Senbi, 8 Tamız 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 97829. Jazılğandar — 71609. Qaytıs bolğandar — 1058
Tarih 3600 12 pikir 2 Jeltoqsan, 2019 sağat 12:13

Küşlik hannan qalğan äulet

Naymannıñ bir atası Tölegetaydıñ şıqqan tegine qatıstı lekciyamızda bizder şejiredegi: «Erekşe adam bolğan qwba jonnan» degen sözderdiñ, dala auız tarihınıñ derek beruindegi şejirelik täsilge say aytılğan jasırın mağınalı mälimet ekenin aytqan edik. YAğni, bwl sözder Tölegetaydıñ nayman handarınıñ äuletinen şıqqanın bildiredi. Bizdiñ köptegen oqırmandarımız, jäne de ğalamtordağı lekciyalarımızdıñ tıñdarmandarı şejiredegi aytılğan Qwba jon, Aqtamberdi jıraudıñ aytqan Qwbanıñ ala jonı, qırğız ben qazaq aytqan Qwbasay (Sirgeliniñ bir atauı)  degenderimizdiñ Ergene qoñ ekenin jaqsı biledi. Qaşağan jıraudıñ aytqan «Alğidiñ ala şöli» men «Hazirettiñ keñ oyı»  da osı Qwbasay boladı. Jäne de, Ergene qoñdı bildiretin toponimderde «ala» sözi köp kezdesedi. Sondıqtan da, Şıñğıs hannıñ wrpağınıñ Qwbılay degen esimi «qwba ala»  degen sözden bolğan dep aytqan edik. YAğni, onıñ esimi de Ergene qoñnıñ bir atauı bolğan. Qwbıla degen de, «qwba ala» degen sözden qalğan bolsa kerek. «Abay KZ» portalında Ergene qoñğa qatıstı «Arğı ana qonısı» attı maqalamız da jarıq körgen. Sondıqtan da, bwl jer jwmağı, yağni, Varahana degen bizdiñ sözden atauı keyin soğdışa aytılıp ketken qazirgi Ferğana añğarı jöninde jorta jüre aytatın bolamız.  

Osımen qatar, Ayagozdegi tatar Qwrbanğali Halididiñ şejiresinde Ferğana handarı jöninde arnayı tarau bar. Jäne de ol avtordıñ Ferğana añğarın Twrğaua degeni, Serikbol Qondıbaydıñ «Arğı ana qonısı» degenin rastap twr. YAğni, Twrğaua degeni twrandıq Haua anamız dep twr, jer anamız degen mağınada. «Şambala Çingis hana», «Atlantida predkazahov» atı maqalalarımızda da, bizder osı Ergene qoñnıñ tüp-tamırı avestalıq Vara-Kangha qamalınan keyanider  atalğan patşalar äuletiniñ şıqqanın aytqan edik. Mäselen, naymannıñ naqtı atauı «toğız tañbalı nayman» degeni, ejelgi grek mifologiyasındağı Qwdaydıñ toğız patşa wldarına qatısı bar. Öytkeni, bwl miftiñ tüp-tamırı Ergene qoñda jatır, sondıqtan da,  bwl oqiğanıñ bastapqı nwsqasında onda ketkenderdiñ Qiyan men Toğız ekenderi aytıladı. Sondıqtan da, ejelgi spartalıqtardıñ qalqandarında bizder naymannıñ tañbasın köremiz. Tipti, sonau Amerika kontinentindegi Gvatemaladan tabılğan «Popol'-Vuh» attı dini kitäbinde de,  osı toğız patşa ataladı. Qazaqtardıñ bäygege, şüyinşige, sıylıqqa toğız ataytındarı da, osı toğız patşağa qatıstı ekeni eşbir şübä keltirmeydi. Ertegidegi toğız toñqıldaq ta, Ertöstikpen qosqandağı toğızı ağayın da, osı toğız patşadan bastau aladı.   

