Jeksenbi, 9 Tamız 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 97829. Jazılğandar — 71609. Qaytıs bolğandar — 1058
Alaşorda 5171 1 pikir 15 Qaraşa, 2019 sağat 12:14

Sibirge jol häm Jündibaev pen Ibıraevtıñ qilı tağdırı

Tağdırlar

Mezgilsiz, merekesiz ketkenderdiñ

äruağı bizdi de ayt dep sıbırlaydı.

Isa Bayzaqov

№3192 İstiñ qwpiyası

Wlttıq qauipsizdik komitetiniñ arhivinde ondağan adamdardıñ qayğılı ömirin qwpiya saqtap, şañ men dımqıl basqan №3192 is jatır.

Bwl — belgili alaşorda qayratkeri, osı partiya bağdarlamasına basqa altı adammen qatar qolın qoyğan jerlesimiz Äbilhamid Jündibaevtıñ tuğan inisi Mırzağwl Jündibaevtı QK 58-babınıñ 10-11 -şi bölimderimen «halıq jauı» retinde ayıptau isi. 1937 jıldıñ 9 qırküyeginde bastalğan is osı jıldıñ 19 qazanında ayaqtalıp, sol küni ölim jazasın qoldanuğa ükim qabıldanıp, ükim 29 qazan küni jüzege asırılğan.

Ükimniñ soñına «üştik» müşeleri KP(b) OK hatşısı Musin, oblıstıq atqaru komitetiniñ predsedateli Stepanov, üştik hatşısı Bahruişev qoldarın qoyğan.

Qwjattıñ soñında sonday-aq Qobda audandıq NQVD bölimi bastığınıñ mindetin atqaruşı Saylaubaevtıñ da atı körsetilgen.

Mırzağwl Jündibaev 1902 jılı Besqopa auıldıq sovetiniñ №9 auılında düniege kelgen. «Qobda» et sovhozınıñ esepşisi, bay wlı. 1932 jılı OGPU köşi-qon wyımdastırğanı üşin twtqındap, eki aydan soñ bosanadı. Degenmen «Qobda» et sovhozındağı A.Naqatekov basqarğan kontrrevolyuciyalıq wltşıldıq qwrılımdarğa qızmetke tartılğan, däldep aytqanda №9 auıldağı Örbisin Kudebasov basqaratın osınday wyımğa nwsqaular men qajetti aqparattar jetkizip otırğan. Wstalğanda 9 kazanda odan  № A.S. 094094 tölqwjatı, 60 bettik özge qwjattar, uaqıtşa berilgen №973 jäne 972 tölqwjattarı da tärkilengen. Twtqındalğan jeri: Qobda audanı Roppovka poselkesi (qazir Qazaqay auılı).

Ol Aqtöbedegi eki klastıq uçilişeniñ 5 bölimşesin tämamdağan. Bwrın qoldanılğan şara: 1933 jılı OGPU 2 ayğa köşpelilik wyımdastırğanı üşin jäne jalğan qwjattar dayındağanı üşin qamauğa alıp, 1 jılğa şarttı sottalğan.

Äyeli Batşa 20 jasta, wlı Ermekbay 13 jasta, qızı 1 jasta. İnisi Käkim Temirğaliev 30 jasta, №9 auıl — Jañajolda jwmıs isteydi. Qarındası Balğanu 25-te, twrmısta, küyeui Sügir Bolmaşev atalğan kolhozda jwmısta.

Mırzağwldıñ äkesi Temirğali Jündibaevtıñ 100-ge tarta iri qara malı, 5 ga jayılma sulı jeri, jalşıları bolğan.

13 qazan küni OGPU tergeuşisi Isakovtıñ tegeurindi jäne aldın-ala müqiyat dayındalğan arandatuşı swraqtarına jauap bere otırıp, Mırzağwl öziniñ 1902 jılı tuğanın, äkesiniñ auqattı bay bolğanın, onıñ eki äyeli bolğanın qaytalaydı. Ağası Äbdilhamit turalı swrağanda onıñ alaşordanıñ qızmetine qızu aralasqanın, 1918 jılı Orınborda Kirrevkomda qızmette bolğanın ayta kele, 1920 jılı dünieden ötkenin habarlağan.

Tergeuşi:

- Wlttıq kontrrevolyuciyanıñ toptarımen qalay tanıstıñız? Onıñ müşelerin atañız.

Jauap:

- Aqsauıt Naqatekov,  Ussalam Ibraev, Muhamedjan Aşıqbaev - Kirov atındağı kolhozdıñ şaruaşılıq meñgeruşisi, Abdrahman Naurızov - barımtaşı, bay, 1930 jılı tärkilengen, Aqay Qwlniyazov - №2 ferma meñgeruşisi, VKP (b) müşeliginen şığarılğan.

Tergeu osılay jalğasa kele, Mırzağwldıñ öz qolımen jazğan qolhatı keltiriledi.

«NKVD-nıñ audandıq bölimine Jündibaevtan

Arız.

Men Qobda audanındağı kontrrevolyuciyalıq wyımdarı jöninde tolıq derekter berudi moynıma alıp, mindettenemin.

Olar tömendegi körsetulerdi qamtidı:

  1. Osı wyımdardıñ jetekşileri men müşeleri.
  2. Wyımdardıñ sovhozdar men kolhozdarğa jürgizgen ziyankestikterin tergeuşi swraqtarına say jauap berip, anıqtaymın.

