Senbi, 7 Jeltoqsan 2019
El işi... 900 0 pikir 14 Qaraşa, 2019 sağat 11:34

Ruhani kelisim men tarihi qwndılığımız tınıştığımızdıñ twğırı

Memlekettilik sana – memleketke senim beredi. Sebebi memleket – adam siyaqtı. Kezinde babalarımız Bilge qağanğa, Külteginge, Kenesarığa senim bergen memlekettilik sana edi. Sol memlekettilik sanamız bizge ne deydi. Nege basqa din ökilderi men mädeniet ökilderiniñ mazarları qazaq dalasında  twr. Bwl bizge otandı mığım wstau men memlekettilikti saqtau üşin isiñdi kelisimmen, auızbirşilikpen, tüsinikti tu et degen söz.

Mına dünie adam üşin jaratılğan. Qwran solay deydi. Islam adam üşin jiberildi. Alla adamdı mına düniede adaspasın dep aqılmen somdadı. Adamnıñ adamdığı aqılın qoldana biluinde. Hakim Abay «birlik –aqılğa birlik» deydi. Bügingi qazaqtıñ sayasi ahualın şeşude aqılımız ne deydi. Bizge qanday bağıt beredi. Ol mäseleniñ şeşiminiñ atı – kelisim, beybitşilik, twraqtılıq, özara tüsinik eken. Aşumen bastap, artınan ökinip qalğan Liviyanıñ häli, bir-birin tüsingisi kelmey toqırap qalğan – bügingi Siriyanıñ jağdayı bizge sabaq berer is.

Adamdı älemnen, mına qoğamnan ajıratıp basqaramız degen teoriyalardıñ tarihta ğwmırı wzaq barmaydı. Olar mısalı, bügingi uahabiler. Sol siyaqtı Qwdaysız da basqara almaysıñ. Onıñ da ğwmırı wzaqqa bara almaydı. Mwnıñ mısalı, Keñes ükimeti. Sebebi adam eñ älsiz äri zalım jaratılıs ekendigi Qwranda tekten tekke aytılmasa kerek. Adamdı bauırmaldıqqa wstaytın, tüsinikke alıp baratın, keudedegi kişkene jaratılıs – jürek, oğan äser eter – iman.

Babalarımız: "Eski men jaña arasında swqbat bolsa, orta jol ärdayım tabıladı" degen. «YAsaui babamız, eldiñ kemeldik pen erkindikke jetui üşin birinşi şart - "zaman" deydi. Zamannıñ mazmwnı - tınıştıq. Ekinşi şart - "makan". Makannıñ mazmwnı - otan. Otansız erkindiktiñ de, tınıştıqtıñ da mäni joq. Üşinşi şart - "ihuan", yağni bauırmaldıq. Bir otanda, bir uaqıtta tirşilik etip jatqan adamdardıñ arasında özara tuıstıq, bauırmaldıq bolmasa, bäri bos» (Kenjetay Dosay). 

Tis auızda tizilip twrğan kezde ğana qwndı, jerge şaşılıp tüsse qwnı joğaladı. Sol sekildi kelisim men özara tüsinik ornap twrğan uaqıtında qwndı, berekesi ketse – qwnsız. Qwnsızdıq bastalsa ol ornatqan beybitşilikke qayırıla almaymız. Onıñ bügingi mısalı, Tayau şığıstağı jağdaylar. 

Aqiıq aqın Omar Hayam: "Aqımaq baqıttı alıstan izdeydi. Aqıldı janında ösiredi" degen. 

Artur Şopengaer degen filosoftıñ mına sözine senbeuimizge mümkin emes: "Adamzat balasınıñ damuın tejep kele jatqan birden bir sebep, aqıldılardı emes, ayqayşılardı köbirek tıñdauında", degen eken. Bizdiñ keyde ayqayşıldığımız otanşıldıq sezimniñ artına tığılıp alğan. Hakim Abayşa aytqanda «janımız ben tänimizdiñ swranısınıñ arasında aqılımız twruı qajet». Ol üşin auzımızdan şıqqan sözderimiz beybitşilikke, twraqtılıqqa bastap twruı kerek. Sebebi bütkil Payğambarlardıñ bäri de beybitşilikti nasihattap ketti. Mäşhür Jüsip babamız: "Hayuan, söz öneri bolmağannan hayuan boldı" deydi. Biz köp närseni swqbatpen şeşkennen göri, keyde jwdırıqqa wmtıluğa dayın twramız. Sonda bizdiñ hayuannan ne ayırmaşılığımız qaladı.

Bwl ömirdiñ mäni twraqtılıq pen beybitşilik. Birde bir kisi Pikasso degen suretşige: Seniñ salğan öneriñniñ eşqanday mazmwnı joq depti. Sonda suretşi: bidaydıñ däniniñ suretin salıp jiberip, qoya salsa, onıñ şınayılıqqa wqsağanı sonşa, bir tauıq kelip şoqi bastaptı. Sonda älgi kisi: suretti nege osılay keremet salmaysıñ degende, suretşi Pikasso: Men suretti tauıqtarğa emes, adamdarğa salamın" degen eken. Suretşimen bolğan bwl oqiğa ömirdegi köp mändi tüsinuge nwqsap twr. Bwl oqiğada ne wğamız. Ömirdiñ mağınası bir-birimizdi tüsinu men qwndılıqtardı bağalau jäne oğan aqıl közimizben qaray. Adam degen atqa layıq boluımızdıñ mağınası osında. Sebebi bizge aqıl men jürek qatar qoldansın berilgen.

