soñına deyin küresemiz. Eşqaşan özimizdiñ poziciyamızdan tayqımaymız!

-Probaciya demekşi, siz sottalğan adamsız. YAğni, şekteu bar. Sottalğan adam qalay partiya qwradı? 

-Partiya bir adamnıñ atına tirkelmeydi ğoy. Partiyanı tirkeu üşin biz qazir bastamaşıl toptıñ qolın jinap jatırmız. 1000 adam. Onıñ işinde 10 adam wyımdastıru komiteti irikteledi. Sol 10 adam osı wyımdastıru jwmıstarın jürgizedi. Zañ boyınşa osılay. Men bwl turalı jan-jaqtı oylandım. Jalpı, qısım boladı. Bärin bilip otırmın. Sondıqten men täuekelge barıp, basımdı bäygege tigip otırmın.

Odan keyingi mäsele probaciya qızmetine qatıstı. Men qazir özimniñ jazamdı öteuden merziminen bwrın bosatu turalı materialdarımdı sotqa dayındap otırmın. Uaqıtı kelip otır. 10-qazan küni uaqıtı keldi.

Negizinen meniñ bükil merzimim 2020 jıldıñ naurız ayında bitedi. Biraq, jaña zañ qabıldanıp jatır. Ol  boyınşa türmede otırğan bir kün - bir jarım künge sanaladı.  Sol zañ küşine enetin bolsa, onda men tolığımen jeltoqsan ayınıñ ortasında bosaymın jazamnan. YAğni, bir jarım ay ğana qaldı. Sondıqtan men probaciyağa da qaramay qoğamdıq jwmıspen aynalısuğa bel budım.

Oydağı partiyanıñ oydağı atauı - «Ruh» demokratiyalıq partiyası!

-Töre, oqırman: Partiyanıñ atauın Alaş nemese Jas Alaş dep qoysañız, belsendi qızmet körsetuge dayınmın.

-Biz bwl ataudı da joqqa şığara almaymız. Öytkeni partiyanıñ atauı, partiyanıñ simvolikası, bağdarlaması, jarğısı barlığı s'ezde qabıldanadı. Qazir azamattardıñ barlığınan osı partiyanıñ atauına qatıstı wsınıstar jinap jatırmız. Wsınıstar tüsip jatır. «Ruh» partiyası dep atayıq deydi, bireuler «Halıq» partiyası degendi wsındı.  Mine, «Alaş» degen ataudı wsınıp jatır. Osınıñ bärine qarap, dauısqa salıp, kim köp dauıs jinaydı, sol ataudı qabıldaymız. Alaş degen öte qasietti wğım, öte kieli wğım.

-Bergey, oqırman: Qwratın partiya ateistik partiya ma, älde, mwnafiqtıq partiya bola ma?

-Bizde zañda körsetilgen, dini partiya qwruğa tıyım salınğan. Sondıqtan, biz jalpı zayırlı memleket qwrudı armandap otırmız ğoy, osı Konstituciyanıñ şeñberinde jwmıs istegimiz keledi. Jaña Konstituciya qabıldaudı talap etip otırmız. Sondıqtan bwl dini partiya bolmaydı, bwl – zayırlı memleket boludı közdeytin, demokratiyalıq qoğam ornatudı közdeytin sayasi partiya boladı.

-Mälik Bekarıs, oqırman: Janbolat inim, talabıñ oñ bolsın. Nietiñe rizaşılığımdı bildiremin. Zañınan tüsinigi joğarı memlekette zañnıñ şeñberinde ädil sayasi küresu mümkin emes. Küni büginge deyin sayasi oppoziciyada jürgenderdiñ, sayasi sauattarı azamattıq közqarastarı men wstanımdarı sizden kem boldı dep oylamaymın. Ne şıqtı? Nendey jetistik bar? Kerisinşe, 30 jılda bäri de satıldı, bärin de satıp aluğa boladı degen qoğamdıq sana nıq qalıptastı. Osı twrğıda qanday oyıñız bar?

-Bwl kisi öte pissimistik közqarastağı adam eken. Mwnday közqarasqa wrınatın bolsaq, onda Qazaqstanda eşqaşan özgeris bolmaydı. Sondıqtan meniñşe, bärimiz basımızdı köterip naqtı özgeristerge jwmıs jasauımız kerek. «Bwrın bılay boldı, qolımızdan tük kelmeydi. Ananı jasay almaymız, mınanı jasay almaymız» dep otırsaq, äli tağı on-on bes jıl otıra beremiz. Sondıqtan naqtı özgeris jasaytın bolsa kelsin, qosılsın. Öziniñ oyların, wsınıstarın aytsın. Belsendi türde aralassın. Biz aşıqpız.

Partiyanı qarjılay qoldauşılar – ülken oligarhtar emes

-Töken, oqırman: Kezinde basşısı Serikjan Mämbetalin bolğan «Ruhaniyat» degen partiyanı bireuden satıp aldım dedi. Sattım dedi me, sonday bir sözderin oqıdım. Qarap otırsam, partiya degen qıp-qızıl aqşa eken. Öziñe osı partiyanı qwru üşin kimder qarjılay kömek körsetpek? Qalıptasqan jağdayda partiyalarıñdı tirkese oppoziciyalıq partiya degen tüsinik qarday erip ketetinin bilmeysiñ be?

-Qarjılandıruğa qatıstı bizde sonday bir keremet qarjı közderi joq. Biraq, azamattar kömektesip jatır. Osı Qazaqstannıñ işindegi azamattar. Onı men jasırmaymın. Käsipkerler. Orta deñgeydegi käsipkerler. Odan keyin de ötkende biz wyımdastıru komitetinde otırğan kezde mağan bir ülken aqsaqaldar habarlastı. Türkistan oblısı, Sarıağaş audanınanbız deydi. «Üş aqsaqal jinalıp özimizdiñ bir aylıq zeynetaqımızdı audarsaq dep edik. Soğan sçet beriñizder» dep swrap jatır. Odan keyin keñsemizge kelip körimdik dep aqşa tastağısı keletin kisiler bar. Barlığına ayttıq, qazir erte. Partiya qwrılsın. Azamattar jinalsın. Qwrıltay s'ezin ötkizeyik. Sodan keyin jarnası boladı. Sol kezde öz ülesteriñizdi qosarsızdar.