13 qazan, Jündibaev (qolı)»

Tergeu jürgizuşi - OGPU serjantı Salibaev.

İle-şala aldıñğı tergeudegi atalğandar sanı tağı üş adamğa ösken. Bwlar Şangerey Qopaşev - (baydıñ balası), İzbay Tolıtırov (baydıñ balası), ekinşi qaytara Aqay Qwlniyazov - VKP (b) qatarınan şığarılğan. Bwl istiñ nätijesi 29 qazanda Mırzağwldı jäne osı atalğandardı atu jazası men wzaq jıl bas bostandığınan ayıru jazaları türinde ayıptaumen ayaqtaladı.

Däl osı mezgilde körşi bölmelerde Aqsauıt Naqatekov, Ussalam Ibraev jäne basqalardan da OGPU jendetteri qoldarınıñ qanın jumastan jauap alıp jattı.

Tergeu isterine jüginsek, şındığında tek Aqsauıt Naqatekovtıñ ğana azdı-köpti alaşordaşılarğa qatısı bolğan. Ol 1894 jılı Qostanay oblısınıñ Semiozernıy audanı Aqküşik auılında düniege kelgen. Roppovka poselkesinde auıl mektebiniñ direktorı, töñkeriske deyin, odan keyin de türli qızmette bolğan. Twtqınğa alınğanda äyeli Gülbanu 29 jasta, wlı Saparjan 9 jasta, wlı Medet 2,5 jasta, qızı Klara 1,5 jasta. İnisi Nağadım - 34 jasta, Çelyabide ferrosplav zavodınıñ jwmısşısı. İnileri Ğali - Ridderde injener, Temirğali 28-de, QazPI-de oqidı.

Tergeude Aqsauıt 19-20 jılı Torğayda uezdik keñestiñ atqaru komitetiniñ müşesi, sonday-aq, jer böliminiñ uezdik qollegiyasına da müşe bolğanın, osı jıldarı alaşordaşılar İliyas Baymanov, Almağambet Qasımov, Tayha Qwljanov, Imanğali Qarpıqov jäne Kärim Toqtabaevpen jwmıstas bolğanın aytadı. Alğaşqı atalğan törteui 1927 jılı Almatığa ketken. Imanğali Qarpıqov 1932 jılı qaytıs bolğan. Osılardı ayta kele Aqsauıt ärmen qaray tergeuşige jaña derekter, beredi.

- Kärim Toqtabaev 1933 jılı jer audarılğan. 1929 jılı keñestiñ apparattı tazartu kezinde meniñ alaşordaşı ekenim, Torğayda qarulı köteriliske qatısqanım anıqtaldı, okrugtik sotta birinşi kategoriyamen öttim. Menimen twstas Imanğali Qarpıqov, Mahmud Tauhin Seyilhan Qarmanov sekildi alaşordaşılar äşkerelendi.

Men osıdan keyin öz auılıma ketip qaldım, onda bir jıl jwmıssız jürdim. Sonan soñ Semiozernıy audandıq atqaru komitetiniñ törağası Jumahat Qojahmetovtıñ audandıq kolhozdar odağınıñ hatşısı jwmısına alındım. Keyinnen sol Qojahmetovtıñ qoldauımen rayatkomda hatşı boldım. Uaqıt öte onıñ apparatında jauaptı orındauşı, statist, ekonomist bolıp qızmet atqardım.

Swraq:

- Aqtöbege qalay keldiñ?

Jauap:

- Meni eki aydan soñ ölkelik komissiya qoldauımen RIK halkomı qarulı köteriliske qatıspadı dep aqtap şıqtı. Mwnday kepildikti men Semiozer atqaru komitetinde Orazalinnen aldım, biraq alaşordağa qatıstığım turalı jasırıp qaldıq.

Qojahmetovpen 1931 jıldan beri jaqsı qarım-qatınastamız. 1932 jılı Qojahmetov ketu kerek edi. Men oblıstıq atqaru komiteti törağası Qwlşarovtıñ şaqıruın qabıl aldım, şamamen 4 ay ötken soñ Qojahmetov Almatığa ketti. Sol 1932 jılı men Aqtöbege keldim, oblsotqa barmadım, jalaqısı tömen boldı. Sol sebepti men oblıstıq twtınuşılar odağına bardım. Onda törağa Asqar Mambetiyarovqa öz qızmetimdi wsındım, oblıstıq mal ösiru sovhozdarı inspekciyasına jauaptı atqaruşı bolıp ornalastım. Osı bölimniñ direktorı Ospanovpen tanıspın, onımen Torğayda 1926 jılı tanısqanmın. Oblıstıq bilim beru böliminiñ nwsqauşısı Bikeevpen de tanıspın, onımen osı 1937 jılı Roppovkada tanısqanmın, onda jolım tüsip barğanmın.

Mağan Qazaqstanda wlttıq kontrrevolyuciyalıq Qwlımbetov basqaratın top bar ekeni belgili. Osı topqa bizdiñ Aqtöbe oblısınan Jamanmwrınov, Qojahmetov, Asqarov jäne basqa adamdar kiredi. Men bwl wyımğa 1936 jılı audan qızmetkeri Asqar Ahmetov arqılı kirdim. Menen özge Asqarov arqılı Ihsan Şolanov ta kirdi.