Altay adaylarınıñ eposı «Maaday-Qara» jırında Ergene qoñdı Jer-Twmar dep atağan. Orısşa jazğan maqalamızda bizder: «Posle togo kak ya izuçil trudı tatarskogo akademika  Zakieva o şumerah, ya bol'şe ne stesnyayus' govorit', çto pervım yazıkom çeloveçestva mog bıt' naş kıpçakskii» degen edik. Qıpşaq degenimizdiñ bastapqı nwqsası «qwba şaq» ta boluı mümkin. YAğni, işi quıs keñistikte ötken şaq, ğwmır degen mağınada.  Sondıqtan da, şejiredegi Qıpşaqtıñ atasınıñ biri Qwba+qalıp boladı. Bwl jerdegi Qwba degeni Ergene qoñ, qalıp degeni onıñ üşbwrıştı formasın, yağni, qalıbın aytıp twr. Tipti Köbeqalıp degende de, bizder bwl ataudı sauıt-qalıp dep tüsinip, bwl jerde qalıptay qwyılğan qamaldıñ aytılıp twrğanın tüsinemiz. (köbe –sauıt). Ejelgi grekter Ergene qoñdı Kalipso, yağni, bizdiñ tilden Qalıpsay dep  te atağan. Osımen qatar olar Kirka, yağni bizdiñşe Qırqa dep te atağan. Qazirgi tañda Resey ğalımdarı, atap aytqanda lignvist, tarih ğılımdarınıñ doktorı Dmitriy Petrov, grammatikalıq qazaq tiliniñ köne til (arhaiçeskiy)  ekenin aytadı. Qazaq lingvistikasınıñ atası Oljas Swleymenov keyingi bir sözinde, älemdik tarih ğılımı bizdiñ tildi biluge mäjbür bolıp otırğanın aytqan edi. Alay da, ejelgi grek tiline qatıstı eñ alğaş pikir aytqan akademik  V.V. Bartol'd bolatın. Öziniñ äygili lekciyalarında ol kisi: «Sultan-Veled, sın Djemal' ad-dina Rumi, vo vtoroy polovine 13 veka pisal stihi ne tol'ko po-persidski i tureckii, no i po greçeski, i eti greçeskie stihi, napisannıe arabskim alfavitom, predstavlyayut bol'şoy interes dlya lingvistov kak edinstvennıy pamyatnik togo greçeskogo nareçiya, na kotorom togda govorili v okrestnostyah Kon'i» degen eken.  Sondıqtan da, bizder grek etnoniminiñ bastapqı nwsqasınıñ «qır+aq» boluı mümkin ekenin aytqan edik. YAğni, Qıraq, Aqtau, Aqtöbe, Qırqa, grekşe Kirka degen etnotoponimderdiñ qazirgi Ferğana añğarındağı qasietti Süleymen taudıñ atauları ekenine eş şübä keltirmeymiz. Bwl taudı ertede qırğızdar Bara kök dep te atağan. YAğni, orıs tilinde aytılıp jürgen Vara atauı bizdiñ tilden Bara bolğan, tüpki  nwsqası «bar» bolsa kerek. Avestada bwl Bara üyin Iam patşanıñ saz balşıqtan twrğızğanı aytıladı. Sondıqtan da, Amerika kontinentindegi ejelgi Maya örkenietiniñ «kodeks Troana» attı dereginde bwl Bara üyin Glinyanıe Holmı Mu, yağni, Wmaydıñ sarbalşıq tauları dep atağan eken. Troana degenimiz Twr+ana, yağni, Qwrbanğali aytqan Twrğaua boladı. Wmay anamızdıñ ündiariylik tegi jöninde professor Säbetqazı Aqatay ağamız marqwm aytıp ketken edi.  Wmay anamızdıñ mekeni degen Sumer tauı da osı Ergene qoñ boladı, jwm ier, jwmaq jer degennen bwrmalanğan atauı. Altaylıqtar Sumer-Ulyum tauı degen. Bwl jerdegi «ulyum» söziniñ bastapqı nwsqası «ala iam» bolsa kerek, orıs tiline audarğanda bwrmalanıp ketken. Handıq qwrğan däuirimizdegi Nayman-Süme degen qalamızdıñ atauı da osı Sumerden bolsa kerek. Al endi, naymannıñ Şambalıq degen qalasınıñ atauınıñ äygili Şambalanıñ atauı ekenin bizder «Şambala Çingis hana» attı maqalamızda   dälelimen aytıp kettik. YAğni, Şamnıñ qalası, Qwran kärimde Şam ölkesi Twr tauı dep atalğan Ferğana añğarı.  