Azamattardıñ ıntaları, talaptarı bar. Kömekteseyik, qoldayıq degen käsipker azamattar joq emes. Negizinen osı elimizdiñ işinde tört – bes käsipker bar. Ol bir ülken qarajat emes. Biraq, degenmen özimiz şağın bir keñse aşıp otırmız. Azamattardı jinap otırmız. Bizdiñ wyımdastıru komitetinde bäri tegin jwmıs isteydi. Jalpı, kömek bar. Biraq ülken oligarhtar emes olar.

Endi tirkeuge qatıstı ayta keteyin. Partiyanı tirketudiñ eki-aq jolı bar. Ol bilikpen ımıralasıp, kelisip tirketu. Ekinşisi – bilikti mäjbürlep, mäjbürli türde tirketu.

Biz sonıñ ekinşi jolın tañdap otırmız. YAğni, biz bilikti mäjbürlegimiz keledi. Tirkemese de, sayasi partiya bolıp jwmıs jasay beremiz. «Alğa» partiyası soğan mısal. Neşe jıldan beri tirkelmese de, ol sayasi küş retinde boldı.

-Oqırman: Sizge sarqılmas küş-quat tileymin. Eldi de Janbolat Mamayğa senim artıp, qoldau bildiruge şaqıramın...

- Biz mınau qazir bastamaşıl toptıñ qolın jinap jatırmız. 1000 adamnıñ qolı kerek. Almatı qalasında, Almatı oblısına jaqın twratın azamattar bolsa, 8-ıqşam audan, 4-a üy, 405  - keñsege kelip jwmıs künderi özderiñizdiñ qoldarıñızdı qoyıp, bizdiñ bastamaşıl topqa qosılauıñığa boladı. Esigimiz ärdayım aşıq. Sol jerde söylesip, aqıldasıp, kezdesuge boladı.

Oppoziciyadağı birde-bir azamattı sınamaymız

-Jeñis Tastanov, oqırman: Alaş HP Sırım Abdrahmanov turalı aytsañız. Kezinde Qosanovtı jaqtamadıñ dep jek körip, jaman sözder jazıp edim. Endi FB da sol kisiniñ oqırmanımın. Biraq, soñğı kezde sözderi wnamay jür.

- Sırım Abdrahmanov kezdesken adamım emes. Özin jeke tanımaymın. Biraq, ötkende mağan habarlastı. Kezdeseyik, birigeyik degen sıñayda hat jazıp jiberipti. Men biraq äli künge deyin kezdesken joqpın. Sırttay bilemin. Alaş partiyasın qwrmaq boldı. Ol da keyin qudalandı, meniñ biluimşe. Endi ärtürli alıp-qaşpa äñgimeler bar. Men özimen jeke kezdesip jeke swrağım keledi. Sodan keyin bir pikir qalıptastıramın dep oylaymın ol turalı.

-Swraqbay, oqırman: Eşkimmen odaqtasqısı kelmey, öz küşimen bilikti basıp alamın dep oylaytın Äbilyazov jaqında ğana E.Twrğımbaymen odaqtas bola qalıp edi, endi Mamaydıñ partiya qwru turalı ideyasına kelgende ekeui eki ayırılıp otır...

- Erjan Twrğımbay men Äbilyazovtıñ qarım-qatınası turalı men bilmeymin. Olar birge me, birge emes pe? Biraq, bizdiñ wstanımımız, bizdiñ poziciyamız – oppoziciyada jürgen bir de bir azamattı sınamaymız. Birde-bir azamatqa qarsı pikir aytqımız kelmeydi. Bizdiñ bastı qarsılasımız – bilik.

-Swraqbay, oqırman: Sizdiñ partiya qwru turalı ideyañızğa Äbilyazov ne jaqtap ne qarsı bolıp eşteñe aytpağan siyaqtı. Al, Äbilyazov biliktiñ agenti dep emes dep tanığan Twrğımbay Sizdi biliktiñ jobası qılıp körsetip jür. Bwğan ne deysiz?

- Twrğımbaydıñ da, basqalardıñ da pikirlerin körip şıqtım. İlip alatın bir argumenti joq. Naqtı qay kezde bilikti jaqtappın, qay kezde biliktiñ soyılın soğıppın? Men bilikten qwqay körip jürgen adammın. Erjan Twrğımbaydıñ özin tanımaymın. Erjan Twrğımbay osı kezge deyin qanday da bir Qazaqstanda sayasi akciyalarğa qatısıptı, sayasatqa aralasıptı degendi men estigen joqpın.

Sondıqtan aydalada jatıp ürü dwrıs emes dep oylaymın. Öz oyım. Özgeris jasağısı keletin oppoziciyadağı adamdardı emes, bilikti äşkereleui kerek. Al, Mwhtar Äbilyazovtan men jaqsı-jaman pikirdi körgen joqpın. Ol äli öziniñ poziciyasın aytqan joq. Biraq, men oylaymın onıñ bizdi sınaytınday eşqanday sebebi joq. Eşqanday argumenti de joq. Eşqanday negizi de joq. Öytkeni tüptep kelgende, onıñ da oyı özgeris, bizdiñ de oyımız özgeris.

-Jebe, oqırman: Aqordanıñ proektisi. Janbolattı oppozicioner etip dayarladı. Aşarşılıq jayında derekti fil'm tüsirtti. Jwrttıñ narazılığın basu maqsatında partiya qwrğızıp, oyların iske asırmaqşı. Al, Aqorda şınayı oppoziciyalıq qozğalıs pen  partiyanı ötkizbeydi. Ükimettiñ rwqsatımen qwrılğan «oppoziciyalıq» Jaña Qazaqstan müşeleri Qosanov, Sarım, Köşimder prezidenttik saylauda öz rol'derin beske oynap şıqtı.

-Birinşiden «Zwlmatqa» eşqanday qatısı joq. Qayta «Zwlmattan» keyin men qayta qudalau körip, memlekettik mwrağattardıñ barlıq esikteri mağan jabılıp qaldı. Odan keyin, mına Stalin qılmıstarı turalı fil'm tüsiretin kezde de, sonıñ prezentaciyası kezinde kinoteatrlar bas tarttı. Sondıqtan, meniñ fil'mderime biliktiñ eşqanday qatısı joq. Ol körinip twr. Soğan qoldauın körsetken azamattar, osı bizdiñ sayasi partiyamızğa da qoldauın körsetip jatır. Käsipkerler de bar onda. Sondıqtan, bwl eşqanday bilikke qatısı joq närse. Eger men şınımen Aqordanıñ jobası bolatın bolsam, onda mağan basqa qalalarğa şığuğa eşqanday tıyım salınbas edi.