Özim osı wyımğa bay alaşordaşı Abdrahman Naurızov, Mırzağwl Jündibaevtı, partiyadan quılğan Aqay Qwlniyazovtı (№2 ferma meñgeruşisi) - Kirov atındağı kolhozdıñ basqarması, baydıñ balası Uassalam Ibıraevtı, baydıñ wrpağı Mwhamedjan Aşıqbaevtı tarttım.

Osılayşa NKVD-OGPU ökilderiniñ qoldarımem tez arada Qobdada wlttıq kontrrevolyuciyalıq top äşkerlendi. Nağız alaşordaşı Äbdilhamid 1920 jılı öz ajalınan ölse de onıñ inisi Mırzağwl, ol tanıs, ne istes bolğan bir de bir jan osı wyımnıñ wzın ajal qwrığınan qwtılmadı. Osı 1937 jılğı ister boyınşa, biz tanısqan qwjattar negizinde tömendegidey ayıpkerler anıqtaldı.

Äbdirahman  Süyinğalin, Mwhamedjan Aşıqbaev, Abdrahman Meñdiğaliev, Toqtar Mwhamediyarov, Moldaş Täñirbergenov - bwl atalğandar osı Besqopa auıl sovetiniñ №9 auılı - Jañajoldan bolatın. Mırzağwl Jündibaevpen qatar onımen  jwmıstas bolğandar - Qobda audanı atkomınıñ törağası, hatşısı bolğandar Qöpjan Berjanov pen Ğabdığazı Jolımov, Aqtöbede oblONO inspektorı Oraztay Bekeev, oblONO meñgeruşisi Ümbetiyar Asqarov, Aqtöbe qalasında mwğalim Külbayram Qojahmetova men Aqtöbe oblısı keñesi atqaru komiteti törağası orınbasarı Jwmağat Qojahmetov jäne köptegen adamdar wstalıp, jauapqa tartılğan. Olardıñ köbi atılıp ketti, özgesi wzaq jıl aydauda boldı.

Sibirge jol nemese №3015 is

Mırzağwl Jündibaevpen qatar 1937 jıldıñ 10 qırküyekte Kirov atındağı kolhozdıñ törağası Uassalam Ibıraev twtqındaladı.

Ömirde  basınan keşkenderin äldekimge ne wrpaqtarına orınsız läm-mim dep äñgimelemegen wstamdı jan, ömiriniñ soñğı sätine şeyin özi siyaqtı milliondar ne üşin sottalğanın tüsinbey ketken.

Ol osı kolhozdı özi qwrıp S.M.Kirovtıñ atın kolhozğa swratıp alğan. Quğın-sürginniñ bir tarauı osı Kirov ölimimen baylanıstı bolsa, osı tolqın onıñ esimimen atalğan kolhozdıñ törağasında da alıp ketti.

№3015 is bayandaytınday, Uassalam wstalğanda otbasında 1938 jılı tuğan qarındası Irza, 1885 jılı tuğan ağası Baqıt Ibıraev tirkelgen. Qwjatqa sensek, onımen birge 20.IX.1937 jılı Äbdirahman Naurızov wstalğan. Onıñ Esmağambetov degen ekinşi tegi bolsa kerek, 1877 jılı tuğan. Barlıq wstalğandardıñ deni siyaqtı bay dep jazılğan. Uassalamnıñ AV№020106 tölqwjatı tirkelgen. Qotantal attı №13 auılda 1906 jılı düniege kelgen, baydıñ qızına üylengen, 1928-1935 jıldarı VKP (b) qatarında  bolıp ülgergen. Tağdırı aldın ala anıqtalğan mıñdağandar sanında partiya qatarında josparlı türde şettetilgendiginde kümän joq.

İste joğarıda atı atalğan Äbdirahman Naurızovqa köp toqtalğan. Ol Gur'ev oblısınıñ Jıl-Qosın audanınıñ №2 auılında düniege kelgen, alaşorda qozğalısına belsendi aralasqan. Bestöbe bolısınıñ komitetine müşe bolğan. Alaşorda kezinde osı bolıstıñ praviteli bolğan, bwl 1919 jılğa jatadı. Köp jıl ötken soñ Uassalam esine alıp otıratınday osı Äbdrazman Naurızov Kirov kolhozına mwğalim bolıp keledi. Kolhoz müşeleri aş-jalañaş Äbdrahmannıñ otbasına jerdi üñgilep jertöle salıp beredi. Oğan qosa qoyma meñgeruşisi Aşıqbaev jäne basqarma Uassalam osı otbasına aştan qatpasın dep, 5 keli däp beredi. Osı jaqsılıqtar soñınan barqarma men onıñ orınbasarına auır qılmıs bolıp tağıldı.

Jauaptauşı Isakovke tübinde Uassalam Ibıraev osı Äbdirahman Naurızov pen öziniñ kolhozındağı şaruaşılıq böliminiñ meñgeruşisi Aşıqbaev ekeui alaşordaşılıq wyımınıñ müşeleri bolğanın moyındağan.