Avestalıq Iam patşanıñ basqa halıqtardıñ tilindegi Şam, Iim, Sam, Iamış, Djam, Djamış, Djamşud atı bizdiñşe Şämşi, Jämiş ekeni belgili.  Osıdan bılay Iam patşanı bwl jerde Şämşi, ne bolmasa  Jämiş dep ataytın bolamız. «Qwpiya şejireni» zerttedim dep, tügin  wqpağan Tileuberdi Äbenaydıñ bwrmalap aytqanındağı Batcagaannıñ, yağni, Batıs  qağannıñ wlı Tamaşa degeni osı Şämşi boladı. (Djamaşa - kişi Jämiş). Jamwqa esiminiñ  bastapqı nwsqası Djama-Kangha degen sözden bolsa kerek, Çumukun', Şamahan, Şömekey ataularındağı siyaqtı. Mayya ündisteriniñ «İnjilinde» Şmukan dep atalğan. YAkuttar Omekey deydi. Jäne de yakuttar Ferğana añğarın Tuy-Maada dep atağan eken. YAğni, Maadaydıñ twyığı, qamalı degen söz. Olay bolsa qıtayladıñ Dayuan', yağni, Day+uañ degenderi «aday knäzdigi» degendi bildirmek. Osı jerde payğambırımız Mwhammed, ğalayıs salamnıñ maadit, yağni, osı Maadanıñ wrpağı ekenin  aytıp ketken artıq bolmas.  

Jäne de, bizder bwl «Qwpiya şejireniñ» nayman handarınıñ kancelyariyasınan  alınuı mümkin ekenin jazğan edik. Äytpese, şıqqan tübi bwlıñğır Şıñğıs handa qaydağı şejire? Bwlar, Toban mergen qaytıs bolğan twstan bastap arı qaray Şıñğıs hannıñ  tarihın aytıp ketken sıñaylı. Şıñğıs hannıñ da, onıñ balalarınıñ da, yağni, törelerdiñ de sauatın aşqan nayman handarınıñ kancelyariyasınıñ basşısı bolğan Tata Toñğı ekenine eşkim de dau ayta almaydı. Tonıköktiñ wrpağı Tata Toñğınıñ aday bolğanın körnekti ğalım YUriy Alekseeviç Zuevtiñ «Rannie tyurki» attı eñbeginen tüsinemiz. Tonıköktiñ tañbası da twmar edi. Osımen qatar akademik  Bartol'd, bizdiñ tildiñ Kavkazğa Şıñğıs hannıñ mañğoldarımen kelgenin aytadı. Jäne de, Şıñğıs hannıñ wrpaqtarında Djenkşi degen esim bolğanın jazıp, Şıñğıs atauınıñ Jeñgiş ekenin meñzep ketken. Osıdan bizder, qıtay-qalmaq tilderinde bwrmalanıp aytılğan Çingis degenniñ Orta Aziyadağı atauınıñ Jeñgiş bolğanın tüsinemiz. Osımen qatar akademik Bartol'd Hazar memleketinde iudaizmdi wstanğan qaraimdardıñ bizdiñ tilde söylegenderin, jäne de, olarda «İnjildiñ» öz tilderinde    bolğanın jazadı. Bwl qaraim degen sözdiñ etimologisınıñ qara+iim, yağni, ejelgi Iim, Iam ekeni sözsiz. Bwl qaraimdar keyin «tau evreyleri» atanıp, Äzerbayjan jerindegi özderiniñ evreyler slobodasın  Qwba (Kuba) atağan. Endi, qwdayım bir Allah, atam bir Aruaq dep, nayman handarınıñ tarihına köşelik. 