Ekinşiden, keşe 26-sı küni miting boladı dedi. Men sol mitingke de bardım. Qarapayım halıq wstalatın bolsa, men de solarmen birge bolayın dep bardım. Biraq, adamdar şıqqan joq oğan. Sondıqtan men kerek bolsa mitingilerge de şığuğa dayınmın qarsılıq akciyalarına şığuğa dayınmın.

-Arlan, oqırman: Aymaqtarda öziñiz siyaqtı lider boluğa layıqtı jastar bar ma? Qatarıña qosu üşin kimderdi atar ediñiz?

-Aymaqtarda, qazir köptegen azamattar şığıp jatır. Oralda köptegen azamattar bar. Asqar Şayğwmarov bar, Janat Esentaev bar, Lwqpan Ahmediyarov bar... Atırauda Talğat Ayan bar, Älibek Mwsawlı degen jigit bar, Dariya degen qızdı tanimın Atıraudan. Odan keyin keşe Tarazdan biraz jigitter kelip jatır. Öte belsendi azamattar. Şımkentten, Astanadan qazir qanşama jastar şığıp jatır. Osı Almatı oblısınan, Almatınıñ özinen, mına KazGUden studentter kelip jatır. Sondıqtan meniñşe, sol jastardıñ arasınan lider bolatın, eldi bastap kete alatın twlğalar bar.

Ötken saylauda jeñis qolda twrdı

-Wlt,oqırman: Bilikti auıstırudıñ älemdik täjiribege qaray üş jolı bar. Birinşisi – töñkeris jasap, basıp alu. Ekinşisi – mäjbürlep alu. Üşinşisi – kelisim arqılı bilikten bas tartuğa mäjbürlep bilikti auıstıruğa boladı. Mwnıñ bäri kürdeli jağdaylar. Halıq pen bilik bäribir osı joldan ötuge tura keledi. Bwdan basqa jol joq. Al, elde küres pen sınğa tolı sayasi maydan halıqtı bäribir alda kütip twr. Aldağı bir-eki jılda ülken özgeris boladı. Osı küres jolında jürgen adamdar öte köp. Solardıñ biri tarihi özgeristi tudıruı mümkin. Ömirde bäri mäñgilik emes. Uaqıtqa qaray özgeredi bäri.

-Bwl pikirmen kelisemin. Men oylaymın, osı ötken Prezident saylauında halıq özgeris jasauğa bir jartı qadam qaldı. Tipti özgeris jasadı deuge boladı. Jeñis qolda twrdı. Eger dauıs alğan ümitker öziniñ saylauşılarınıñ dauısın qorğay alatın säl batıldau adam bolğanda, men oylaymın qazir elde müldem basqaşa jağday bolatın edi. Müldem basqa Qazaqstanda ömir sürip, sayasi reformalar, sayasi özgerister bolatın edi. Sondıqtan, özgeris jasauğa mümkindik bar. Mına baqılauşılar arqılı. Qazir saylauda bwrmalauşılıq jasau da öte qiın. Öytkeni baqılauşılardıñ armiyası payda boldı. Smartfondar bar, internet arqılı bärin jariyalauğa boladı. Tek qana, tabandılıq pen batıldıq bolsa.

10 mıñ adamnıñ özi özgeris jasay aladı

-Sanço-panso, oqırman: Janbolat, bir ülken isti bastapsıñ, biraq, meniñşe bwl tirligiñ bayağı jel diirmenimen alısqan Servantestiñ Don Kihotınıñ tirligi. Birinşiden, bilik mınanday bağdarlamalarıñmen ölip bara jatsañ da partiyañdı tirkemeydi. Tem bolee, sen olar üşin oficial'no sottalğan adamsıñ. Bizdiñ elde sottalğan adamnıñ partiya basqarğanın qaydan körip ediñ? Tak çto, sayasi qalıptasqan jolmen partiya qwrıp, Qazaqstanda şın özgeris jasap, bilikti taqtan taydıru degenniñ utopiya ekenin öziñ de tüsinip otırğan şığarsıñ. Jaraydı, qoyşı, meniñ swrağım: qazir bilik pen qarapayım halıq bitispes jauğa aynalıp baradı degen wğımğa qalay qaraysıñ? Armeniyadağı siyaqtı beybit scenariy Qazaqstanda qaytalanbaytının bilik te halıq ta tüsindi. Policiya men äsker bilik jağınan halıq jağına şığu üşin Qazaqstanda ne bolu kerek?..

- Pissimistik közqarası basımdau eken. Qazaqstanda özgeris jasau halıqtıñ qolında. Eger mıqtı sayasi küş bolatın bolsa, sonıñ aynalasına toptasıp, tım qwrığanda Qazaqstan halqınıñ bir payızı birlesip, bir sayasi wyımnıñ astına kirip, bir sayasi wyımda bolıp bir özgeris jasasa. Tım qwrığanda bir payızınıñ bası qosılsa özgeris jasauğa boladı.

Qan-tögis bola ma degenge, eger Qazaqstan qalalarındağı köşelerde, mısalı Almatıda 50 mıñ, 100 mıñ adam şığatın bolsa, bilik oğan qarsı twra almaydı. Eşqanday bilik oğan oq ata almaydı. Eşqanday policiya oğan toytarıs berip, avtomattan oq jaudıruı mümkin emes. Al, endi biz körip otırmız ünemi 500-1000 adam.

Tipti 10 mıñ adamnıñ özi özgeris jasay aladı.  Al 50 mıñ, 100 mıñ adam şığatın bolsa, eşqanday qantögis bolmaydı. Ol tap-taza halıqtıñ qalauı.

Eşqanday qan tögissiz özgeris jasauğa boladı. Biraq sonday özgeristerge bastauşı bolatın, sonday özgerister bolğan kezde anarhiyağa aynalmay, bilikti ala alatın, sonı bağıttay alatın, halıqtı dwrıs jolğa bağıttap, erteñ ädiletti saylau ötkizetin, tranzittik ezeñdi bir beybit jolmen ötkizetin sayasi küş kerek, sayasi partiya kerek.

Majoritarlı jüye engizilui kerek

-Aldoñğar, oqırman: Saylau turalı zañdı tez arada özgetu turalı jäne Partiyalar turalı zañğa pikiriñiz qalay? 2. Memleketti qazaqstandıq basqaru modeli degen bos sandıraq, osığan kelisizbe?