13 qırküyekte tergeuşi Saylıbaevqa da osını qaytalaydı. Mwnda öziniñ äkesi Ibıray Tumenev te bay bolğanı aytıladı. 10 jastağı inisi Qaulattıñ, 1938 jılı tuğan Irza Ibıraevanıñ, 1895 jılı tuğan ağası Baqıttıñ esimderi atalğan. Baydıñ qızın alıp (baymen qarım-qatınas), 1935 jılı osı qılığı üşin partiya qwjattarın almastıru kezinde partiya qatarınan quılğandığı aytılğan.

Tergeu qorıtındısı boyınşa Uassalam Ibıraev 10 jılğa bostandığınan ayırılıp, aydauğa ketti.

Uässalamğa eki atadan qosılatın Qobda auılınıñ twrğını Dosmwrat Tınımgereev keyipkerimizdiñ ata-tegin tömendegidey örbitedi. Bwl äñgimeniñ Uässalamğa baylanıstı tarauın Nwrjamal apamız qaytıs bolardan az-aq bwrın äñgimelese kerek. Söytip, Qıdırümbetten Börge, onıñ 4 balasınıñ ekeui Baysarı men Köşenektiñ wrpaqtarı Qobdada keñinen tarağan. Olar negizinen qazirgi Qotantalda meken tepken. Biz osınıñ Baysarısınan örbimiz deydi Dosmwrat. Baysarıdan Jolkeldi onan joğarıda atı atalğan bay-Tümen taraydı. Tümennen Ibıray tuğan. Ibıraydan Baqıt, Uässalam jäne Tınımgerey tuadı. Endi Jılkeldiniñ tağı bir wlı Äbilden Qondıbay, onan Mwrat pen Dosmwrat ömirge kelgen. Türli sebeptermen qazaqı dästür boyınşa Baqıt pen Uässalamnıñ tuısı Tınımgerey Dosmwrattı asırap alıp, tärbielep ösirgen. Meniñ familiyam Tınımgerey bolğanmen Ädilhanğa tuıs bolıp keletinim osı sebepterden, dep ayaqtadı sözin Dosmwrat.

Äsirese Aqtöbege jetkizip tergeuşi jendetterdiñ körsetken qorlığı Uässalamnıñ janına qattı battı. Qattı soqqıdan onıñ 4 aldıñğı tisteri jerge sıldırlap tüsti. OGPU-dıñ abaqtısında jalğız adam tek türegelep twratın orın bolğan. Al jabılatın esikke ötkir pışaqtar qadaulı twrğan bolatın. Osı tamwqtağı adam säl qimıldauğa mümkindigi joq. Tañ ata jañağı pışağı bar esikti aşıp qalğanda jauapker edenge swlq tüsedi eken. - osınday qinaulardan keyin qanday da bolsın qağazdıñ astına qol qoyasıñ, - dep äñgimeleytin ötkendi eske alıp, Uässalam wlı Ädilhanğa.

Biz, sottalğandardı Krasnoyar ölkesindegi Kanski stanciyasına tüsirip 6 qatardan kolonnağa tizip, qılmısımızdı öteytin jerge aydağanda, dep esine alatın äkesi, 2-3 şaqımday jürip qırattan artımızğa köz salsam kolonnanıñ soñı äli stanciyadan şığıp ülgermegen eken.

Bizderdi Sibirde ormannan ağaş tilip onı üzdiruge qostı bir-birlep özenge börene tastağanda özenniñ betin jauıp ketedi eken, bizder 10 adam sol özenniñ boyımen osı ağaştardıñ jüzuin baqılaymız. Artımızda bir konvoy. Keyde jağalauğa bir börene keptelip qalsa, soñğıları onıñ üstine şığıp tau bolıp üyilip qaladı. Sol tüpki böreneni jıljıtıp, jwmıstı äri qaray jürgizu kezekpen jürgiziledi. Endi sol eñ tübindegi jalğız böreneni qozğap jibergende onıñ üstindegi ağaştar közdi aşıp jwmğanşa üstime qwlaytını tağı bar. Osı qağımda ülgerseñ tiri qalasıñ jäne seniñ kezegiñ 10 kisiden keyin qoyıladı. Al ağaştardıñ astında qalğan qaza tapqan adamğa bas kiimimizdi şeşip, eske alamız da jwmıstı äri qaray jürgizemiz.

Biz jüzdirgen ağaştar Dikson stanciyasına şeyin barıp, onan äri keme nemese poezdarğa tielinetin.

Qayda bolsa da adamdar közqarastarı, mümkindikterine say top bolıp jüredi. Bizdiñ de tobımızda onşaqtı adam boldı. Twtqındardıñ qolınan kelmeytini joq. Ötkir pışaq nemese şağın nayza dayındau şeberdiñ qolımen jasaluğa tükke de twrmaytın. Bwl qwraldar, äsirese qısta ayuğa, añğa şıqqanda taptırmaytın dünie. Qardıñ astında wyıqtap jatqan ayudıñ buı şığıp jatqasın onıñ ornın däl tabatınbız. Ol wyıqtap jatsa da, qardı arşıp, oğan jaqındağanda oqıs qimıldap tırnaqtarımen aua tarpidı. Onıñ tırnaqtarı tigen adam sol jerde mert boladı. Degenmen barlığı oydan şığıp, sol bizdiñ top ayudı soğıp alsaq, onıñ eti bir qısqa tügel jetip köktemge de qalatın.

Osı azaptı on jıldıñ soñğı sağatına şeyin ötep,1947 jılı tuğan ölkege kelip, Sarbwlaqta jılqışı boladı.