Taudıñ biikke şıqqan sayın otteginiñ azdığınan adamnıñ tınısı tarıla tüsedi. Kelisimmen, auızbirşilikti saqtap wmtılğan memleketimizde osınday qiın jolmen şıñdarğa şarıqtauda.

«Ekinşi düniejüzilik soğısta Pol'şa bombanıñ astında qaldı. Şaruaşılıq tügel küyredi. Älemge Koperniktey ğalım, Şopendey sazger sıylağan Varşavanıñ 90 payızı joyılıp ketti. Iä, bir eldiñ ondağan ğasırlardan beri jiıp-tergen düniesi birneşe jıldıñ işinde tügel derlik qirap qaldı. Osıdan birneşe jıl bwrın ğana asqaqtap twrğan saraylar, önerkäsip orındarı teatrlar men kitaphanalardıñ kül-parşası şıqtı. Endi qarañız.

Soğıstan keyin maydan dalasında şaşılıp jatqan tas kirpişterdiñ ornına ğajayıp Varşava qayta twra qaldı. Qazir Varşavağa barıp köriñiz. Qwddı eşteñe bolmağanday. Korol'der twrğan, Şopenniñ tüngi sonatasın tıñdap, Mickeviçtiñ jırına balqığan Varşavanı köresiz. Qwrılıstıñ minsiz şıqqanı sonşa 1980 jılı YUNESKO-nıñ «Älemdik mwrasına» endi.

Adamnıñ aqıl-oyınıñ qwdiretine tañ qalıp, tipti köziñizge jas aluıñız mümkin. Oylap qarañızşı, 90% joyılıp ketken qala dım bolmağanday qayta qwlpırıp ketti.

Bwl oqiğa köp närseni añğartadı. Qarap otırsız ba, bir dürbeleñ kelse mıñdağan jıldan beri jiğan materialdıq dünieñiz bir sätte tas-talqan boladı» (R.Ramazan). 

Onı qayta twrğızarda, saqtap qalatında aqılımız ben tüsinikke wmtılğan jürek. Onday qasietti wğım bizge ornasa, onı Sizden Qwdaydan basqa eşkim tartıp ala almaydı. «Än — älemdi terbegenimen, ändi änşi jazadı». Mına jer betindegi barlıq igilikter bar bolğanı bizdiñ aqıl-oyımız ben beybitşilikke wmtılğan jüregimiz ğana. Tek näpsi men aqıldıñ azığın ğana berip, jürektiñ azığın bermese, onda jürek te tıñdau seziminen ajıraydı eken. YAğni, adam bwnıñ kesirinen adamdıq bolmısınan ayırıladı.

«Babalarımızdıñ dünietanımı Alla jaratqan adam balasın kemsitpey, özimen teñ därejede qwrmetteudi parız dep qaraydı. Bwl turalı YAsaui babamız: “Sünnet eken käpir de bolsa berme azar, Köñili qattı dilazardan Qwday bizar” degen wlağattı sözi adamnıñ tegi men tüsine, dini men diline qaramastan oğan qwrmet körsetu, adam retinde ardaqtaudı payğambarlıq sünnet (jüye, zañ, qağida) retinde tanıtadı» (Kenjetay Dosay). 

Bwqar jırau Abılay hanğa mınaday ösiet aytıptı: «Kez-kelgen eline qızmet eter qabiletti janğa mına närse tän boluı qajet: ol, qarama-qayşı närselerdiñ wqsas jerin izde!, degen. Öytkeni «Tarih – tek jeñimpazdardı ğana wnatadı. Moyındasañızda, moyındamasañızda şındıq osı».

Mäşhür Jüsip babamız:

Körgen men körmegende köp parıq bar,

Layıqsız ersilikke arandama,

Är ästiñ mazmwnına köziñ jetpey!

Paydañdı jaqsı bolsañ köpke tigiz,

Jatırqap eş adamdı sırtqa teppey!, deydi. 

Al, biz ne istep jürmiz. Mına jaqta türli ağımdarğa bölinip alıp, bir-birimizben qırılısıp jürmiz. Bärimiz mwsılmanbız, biraq bötenbiz. Bärimiz qazaqpız, biraq bir-birimizdi jek köremiz. YAğni, ortaq qwndılıqtarmen tüsinisu, bir mwrat jolında birige almaymız. Äleumettik jelilerde bolmaytın närsege bola bir-birimizge lağnet aytuğa deyin baramız. Aqıl ieleri «Eger baqıttı ömir sürgiñiz kelse, maqsatqa täueldi bol» degen. Eger osılay jasaytın bolsaq, özimizge de, özgege de äserin köredi ekenbiz. Öytkeni, Sizdiñ janıñız, jüregiñiz, aqılıñız izdep twrğan tınıştıq, Sizdi de izdep twradı eken. Ruhımız beybitşilikke mwqtaj. 

Büginde din arqılı da belgili bir otannıñ şeñberinde ömir sürip jatırğan wlttardıñ arasına iritki salu beleñ aluda. Al, osılay din arqılı da adamdardı sırttan basqaru arqılı bereke-birlikti ketiruge tuındağan kezde, oğan jürek pen iman, ar men sezim ğana kedergi jasamaq.

Jaras Ahan,
tarihşı,
Din salasındağı Respublikalıq aqparattıq tüsindiru tobınıñ müşesi

Abai.kz

0 pikir