-Bwl eki zañmen şektelmeydi. Tağı beybit jiındar turalı zañğa, BAQ turalı Zañğa özgerister engizu kerek. Sosın sayasi twtqındardı bosatu kerek. Jaña Konstituciya qabıldanuı kerek. Al, sayasi partiyalarğa qatıstı zañğa qazir 40 mıñ adamnıñ qolı jinalıp twr. Reseydiñ özinde 500 adamnıñ qolın jinasa onıñ qwrıluına boladı. Bizden halqınıñ sanı 9 ese köp memlekette sonday. Jäne sayasi partiyalar erkin tirkelui kerek. Al, saylauğa qatıstı mojaritarlı jüye qayta engizilui kerek. Ol tek qana partiyalıq tizimmen emes. 50 payızı partiyalıq tizimmen, 50 payızı jeke azamttar, Pralamentke ötuge mümkindik bolu kerek.

Avtoritarlı eldiñ ekonomikası eşuaqıtta damımaydı

- Birlikti Şärimbaywlı, oqırman: Seniñ sayasi sahnada soñğı üş jılda istep jatqan jwmıstarıñmen tanıspın, sättilik tileymin. Eki swraq qoyğalı otırmın. Onıñ birinşisi, Jalpı el basqaru, Qazaqstannıñ bolaşaqta jürip öter jolı, memlekettik qwrılımı qalay bolmaq degen pikirler men äreketter san aluan. Ol tüsinikti de. Jas memleket bolğandıqtan, aldağı kezeñdi oylap alaswratını sondıqtan. Elimizdi soñğı 30 jılday basqarğan N.Nazarbaev aytadı. «Men Qazaqstandı kompaniya nemese käsiporın retinde basqaruğa tırıstım. Qatañ äri tikeley vertikal'dı bilik». Osığan baylanıstı swrağım: - osınday qatañ bilik öz nätijesin berdi me? Memlekettik basqarudağı qazaqstandıq model' osı ma? Älde al'ternativa bar ma?

Ekinşi swraq: wstaz bolğan soñ, kelesi qoyatın swrağım bilim salasına qatıstı. 30 jıl üzdiksiz reformalar jasaudıñ nätijesinde bilim salası tığırıqqa tireldi dep esepteymin. Bilim salasın qalay wltjandı, tiimdi, twraqtı, nätijeli damu rel'sine tüsiruge boladı?

- Öz basım avtoritarlı rejimge tübegeyli qarsımın. Ğalımdardıñ zertteuinşe, inklyuzivti qoğamda, yağni, inklyuzivti inistuttar qalıptasqan demokratiyalı qoğamnıñ ekonomikası aşıq boladı äri tez damidı. Bwndağı inklyuzivti inistuttar dep otırğanımız ädil sot jüyesin meñzeydi. Mısal retinde aytqanda, bwnday qoğamda siz bir biznes aşatın bolsañız bilikke jaqın twlğalar sizdiñ sol biznesiñizdi tartıp ala almaydı. Öytkeni sot jüyesi sizdi qorğaydı. Al eşqanday zañ jwmıs jasamaytın, demokratiyası joq elde biznes te damımaydı, ekonomikada damımaydı.Öytkeni,adamdar qarjısın şetelge saluğa tırısadı. Bizdiñ bilik azamattarımızdan şeteldegi qarjısın elge qaytarudı qanşa swrasa da, bwl qadamğa barıp jatqan birde-bir käsipker joq. Sebebi erteñ biznesinen ayırılıp qaludan qorqadı. Qısqası, demokratiyası joq elde ekonomika eşqaşan damımaydı. Sol üşin biz avtoritarlı jüyege qarsımız. Bizdiñ qwrğalı otırğan partiyamız da osı avtoritarlı jüyeni özgertip, onıñ ornına demokratiyalı qoğam ornatudı közdeydi.

Ekinşiden, bizdiñ eldegi bilim salasında öte kürdeli mäseleler bar. Biz partiyamızğa bilim salasında jwmıs isteytin azamattardı tartıp jatırmız. Jemqorlıq mäselesin eñ bastı nazarda wstaymız. Odan keyin är ministr kelgen sayın özinşe reforma jasaydı. Jäne bilim salasındağı til mäselesi bar. Sondıqtan osı mäselelerdiñ bärin jiti qadağalap, osı salanı anıq biletin basşılar basqarğanın talap etemiz. Qazirgidey bir ministr kelip bir türli, ekinşi ministr kelip ekinşi türli reforma jasaytın özgeristerdi toqtatu kerek. Bwl salalarda ülken özgeris bolu üşin keşendi reformalar jasalu kerek. Al onıñ kilti sayasatta. Sol üşin barlıq mäseleni sayasattan bastağımız keledi.

-Baqan, oqırman: Qwrıp jatqan partiyañ halıq üşin igilikti bolsın. Swrağım: Bizdegi partiya ataulılardıñ kemşiligi qarapayım halıqpen jwmıs istey almaydı. Ülken qalalardan, jılı ofisten şıqpaydı. Siz auıl halqın partiyağa tartıp jwmıs isteuge dayınsız ba?

- Ärine dayınbız. Biz sol üşin de oblıs-oblıstarğa, jer-jerge barıp azamattarmen kezdesudi josparlap otırmız. Sol üşin de keñse aşıp, kelgisi kelgen belsendilerdi şaqırıp otırmız. Sayasatqa belsendi aralasıp kele jatqan jastardı bastı nazarda wstau kerek ekenin tüsinip otırmız. Äsirese qazaq tildi jastar, auıldıñ jastarımen belsendi jwmıs jasauğa dayınbız.

- Wlt, oqırman: Qazir bizdegi jüye ülken dağdarısqa wşradı. Onı eldegi bolıp jatqan narazılıqqa tolı mitingiden köruge boladı. Eldegi jüye halıqtı qualap, policiya arqılı basqaru, ädisine köşti. Osınıñ bäri eldegi özgeris revolyuciyalıq jolğa kelmey, evolyuciyalıq joldı tañdaytın sekildi. Mwnıñ bärin jüzege asıratın, sayasi küşter ekeni belgili. Osı rette, qwrğalı jatqan partiyalarıñ, qwrğaq söz jüzinde qalmay, qoğamdı igerip, ekonomikalıq serpilis tudıra ala ma? Joq biliktiñ jwmıs istemeytin öli partiyaları sekildi, bolsa öte qiın. Negizi, biznes pen partiyanıñ talabı birdey. Adamdar men jwmıs istey biluiñ kerek. Olardıñ ärbir paydası qarjı bolıp, iri kapitaldı qwraydı. Osıdan sayasattıñ özi ekonomikalıq talaptar men wştasıp, müşe bolğan adamdar, qwrıltayşığa aynaladı. Partiya halıq senimine ie bolsa, onı tirke, tirke me, mañızdı emes. Halıq moyındasa , boldı. Al tirkelgen partiyanıñ, özi erteñ jwmıs istey almasa, halıq, onı moyındamaydı. Bar-joğı belgisiz bolıp qaladı.