Bir zwlmattıñ ayağı ekinşi zwlmattıñ bası bolatın. Osı kezde Stalin twtqındar arasında «jeti de segiz» dep atalıp ketken 7 tamızdağı jarlığın şığaradı. Onda kimde-kim 10 jıl türmede otırıp kelse, endi tergeusiz-aq qaytadan osınşa jılğa qayta jöneltu kerek edi.

Söytip Uassalamnıñ sonau Sibirge, Enisey özeni jağasına ekinşi saparı bastaldı.

Sibirge kelin bolğan qız 

Uassalam Ibıraev jat jer, jat ölkede jürgen şağında Aqtöbeniñ aruımen bas qosıp, şañıraq köterdi. Tağı da zañdı saual: sonau Sibir jerine kelin bop tüsken - Aqtöbeniñ qızı kim? Özge mekenge titimdey qızdı ne aydap bardı?..

1941 jılı äkesi ÄnetKete Särsen Teñilbaev Wlı Otan soğısına attanğanda Nwrjamal oyın balası bolatın. Twlımşağı jelbiregen kişkentay ğana botaqandarın qimasa da, äkesi Otan qorğauğa attanudan bas tartıp qalğan joq.

Äkeniñ joqtığın bildirmegen Wmsınay esimdi şeşeniñ meyirim şuağına bölenip, bir üydiñ eki qız güldey qwlpırıp ösip kele jatqan edi. Alayda üş jıl ötisimen qayırımsız ajal qarşaday qızdardı şeşeleri Wmsınaydan ayırıp, qaralı üyde Nwrjamal men Beybit jetim  qaldı. Büginde nemere, şöbereleriniñ tätti qılıqtarına şükirlik etip otırğan Nwrjamal äje basınan ötkenderin bılayşa äñgimelep berdi.

- Qobda audanına qarastı Qwmsay auılı mañındağı Sabındıköldi meken etkenbiz. Sol jerde Beybit ekeumiz jetimdiktiñ aşı dämin tatıp, ösip kele jattıq. Auıldıq keñes bizge kömek körsetip twrdı. 1943 jılı Qobda audanınıñ Äliya auılında äkemniñ äkesimen birge tuısqan atam bar eken, sonıñ Sarşa esimdi äyeli bizdi özi izdep kelip, öz qamqorlığına alğısı keletinin ayttı. Alayda auıldıq keñestiñ müşeleri bizdi sol şeşeyimizge bergisi kelgen joq. Bwrınnan auılda qızmet atqarıp kelgen Rahima esimdi äyelmen şeşeyimiz jaqsı tanıs eken, Rahima apa halıqtı jinap, bizdi el-jwrttıñ aldında şeşemizdiñ qolına tabıs etti. Atamız ben şeşeyimizdiñ bir wl, bir qızı bar eken, solarmen birge bizdi qosıp, törteumizdi bir üydiñ balasınday baqtı. Biraq arada bir jıl ötisimen siñlim auırıp qaza boldı. Sabındıkölde twrğanda bizdi baqqan bir jas kelinşek bolıp edi, sol siñlimniñ basınan wrğan bolatın. Künder öte basına jara payda bolıp, aqırı siñlimniñ ölimine äkelip soqtı. Meniñ janıma osı jay qattı battı, dep Nwrjamal äje oyğa şomıp ketti. Bala küninen közine wyalap qalğan mwñınıñ äserinen bolar, janarı bir nüktege qadalıp, betindegi äjimderi de tereñdey tüsti.

Atamız Teñilbaydan Särsen, Hasen, Qwsayın attı üş wl örbigen. Osı üş bozdaq ta Wlı Otan soğısına attanıp birde-biri tiri oralmağan. Endi mine äkemniñ ağası Hasenniñ jarı Sarşa öziniñ balaları Marjan, Sağınğaliğa meni de qosıp alıp asırap otır. Uaqıt öte arasında Nwrjamal, Nwrqandar bar, osı üyde segiz bala panalaytınbız.

Sarşa äjeydiñ aqılın alıp ösken Nwrjamal jası 13-14-ter şamasına kelgende şeşeyine qolğanat boldı. Siır sauısadı, bwzau tartısadı. Tipti, üy şaruasın da döñgeletip äketetin. Baliğat jasına jetken şağında boyjetkenniñ teñin tabuına Sarşa şeşey özi sebep boldı.

- Qarağım, qız balasıñ ğoy, öziñ jetim östiñ. Biraq men seni öz qızımnan kem körmeymin. Seni bağatın adam dep senip bir azamatqa bergeli otırmın, soğan adal jar bolasıñ, deydi Sarşa özi ösirgen qızı Nwrjamalğa, - jılama, bwl jaydı eşkimge aytuşı bolma!, dedi jäne.

Ol kezeñniñ ibalı qızdarı şeşe sözin jerge tastamağanı belgili. Sonımen jürek jwtqan qız öziniñ jarınıñ qanday adam ekenin de bilmesten, şeşe sözine qarsılıq körsetpedi. Bir jay ğana belgili - ol boyjetkendi alıp ketuge kelgen adam öziniñ bolaşaq qaynağası bolatın.

Atqa jegilgen arbada tört adam otır. Biri - qaynağası Baqıt, ekinşisi - onıñ jeti jasar balası, üşinşisi - wzatılıp bara jatqan boyjetken jäne onıñ janında asırap baqqan şeşesiniñ Marjan degen qızı bar.

Ötken künderin köz aldınan oylana ötkizip otırğan Nwrjamal äje äñgimesin sabaqtap ketti.

- Sonımen tüni boyı jürip, Qobda audanına qarastı Kirov sovhozındağı   bir   üyge   kelip tüstik. Üyde bükşeñdegen kempir men qaynağamnıñ qızı bar eken. Sol üyde eki ay boyı jürdim. Jañağı özim közimmen körmegen, tanıs   bolmağan   jigitti   kütip jürmin.   Biraq,   nege   ol   üyde jürgenimdi özim de jete tüsine bermeymin. Özimniñ dene bitimim tolıq bolatın. Bir küni bir äyel mağan: «Jükti bolğan soñ alatın adam taba almay, osında kelip otırsıñ ba?» degen swraq qoydı. Mine, osıdan keyin men qattı oylandım. Şınımen de nege kelgenimdi jiti ayıra almadım, biraq älgi sözge qattı namıstandım.

Birde qızdarmen birge suğa tüsuge bardıq. Qobda özenine şomılıp, qızdar mäz bolıp jür. Al men öz üyime qaşıp ketudi ğana oyladım. Sol oymen köylegimniñ etegin türip aldım da, özennen jüzip, arğı jağağa öttim. Birinşi saydı artta qaldırıp, ekinşi sayğa jetip, qalıñ qoğanıñ arasına tığılıp qalğan bolatınmın. Qır soñımnan qalmay, jan-jaqtan jabıla izdep jürgen top qızdar meni tauıp aldı da, älgi üyge qaytadan alıp keldi.

Män-jaydıñ bäri keyin belgili boldı. Uassalam Sibirden Qobda audanına qarastı Kirov auılındağı qaynağamnıñ üyine aqşa jiberui tiis eken. Eki ay boyı qaynağam sol aqşanıñ jetuin kütken eken ğoy. Sonımen, şilde, tamız ayların sol üyde ötkizdim. Qırküyektiñ basında qaynağam Baqıt aqşanı aldı da, meni Sibirge alıp ketti.

Alğaş ret sol kezde qaynağammen birge poyızğa mindim. Tamburda dalağa qızıqtap qarap twrmın. Üylerdiñ bäri jürip ketip bara jatqan siyaqtı. Jerge qarasam, jer de qozğalatın siyaqtı. Qayda bara jatqanımdı da bilmey, äyteuir artta qalıp bara jatqan şağın auıldarğa, keñ jazıq dalağa oylana köz salıp kelemin. On kündey jürgen şığarmız, äyteuir wzaq jürip, Kanskiy beketine toqtadıq ta äri qaray tağı da maşinağa otırıp jürip kettik.

Qaynağam ekeuimiz Uassalammen Sibir jerinde kezdestik. Şalım menen jiırma jas ülken eken. Qayınağam elge qaytar kezde men de elge ketemin dep jılağanım bar. Balalıq qoy, jılağanmen qayda barayın, 1952 jılı Sibirde Uassalammen bas qosıp, sonda qalıp qoydım. 1953 jılı twñğış balamız ömirge keldi. Al eki jıldan soñ ekinşi balalı boldım.

Ökinişke oray Asılhanımız şeşekpen qaytıs bolıp, jat ölkede qaldı. Al elge kelgesin Jayılhan, Jeñisgül, Temirhan, Zaruhan jäne Kenjegül esimdi perzentterimiz düniege keldi.

Jat ölkedegi dostasu

Sibir jerinde jalğız qazaqtar ğana emes, türli wlt ökilderi ömir sürip jattı. Sol jerdegi Sibirdiñ qalıñ ormanınan tañ atısımen ağaş kesip, onı Enisey özeni arqılı özge elderge jöneltedi. Bwl kezde olar birneşe kün boyına, tipti, bir ayday jüretin. Bizdiñ twrğan jerimizden jeti şaqırım qaşıqtıqta belgili aqın Ötebay Twrmanjanovtıñ otbası twrdı. Olar da Enisey özeniniñ boyına jer audarılğan eken. Balalı-şağalı, öte qarapayım adamdar, al Ötebay özi aqın, özi öte meyirimdi, balajan adam edi. Ötebay Twrmanjanovtıñ KazPI-diñ birinşi professorı bolğanın, 1934-1935 jıldarı Jambıl oblısınıñ Sarısu audanı Bayqadam auılında aydauda bolğanın, ğwlama ğalımnıñ jay ğana orta mektepte ol jerde qazaq tili men ädebietinen sabaq bergenin, WOS jıldarı ünemi NKVD-niñ asa mwqiyat qadağalauında bolğanın, söytip eluinşi jıldarı Uassalam siyaqtı Sibirge - Krasnoyar ölkesine, Buzan poselkisine, Enisey jağasına aydalğanın biz ol kezdö bilgen de joqpız, özderinen estip otırmın. Jalpı, aydauda bolğandar sözşeñ emes-ti.

Biletinim äyeli Maynwr onıñ artınan izdep kelip, merzimi bitkenşe birge bolğanı. Qızdarı Laura, Dolores, Leyla jäne wlı Erlan da äke-şeşesimen Sibirde boldı. Osılayşa, olar da meniñ Ädilhanımday Sibir balaları boladı ğoy. Olarmen jaqsı aralasıp twrdıq. Bizden bwrın qwjatın alıp, aqtalğan soñ Ötebaydıñ otbası Almatığa qayttı.