- Bwl öte dwrıs pikir. Bizdiñ de oyımız osı. Mäsele partiyanıñ tirkeluinde emes, qayta qalay jwmıs isteuinde. Bwl partiyanıñ öli partiya bolmaytını qazirden bastap belgili. Öytkeni öte belsendi jwmıs isteudemiz. Halıqpen kezdesip jatırmız. Özimizdiñ jobalarımızdı wsınayıq dep otırmız. Bizdiñ bastı bağıtımız jemqorlıqqa qarsı twru jäne jastarmen jwmıs bolmaq. Sol üşin bwl halıqtıq partiya boladı. Bar mäsele partiyanı tirketude emes. Sonda da resmi tirketuge küş saluımız kerek. Ol üşin bar halıq jwmıluı kerek dep esepteymiz. Al öli partiya qwrudıñ eş qajeti joq.

- Qwrbanäli Şahabay, oqırman: 1.Siz qwrğalı jatqan partiya şınımen oppoziciyalıq sipatta bolsa, onda onı biliktiñ tirkemeytini anıq. Partiya tirkelmegen jağdayda qanday äreketke barasızdar?

- Birinşiden, biz qazir partiyanı tirkeu üşin barlıq tärtipten ötudi josparlap otırmız. Aldımen bastamaşı toptıñ qolın jinaymız. Sosın s'ez ötkizemiz. Odan keyin 40 mıñnan asa qol jinauğa dayınbız. Osı tärtipterden ötken künniñ özinde bilik tirkemese, partiyamızdı qorğaudıñ barlıq amaldarın jasaymız. Bwl üşin özimiz wyımdastıru komiteti bar, bastamaşıl toptıñ mıñ adamı bar, barlığına ündeu tastap, aqıldasıp, naqtı şeşim qabıldaymız. Sayasi sebeptermen partiyamızdı tirkemey tastauına qarap otırmaymız. Kerek bolsa köşege şığamız.

Jeltoqsan men Jañaözen turalı fil'm tüsiremin

- 2. Tirkelmegen partiya halıqqa ne beredi?

- Mäsele partiyanıñ tirkelu-tirkelmeuinde emes, tirkelmegen jağdayda da halıqtıñ basın qosıp, jwmıs isteue boladı. Eñ bastısı sayasi twtqındarğa bostandıq mäselesin kötergeli otırmız. Bwdan bölek, jaña konstituciya qabıldau jäne bükil azamattıq qoğamnıñ basın biriktirudi közdep otırmız. Bwndağı bastı maqsat halıqtıq partiya qwru.

- 3. Oppoziciyalıq küşterdi partiyañızğa toptastıra alasızba?

- Ärine tarta alamız. Öytkeni, qosılamız, qoldaymız dep otırğan azamattar öte köp.

- 4. Jeltoqsan oqiğası jaylı derekti fil'm tüsiru oyıñızda bar ma?

- Jeltoqsan oqiğası jaylı fil'm tüsiru mäselesi öte ülken taqırıp. Men partiya jwmısımen aynalısa otırıp, şığarmaşılıqtan eşqaşan qol üzbeymin. Jeltoqsan oqiğasına, Jañaözden oqiğasına qatıstı fil'm tüsiru ülken armanım. Sol armanımdı jüzege asıruğa barınşa tırısam.

Uäde berem. Biz soñına deyin küresemiz!

- Anti – colorados, oqırman: «Nwrlanğan» atqoranı qidan tazartu üşin qazaqtıñ öz Gerakli boluı kerek, Gerakl, yağni Isatay, ya Mahambet bolu qolıñnan kele me, Janbolat inim ? Auızben oraq oratın nauqan äldeqaşan ötti, iske köşetin uaqıt jetti.

- Bizdi Gerakl qılu da, Mahambet qıluda halıqtıñ qolında dep oylaymın. Men öz basım soñına deyin küresuge, soñına deyin osı joldan taymauğa dayınmın. Biz naqtı isti resmi bastadıq, äri osı naqtı isti soñına deyin aparamız. Oğan men halıqtıñ aldında uäde beruge dayınmın. Osı jerde de uäde berem. Bwl jeñiske deyin jalğasatın jol boladı. Biz odan eşqaşan qaytpaymız.

- Azat, oqırman: Qazaqtar demokratiyağa dayın ba?

- Demokratiyağa äbden dayın! Qazaqtar demokratiyağa dayın emes, demokratiya qajet emes degendi avtoritarlı basşılar aytıp jür. Qazaqstannıñ demokratiyağa dayın ekenine ötken saylauda köz jetkizdik. Bükil el demokratiyağa qwlşınıp otır.

- Oquşı Aybol, oqırman: Sizdiñ oyıñızşa, Qazaqstande qos ükimet bar ma? Prezident derbes sayasi figura bola ala ma?

- Qazirgi tañda qos bilik bolmasa da, şeşim qabılau sätinde qos mwnara payda boldı deuge boladı. Bireui Nazarbaevtıñ qauipsizdik keñesi bolsa, ekinşisi Toqaevtıñ mwnarası. Jäne soñğı oqiğalarğa qarasaq ekeuiniñ arasına sızat tüse bastağan sekildi. Bwl sızat odan äri ülkeye berip, orğa aynalıp ketui de mümkin. Sondıqtan, şın mäninde qos bilik bar dep esepteymin. Onıñ üstine bilikte auız birşilik joq. Osınıñ özi bir özgeristerge bastaytın sekildi.

Ämirjan Qosanov – sayasi ölikke aynaldı

- Biılğı saylauda aytarlıqtay köp dauıs alğan Ämirjan Qosanovtı qalay bağalaysız? Sizge sensek saylauşılar sonıñ kebin kiip qalmay ma?

- Ämirjan Qosanov qazir sayasi ölik. Meniñ oyımşa, anaday masqaradan keyin eldiñ aldına şığu mümkin emes. Sondıqtan onıñ eşqanday sayasi bolaşağı joq. Al bizdiñ jolmımız mülde basqa jol. Bizdiñ partiyada bir adam şeşim qabıldamaydı, onıñ öziniñ sayasi keñesi, bastamaşıl tobı boladı. Sol üşin de biz sayasi küresimizdi soñına deyin jalğastıra alamız.

- Qazaqstandağı qazaq tili mäselesin qalay şeşuge boladı?