Nwrjamal apaydıñ äñgimesine qosarımız, olarmen tağdırlas, dämdes bolğan Ötebay aqın köp jıl ötip, aydaudan oralğan soñ WQK-nıñ arhivinde saqtalğan 1955 jılğı mamır ayınıñ 26 jwldızında QazSSR-nıñ KGB bastığı V.Gubinge jazğan ötinişinde jan türşigerlik azaptarmen NKVD:

«... Meni 1933 jılı aqın Säken Seyfullin keri töñkeristik wyımğa tartqan. Osığan baylanıstı ömirimdi saqtap, aman qalu üşin kinämdi adal nietpen moynıma alamın...» - degendi zorlap jazdırğanın aytıp ketken edi.

Keyin Ötebay aqın aqtalıp, bükil ataq-därejesi qaytarılıp, ädiletine jetti, eñbekterin bastıruğa qolı jetti.

Är jeksenbi sayın jer audarılğandar bas qosıp twratın edik. Bwl qazaq Sibirde de qazaq. Oyıl audanı Saraljınınıñ tuması Mahanov Qwlsımaq bwl elge bizben birge kelgen. Ol bala kezinen din jolına tüsip, molda bolğan adam. Ölen jazudan da kenje qalmağan, onıñ bir jır däpteri wrpaqtarında saqtalğan eken. Sonan bir üzindi keltire ketkenniñ artıq şılığı joq:

...On jasımda türekşe

Kitabın tegis jürgizdim

Üyretip namaz sabağın

Jeñgelerge bilgizdim

Molda bala atanıp

Köterip köñilin külgizdim.

Äkem mağan din jaylı basılğan mına kitappatdı satıp alıp berdi:

  1. Imam şart
  2. NAmaz qojası. 1896 j. 16/Hİ – qazanda
  3. Qwdaydıñ 1001 esimi. 1896 j. Hİ – qazanda
  4. Dwğa smağazım. 1909 j.

O basta dinge qarsı küresken «Qızıl terrorğa» qwrığına ol tım erte 1919 jılı iligip, 5 jıl türmede otırğan. Elge oralıp türli şaruaşılıqtar atqaradı. Tipti basqarma bolıp ta jwmıs istegen. Degenmen, qızıl zobalan qwrığına 1949 jıldıñ aqpanında qayta tüsip Sibirge aydalğan. Özi aytqanday:

Jer audardı öñşen bwzıq öşigip

Biri bastap biri qostap esirip.

Eki ay jattım türmesinde Temirdiñ

Qanday jağdayda bolsadağı keşigip.

Sibirde onıñ zayıbı Marjan, balaları Ramazan, Baqtığalilar birge bolğan. Sol jaqta Ağiba jäne Ajarqız attı perzentteri düniege keledi.

Kete ruınıñ Änetinen bolğasın Uässalammen etene dos bolıp ketti. Olardıñ dostığı tipti elge oralğasın da jalğasıp, bir-birine ünemi qonaq bolıp ketetin. Ağibanı onıñ qızı El'mira Nwrjamal apaydıñ otbasına arnayı barıp meniñ anam edi dep bet sipap şığıptı. Däl ertenine Nwrjamal apa baqilıq bolğan eken.

Al äñgimemizge qayta oralsaq Sibirde birde osınday bir jiında İdiris, Älmwqan esimdi kisiler boldı. Jas-kişimizge qaramay, jat jerde sıylasıp twrğan adamdarmen jii bas qosatınbız. Birde osınday jiında älgi jası ülken ağalar:

- Ağayındar, jerimiz, işer suımız, tipti, qanımız da özgerip baradı. Qaşan bizdiñ basımızğa ädildik ornaydı eken? Ömirge jañadan säbi kelgeli otır, sol säbi aman-esen er jetip, eldi ädil basqaratın han bolsın. Esi Ädilhan qoysaq, qalay boladı? dedi. Sonımen, twñğış balamız dıñ esimi Ädilhan boldı.

Jası toqsanğa kelgen wltı türik bir azamat özi twrğan üyin bizge bosatıp berdi.

- Balam, men sağan bata bergeli keldim. Qabıl alsañ, - dedi mağan bir küni älgi ağay üyge kelip.

- Qabıl alamın, ata, ayta beriñiz, - dep iltipat bildirdim.

- Meniñ nemerem, şöberem, tipti solardan örbigen şöpşegim men nemenem de bar. Mende bäri bar. Tek, jasım toqsanğa kelgende, törimnen körim jaqın twrğanda özim dalada qañğıp jürmin. Balam, men seni jükti dep estigen soñ, şapanımdı   japqalı   keldim. Säbiiñ men sekildi jası wzaq bolsın, nemenesin körsin, ğwmırlı bolsın! Bwl şın nietim, - dep rizaşılığın bildirip, batasın berdi. Sonan keyin ol atağa bostandıq berdi de, eline jiberildi.

Elge sağınış 

Merzimderin ötep, birqatar azamattar elge qayta bastağan şaqta Nwrjamal äjeydiñ de tuğan jerge degen sağınışı üdey tüsetin. Biraq Sibir jerine twraqtap, üyrenisip qalğan otağası sol jerden ketkisi joqtın. Alayda elin sağınğan ana tüni boyına köz jasına erik beretin. Aqırı, jazıqsız jandar aqtalıp, qwjattarın qolğa alıp, tuğan elge jetti.

Büginde jetpistiñ altauına kelip qalğan Nwrjamal äje ötken künderin kürsinispen eske ala otırıp, balalarınıñ baqıttı boluın, el täuelsizdiginiñ bayandı boluın Täñirden tilep otıradı.

Beynet tübi zeynet 

Jaratqanımız mañcayına jazğan jetimdiktiñ, jalğızdıqtıñ, aştıq pen jalañaştıqtıñ ne bir qiındıqtarın basınan ötkizip, sonau itjekenniñ dämin tatqan Nwrjamal äje men sol Sibirde düniege kelgen twñğışı Ädilhan bwl künde sol adam tözgisiz tağdır tälkegin jeñip, elge qwrmetti azamat bolıp otır.

Ädilhan joğarı oqu orının tämamdap, öz mamandığı boyınşa eñbök jolın bastasa da qalauın käsipkerlikten taptı. Onıñ käsipkerlik tabısı auıl şaruaşılığımen aynalısıp, keyinnen biznespen şındap şwğıldanğan öz bilimi, tınımsız eñbeginiñ nätijesinde jetken ömirdegi twğırı.

Bwl künderi Ädilhan özge eki käsipkerlermen birge «Hanşayım» meyramhanasınıñ iesi, eñseli sauda üyin salıp, oğan nemeresi Zarinanıñ esimin berdi. Al sauıqtıru keşenin ekinşi nemeresi Maulenniñ esimimen ataladı.

Ädilhan 2013 jılı asqazan obırı auruına şaldıqtı, ota jasalıp asqazan men talaqtı aldırtıp tastauğa tura keldi. Osınday auır nauqastıñ kelesi emi 5 nemese 6 ret himioterapiya qabıldau. Jığılğanğa jwdırıq degendey men bir himioterapiya alıp bitire bergende Pacaevtağı auruhananıñ kardiologiya bölimine tüstim. Men jürek işemiyasınıñ auır türine tap bolğan ekenmin. Endi hal müşkildene bastadı. Osı kezde äyelim Nesibeli kelip, şetelge Germaniya nemese Qıtayğa barsañ ne boladı, dedi. Degenmen, ol tañdauın Izrailge toqtattı. Men de qarsı bolmadım. Söytip, 2 ayda qwjattarımızdı dayındap 2013 jıldıñ qazan ayında Izrailge jol tarttıq. Ol el bizdi öte jılı qabıldadı, mwndağı medicinalıq qızmet körsetu älemdik deñgeydegi apparatura bizdiñ eldegiden köp, sapalı jäne nätijeli eken. Tekseristen ötu nätijesinde olar damıp kele jatqan obır nauqasınıñ üş oşağın anıqtadı. Men ol elde jeti himiya jäne radiaciyalıq em qabıldauıma tura keldi. Küni-tüni Nesibeli janımda bolıp, ol da meniñ nauqasımmen küresti. Izraildegi erekşelik, olarda jwma men senbi demalıs bolıp sanaladı. Bwl demalıs künderi ne däri-därmek, ne em qabıldamaysıñ. Organizm tıñayıp qaladı eken. Eñbek jetisi: jeksenbi küninen bastaladı, osı özgerister meniñ aurudan tez emdeluime köp septigin tigizdi. Jeti sayın qannıñ analizin tekserip, däriger qadağalap twradı eken. Osılayşa jeti apta emdelip, bükil organdardı teksergende meniñ jazılıp ketkenim ayqındaldı. Artınan 2014 jılı 2 ret barıp, tekseruden ötkende de men obır auruınan ayığıp kettim.

Ömirde «Sibirlik densaulıq» degen wğım bar. Osı auır nauqastan ayığıp ketkenim äueli Allanıñ ämiri bolsa, Sibirde tuuım da sebep şığar, - deydi Ädilhan.

Anası Nwrjamal bolsa nemere jäne şöbere süygen äje, olarğa batasın arnap kenje qızı Kenjegülmen birge twrdı.

Nwrjamal apa japırağın jayğan bäyterektey nemereleri Quanış, Gülmira, Anargül, Regina, Nwrgül, Twrsıngül, Timur, Ädilet, El'mira jäne Damir siyaqtı nemereleriniñ jäne on şöberesiniñ qızıqtarına toya almay ketti.

Qızı Kenjegül men küyeu balası Erlannıñ otbasında öz qalauımen soñğı jıldarın ötkizdi. Ananı auırğan sätterinde demeu bolıp, em-domğa kömektesip, al aqırğı sät kelgende, arulap, aqjauıp soñğı saparğa jöneltu sauabına ie boldı Erlan men Kenjegül.

... Ne degenmen Nwrjamal apa el basına tuğan Näubet kesapatın ünemi esten şığarğan emes, onıñ jastıq şağı sonau Sibirde, Enisey jağalauında qalğanday körinetin ...

Qosötkeldiñ qwrmetti azamattarı: sol jaqtan birinşi Uässalam Ibıraev, Qosetov Qabidolla jäne Qalmağambetov Ämireş.

Balniyaz Ajniyazov

Abai.kz

1 pikir