- Bwl ülken taqırıp. Eñ aldımen prezident te, parlamet te, ükimet te tek memlekettik tilde söyleui kerek dep oylaymın. Barlıq qwjattar melekettik tilde boluı kerek. Negizgi memlekettik tildiñ mäselesin şeşip tastaytın kezimiz boldı. Sayasi erik-jiger men sayasi şeşim bolsa şeşimin tabatın mäsele bwl.

- Esen, oqırman: Janbolat ökşeñ köterilgen eken sättilik sağan. Kişi bolğan soñ sen dep otırmın ayıpqa bwyırmassıñ. Esiñde bolsın halıq bir ret jurnalistke aldanıp san soğıp qaldı ekinşi ret sağan aldansa jurnalisten şığatın sayasatkerdiñ basına su qwyıp betine tükiredi. Seniñ boyıñda äzirşe sayasatkerge qajet qasietter bar. Mäselen «otırıp» şıqtıñ nesi bar oğan sen maqtanbasañ arlanbassıñ. Jemqor rejimmen küresem dep otırdıñ kezinde Lenin, Mandela ,Valensa t.s.s. otırdı. Keyin olar taqqa da otırdı. Janbolat aytşı sen biz wlt bolıp wyısa almay otırmız. Bası birigui öte qiın wltpız. Bas basqa bi bolğan öñkey qiqımbız. Sonau Abaydan keyin özgergen tük joq. Sana rulıq deñgeyde qalıp qoyğan. Bilik osını paydalanıp otır. Al ne isteu kerek wlttıq sananı oyatu üşin?

Kez-kelgen ädiletsizdik halıqtı köşege jeteleydi

- Öz basım «rulıq deñgeyde qalıp qoydıq, Abay zamanınan beri eş ösken joqpız» degenge kelispeymin. Qalay aytsaq ta, qazir qazaqtıñ közi aşıq. Batısta bilim alğan qanşama jastarımız bar. Osı sayasi partiyanı qwramız degende bilimi bar, közqarası bar, batısta oqu oqıp, jwmıs istegen keremet jastar kelip jatır. Bwl jastar ekonomikanı da, ğılımdı da, bilimdi de biledi. Sonday jastar ortamızda köp. Mäsele osı jastardıñ bası birikpey, mümkindikteri paydalanılmay jatır. Bwğan bügingi bilik kinäli. Solar bilimdi jastardıñ küş-jigerin paydalanbay otır. Sol üşin rulıq deñgeyde qalıp qoydıq degenmen kelise almaymın. Mäselen biılğı saylauda eşkim ruına qarağan joq, tuğan jerine qarağan joq. Tek bir özgeris üşin, bilikke qarsı dauıs berdi. Demek, auızımızdı qu şöppen süre bermey, äreket etip, elde özgeris jasaytın kez keldi.

Al bilikti küşpen tarıp alu degen konstituciyağa qarsı qadam. Biraq saylau ädil ötpese, bilik osılay halıqtı alday berse alañğa şığudan özge amal qalmaydı. Kez-kelgen ädiletsizdik halıqtı köşege jeteleui mümkin. Mäselen, bes bala örtenip ketkende, Qıtayğa jer beremiz degende bükil halıq köterilip ketti. Tipti sonıñ dümpui äli basılğan joq. Bilik äli sonı ıdıratu üşin jwmıs istep jatır. Jer mäselesi kezinde Maks pen Talğat halıqtı alañğa bastap şığıp, bükil elde tolqular bastaldı. Sondıqtan kez-kelgen mäseleden özgerister bastalıp ketui mümkin. Meniñ oyımşa, bilik dwrıs reformalar jasamasa, osılay sayasi qısımdı küşeyte berse bir küni halıq ülken tolquğa baruı mümkin.

-Amantay, oqırman: Bilik Qazaqstandağı memleket qwruşı wlt-qazaqtıñ sanın naqtı aytpaydı. Ötken sanaqttıñ qortındısı boyınşa bastabında 67 dep keyin 63 payızğa toqtadı. Sodan beri mineki 10 jıl ötti. Bügingi küni qazaqtıñ sanı 70 payızdan asıp ketkeni belgili. Qazaqtıñ el işilik ösimi quanarlıq jağdayda emes. Jağday jasap şettegi 5 mln qazaqtıñ tım qwrığanda tağı 1 mln köşirip alu öte mañızdı. Alayda bügin qazaq köşi negizinen toqırap twr. Köşi-qon zañı qatal, qazaqtı jazalauğa köbirek beyim. Qoldan jasalğan kedergi, tosqauıldar köp. Bastı maqsat elim, jerim dep kelgen qazaqtı qısqa merzimde Qazaqstan Respublikasınıñ azamattığına qabıldap alu bolu kerek edi. Memlekettik qoldau joqtıñ qası. Qazaq köşin qalay jandandıramız? Älemde baqsınıñ qwmalağınday şaşırap jürgen qazaqtı atamekenine qaytaru qajet dep oylaysıñ ba, solay bolğan jağdayda memleket ne isteu kerek, qanday şaralardı jüzege asıru kerek dep oylaysıñ?

- Men oylaym qazaq köşin jandandıru ol sayasatqa baylanıstı. Tağıda sol sayasi jüyege baylanıstı. Qazirgi jasalınıp otırğan kederginiñ bäri, qoldan jasalğan kedergiler. Men oylaym mısalı sırtta 5 mln qazaq bolatın bolsa, olardıñ Qazaqstanğa keluine biz müddeli boluımız kerek. Esiktiñ bärin aşuımız kerek. Qazaqstan sonday bir ülken memleket emes. Jeri ülken bolğanımen halqı az, sondıqtan şette jürgen qazaqtardı Qazaqstanğa äkeludi memlekettik deñgeyde şeşuimiz kerek. Äsirese qazir bizdi tolğandırıp otırğan eñ ülken mäsele Qıtaydağı qazaq mäselesi. Wltı qazaqtarğa azamattıq berudi jeñildetuimiz kerek. Eger ol qılmısker bolmasa, ärine. Eger osı Qazaqstanğa köşem dese, jeñildetilgen türde azamattıqtı beru kerek.

- Marat Omar, oqırman: Qosanov degen äygili kandidat eger saylaudağı ädiletsizdikke qarsı narazılıq mitingisine şıqsaq bilik halıqtı qanğa böktiredi dep saylaudıñ ädiletsiz ötip jatqanın köre twra, tün işinde Toqaevtı jeñisimen qwttıqtap «halıqtı ülken bir qan tögisten aman alıp qalıptı (osı üşin oğan Beybitşilik salasındağı Nobel' sıylığın beretin şığar?)». Al ol Qosanov saylaudıñ ädil ötpeytinin saylau aldındağı swhbattarında sayrap aytıp jürdi ğoy. Eger ol beti qalıñ ädiletsiz ötetin saylauğa qatısıp, zañsız dauıs jinağan qarsılasın qwttıqtamasa «halıqtı ülken qantögisten aman alıp qala almaytın» ba edi?

- Eger halıq 50-100 mıñ adam köşege şığatın bolsa, özgeris talap etetin bolsa, bilik onı toqtata almaydı. Eger Ämirjan Qosanov sol kezde saylaudıñ qortındısın moyındamay, tabandap twrıp äliletsizdikti aytatın bolsa, jäne halıqpen birge köşege şıqqanda, meniñşe jüzdegen mıñ adam alañğa şığıp keter edi. Öytkeni Rinat Zayıtovtı qoldağan jwrt ta köşege şığıp ketti ğoy.  Sondıqtan eger Qosanov şaqırğanda kandidat retinde halıq ta, Halıqaralıq wyımdar da onı qoldaytın edi. Onda müldem basqa jağday bolar edi.

- Smatulla, oqırman: Janbolat talaptarıñ oñ bolsın! Qazirgi jağdayğa narazılardıñ ülkeni-bar, kişisi-bar,aytqışı bar,sınşısı bar barlığınıñ basın biriktiruge küş salu kerek şığar...

- Kelisem, jäne ol kisiniñ özin de şaqıram. Küş salsın, biriksin bizdiñ meken-jayımızdı ayttım.

Altınbektiñ isin jalğay alsaq bizge ülken maqtanış

- Rısbek Särsenbaev ağalarımız bastağan halıq qwrıltayı turalı, aradağı baylanıstarıñız turalı aytsañız...

- Rısbek ağamen men keşe ğana kezdestim. Ol kisiniñ pikiri dwrıs bizge. Ol kisimen qaşanda ruhtas, pikirles adamdarmız. Ol kisini men özimniñ jurnalistikadağı wstazım dep sanaymın. Jurnalistikağa alğaş kelgen kezimde-aq aytqanmın: Altınbek Särsenbaywlınıñ sayasi mwrasın nasihattaymın, sol kisiniñ adal jolımen jürgim keledi dep. Äli künge deyin sol pikirdemin. Altınbektiñ isin jalğastıra alsaq, bizge bwl ülken maqtanış. Jäne Rısbek ağamen biz tığız qarım qatınasta jwmıs jasaymız.

- Serikbay: Janbolat,bizge wlttıq partiya kerek. Onıñ principı - är qazaq jalğızım boluı kerek. Meniñ oyımşa 2-3 jılda ülken özgerister boladı. Kerek bolsa «Nwr Otannan» wltjandı jigitterdi de ortağa tartu kerek.

- Bilik mañında jürgenderdiñ bäri jaman deuden aulaqpın, işinde dwrıs adamdar bar. Biraq «Nwr Otanda» jürgenderdiñ bäri biliktiñ soyılın soğıp, müddesin qorğaytındar. Sondıqtan biz ol adamdarğa senim artıp otıra almaymız. Azat, täuelsiz adamdardı qatarğa şaqıramız, solarmen jwmıs jasaymız.

- Saylauşı: Men köp jıldan beri osınday oppoziciyalıq sayttardağı pikirlerdi jibermey oquğa tırısamın. Sondağı bir bayqağanım, uaqıtınan bwrın jariya etiletin soñğı saylaular nauqanı kezinde oppoziciyadan bolıp körinip «oppoziciya bwl saylauğa dayın emes, sondıqtan bwl jolğı saylauğa qatıspay qoya twrıp, saylau bitkesin birden kelesi saylauğa dayındıqtarımızdı bastap keteyik» deytin aramza troll'dar şığıp, biraq odan kelesi saylauğa deyin tağı da joq bolıp ketip jür. Osı turalı siz ne aytasız?

- Jeke öz basım 2008 jıldan bastap qoğamdıq sayasi ortada jürmin. Eşqayda joğalğan joqpın. Sayasattan da, jurnalistikadan da qol üzgen joqpın. Sondıqtan biz bir kündik partiya emespiz dep ayta alam. Aldında ülken maqsatı bar, sayasi partiya qwrğalı otırmız.

- Jasaral: «Nwr Otan» bilikten tolıq ığıstırıp şığarılıp, ornına jemqorlardıñ bwrınğı sıbaylası alayaq Äblyazovtan basqa qanday da bir halıqşıl partiya bilikke kelse halıqtıñ qanşa payız baylığı qaytarıluı mümkin dep oylaysız? Älde, «ol kezdegi jağday solay boldı, bastapqı kapital aramnan qwralmasa narıqtıq ekonomikağa öte almaytın edik» degen siyaqtı jalğan ertegilerine sengen bolıp jüre beremiz be?

- Äblyazov alayaq pa, emes pe ol basqa äñgime. Men öz basım alayaq dep ayta almaymın. Ol qanşa degenmen sayasi ortada jürgen sayasatker. Öziniñ banki boldı. Sayasi sebeptermen Qazaqstannan alastatıldı. Al endi şettegi qarjını qaytaruğa baylanıstı aytarım, eger bilik auısıp, dwrıs demokratiyalı jüye ornasa, onda şettegi qarjınıñ bärin qaytarıp aluğa boladı. Qazir Wlıbritaniyanıñ özi kümändi jolmen aqşa tapqan azamattarğa qatıstı tergeu jürgizip jatır. Bükil älemde offşor şottarına qatıstı tergeuler jürip jatır. Sondıqtan Qazaqstannan wrlanğan aqşalardıñ barlığın qaytarıp alu äbden mümkin dep oylaymın.

- Pwşayman: är wrpaqtıñ bolaşaqqa amanat eter azın-aulaq asılı boladı! SSSR-dan qalğan dwğay sälem, Gorbaçevtıñ tabansızdığı men El'cinniñ esiriktiginen «qaşıp kelip» bizdi panalağan täuelsizdikti aytpağanda biz soñğı şirek ğasırda keler wrpaq maqtana qaraytın, masattana qaraytın ne jasay aldıq dep oylaysız? Bwğan - ejelgi Qaraötkeldi ekige bölip twrğan töreler men töleñgitter auılı Aqmolanı qospaytındığıñızğa senimdimin. Saylau - saudağa, tañdau - talapayğa wlasıp, «Köşede jürgen paqırdı, Äkim bol dep şaqırdınıñ» scenariyne aynaldıq...Bilim şatqayaqtap, ğılım twralap twr. Eñ bolmasa bir Akuninı joq ädebietiñiz anau, mädenietiñiz seks-skandalımen internet-encikopediyağa bayağıda enip ketken...Basqa-basqa «Celin-Sel'maştıñ» özin uqit-suqit joq qıldıq...qaraptan qarap otırıp Burabaydıñ özin bura şapqanday qılıp tastadıq... Aqın tilimen aytsam: «o düniege baramız ne dep Töre?»...Jauaptan qaşpassız dep senem!

- Täuelsizdik jıldarında bizdiñ eñ ülken qwndılığımız - Täuelsizdiktiñ özi. Memlekettiliktiñ özi. Sondıqtan onı saqtap qalu bizdiñ alğa qoyğan maqsatımız, armanımız, jolımız.

Sportta da, önerde de talanttı azamattarımız şığıp jatır, osınıñ özi ülken maqtanış dep oylaymın. Maqtanıştarımız bar, joq emes.

-Baqan: Men sağan senem bauırım. Aqiqat säl keşikse de jeñedi. Jerimiz keñ de bay. Mına 18 million adammen Wlı dalanı igeru , ekonomikanı ärtaraptandırıp güldendiru qiınnıñ qiını. Partiyamız jeñiske jetetinine şübäm joq. Bilik qolğa tigen soñ, şetelde ömir sürip jatqan 6-7 million qazaqtı elimizge tezdetip köşirip alu--eñ mañızdı jwmıstıñ biri esepteymin.

- Qosılam, tolıq qosılam. Jaña da aytıp kettim. Är qazaq meniñ jalğızım degen Qazaqstandağı qazaqtarğa ğana qatıstı emes. Bükil älemdegi qazaqqa qatıstı dep oylaymın. Sondıqtan şet jaqtağı qazaqtardı elge tartu ol bizdiñ bir ülken missiyamız.

- Marat Omar: Eks-prezident Nwrswltan Nazarbaevtıñ şetelge saparlarındağı jol şığının memleket töleydi. Eger elde qos bilik joq bolsa halıq nege eki prezidentti wstap otıruğa byudjetten qarjı bölu kerek?!

- Ol endi ritorikalıq swraq. Bwğan kelisem, Qazaqstanda bir ğana prezident bolu kerek. Bir parlament bolu kerek. Tek qana ädiletti jolmen kelgen basşı prezident, deputat bolu kerek. Qalğanı jasandı dünie.

-Şopır bala: Jasım otız beste, jaman, tozığı jetken «Jiguliim» bar. Eger partiyalarıña ötip, şopırlıq jwmısqa twrsam, qanşa töleysiñder? Ofisteriñ bar ma? «Nwr Otan» men «Aqjolğa» barıp edim, «Saldırlağan jaman Jiguliiñmen şañdatıp, partiyamızdıñ imidjin qwrtasıñ» dep jandarına jolatpay qoydı. Käri-qwrtañ, otırıp qalğan kommmunisterden payda joq, olar öziñnen qarız swraydı...

- Biz endi bireuge aqşa töleymiz dep ayta almaymın. Biraq elde özgeris jasağısı kelse, esigimiz aşıq, kelsin.

- Azat Qonısbek: Bilikke balama retinde özderin wsınatın barlıq nemese barlığı derlik «sayasatşılar» resey tilinde sayrağıştar. Qalıñ qazaqtıñ müddesin qorğamayınşa äreketteriñiz bos äure! Ana tiline şorqaqtar jinalıp alıp, özderi sekildi şorqaqtarğa arqa süyenip Qazaq eline «qoy üstine boztorğay jwmırtqalağan» zaman ornatqısı keledi. Bwl isterinen eşteñe şıqpaydı. Partiya qwrğıñız keledi eken, tirkelu qwjattarı, jwmıs tili qanday? Jinalıstarıñız QAZAQ tilinde öte me, nemese Sizder jaqsı köretin «köpşilikke tüsinikti tilde» jürgizile me?

- Biz memlekettik tilde söyleymiz. Jinalğan azamattardıñ barlığı qazaq tildi. Orıs azamattarımız da bar qatarımızda. Biraq jwmıs tilimizdiñ bäri memlekettik tilde. Sosın bayqasañız mınau internette swhbattardıñ bärin men qazaq tilinde berip jatamın. Orıs tilinde endi naqtı swraqtar bolsa ğana jauap berem. Al biraq özgeris jasaytın negizinen özimizdiñ qazaq azamattarı. Demografiyağa da qarap otırmız.

- Mwrat: Meniñ oyımşa, latın älirbiin engizu tım erte sekildi. Ol üşin aldımen elimizde tek qazaq mektepteri boluı şart. Sonda ğana mümkin iske asar. Al qazir elimizde endi eki älipbi qatar jüretin boladı. Bwl asa qauipti dep oylaymın. Onıñ üstine bizdegi latın älipbii äli de jetildirudi talap etedi.

- Mına pikiriniñ janı bar dep esepteymin,öytkeni latın älipbiine qatıstı köptegen swraqtar bar. Jäne ötkende bekitilgen  nwsqasında kemşilikter bar. Sondıqtan, bir Amerika aşu degenniñ keregi joq. Dayın twrğan älipbiiler bar ğoy, türik älipbii bar, özbekterdiñ jasağanı bar, äzirbayjandardiki bar... Solardıñ barlığın qarap, saraptap özimizdiñ tilge ıñğaylap, sonday älipbidi qoldanuğa boladı. Biraq jalpı latın älipbiine köşu öte dwrıs.  Ol zaman talabı. Öytkeni biz mına orıs tilinen göri  ağılşın tiline jaqın boluımız kerek. Latınğa jaqın boluımız kerek. Ğılımnıñ mädeniettiñ tili,özgeristiñ tili ağılşın tili.

- Aybol: Alaştıqtar turalı tağı fil'm tüsiru josparıñızda bar ma?

- Bwl endi meniñ armanımnıñ biri. Men jañağı jalpılama fil'm tüsirdim.  «Alaş respublikası jeñgende» degen. Ärbir alaş azamatı, twlğası turalı fil'm tüsiru ol meniñ ülken armanımnıñ biri. Osı tarihi fil'mderden men qol üzbeymin, jalğastıramın. Alğa qoyğan maqsatım 1929-1931 jıldarındağı halıq köterilisi turalı fil'm tüsiru.

- Jäke, uaqıt bölip kelip, portalımızdıñ oqırmandarınıñ swraqtarına bükpesiz jauap bergeniñiz üşin rahmet!

- Sizderge de rahmet aytamın!

Abai.kz

46 pikir