Töre bolğan soñ aytuğa haqısı bar, Qazaqstan Respublikasınıñ Mädeniet Qayratkeri Mwhtarhan Abağan qırğızğa barıp kelgende, qırğız halqınıñ  mädenietiniñ qazaqtikinen joğarı ekenin aytqan edi. Ärine, bwl sözdiñ tüp-tamırında köp närse jatır. Tipti, qırğız halqınıñ naqtı demokratiyalıq   jolğa tüskeni de meñzelip twr. Bwl qırğızdıñ osımen qosa şejirelik tarihtı da tereñ biletinderi haq. Alay da, bwnı bilgender anıq etnikalıq qırğızdar ma, älde qırğızğa siñip, tölqwjatında qırğız atanıp ketken naymandar ma, mine, mäsele osıda jatır. Qırğız tarihşısı, şejireşi de bolsa kerek, «Bayırğı içkilik qırğızdardın tarihı», Bayırğı Kerkidan şaarı»  attı kitäptardıñ avtorı Aşirali Joldoşov bılay deydi: «Naymannıñ Küşlik hanı 1218-şi jılı öldi. Onıñ qara qıtay gurhanınıñ qızınan bolğan wlı Qaşğarda tudı. Oğan 7-10 jas bolğanda naymandar onı wrlap äketip Çon-Alay  alqabına alıp keldi. Ol 25-30 jasqa tolğanda, naymandar onı Qaşğarğa alıp kelip anasına körsetti. Olar onı tanıdı. Ol mwsılman dinin qabıldap, oğan Kwtlwğ-Sayd degen at qoyıldı. Qaşğar bileuşisiniñ tağına otırğızılıp, Çon-Alay jäne Ferğana añğarın da biledi. Onıñ wrpaqtarı 1901 jılğa deyin Qaşğarda bilep otırdı. Ol kezde Qaşğardı meniñ töte babam Qwlıbek bilep otırdı. Ol kezde, Çon-Alay men Ferğana añğarı Qoqan handığına bölinip ketti. Osınıñ däleli retinde orıs mwrğattarında qalğan fotosuretterdi körsete alamın. Qwba qalası men Kwbasay qalalarınıñ atı bizdiñ babamız Kwban bidiñ atınan bolğan». 

Mine, bwl jerdegi Qwban degen esimniñ bastı nwsqası Ergene qoñnıñ endi bir atauı Qwba ana degennen qalğan. YAğni, Twrğaua, Arğı ana qonısı degen siyaqtı, jer-ananıñ üşbwrıştı simvolına qatıstı «ana»  atalğan. Altaylıqtar Jer-Twmar dese, bizdiñ epikalıq şığarmalarımızda Kondıker-Kobañ, Serikbol Qondıbay marqwm  aytqan «kindik ier- qwba ana». Osı Kwba ana atauınan orıstıñ Kuban' sözi payda bolğan. «Manas» jırında da Kindik jer dep ataladı. Ergene qoñ degendegi «qoñ» sözi qoydıñ jambasın, yağni, bizdiñ ata-babalarımızdıñ tüsiniginde üşbwrıştıñ simvolın bildiredi. Osımen qatar, Aşirali mırza nayman handarınıñ äuletin qırğızda boo-nayman, yağni, biy-nayman jäne mırza-nayman dep ataytındarın jetkizedi. Al endi, mırza degen sözdiñ mağınası ruhani tozğan qazaqtıñ zamanına deyin patşa äuletiniñ müşesiniñ titulı, yağni, lauazımı, atağı bolğan. Sodıqtan da, epos pen şejiredegi Tölegen mırza, Bayjan mırza, Sopı mırza, Baba mırza degen siyaqtı, Asqaq Temirdiñ wrpaqtarı da mırza atanğan, alay da, jalğan attı retinde, öytkeni, onıñ ata-teginde naymandardiki siyaqtı  handıq joq edi. Osı siyaqtı, qazirgi tañda da, teksizdiñ bäri mırza atanıp ketti, prezident mırza, äkim mırza, prokuror mırza degen siyaqtı. Qırğızdıñ batır eks-prezidenti Atambaevtiñ tübi bizdiñ bayjigittegi  Qaraşamen bir ekenin men aytıp otırsam, Aşirali Joldoşov naymandağı Kökjarlınıñ qırğızdağı Kökjar tübinen ketkenin, onıñ tübiniñ mırza-nayman ekenin aytadı. Kökjar eldi mekeni Süleymen taudan 60 şaqırım jerde twr eken. Şäkärim qajınıñ aytqan nayman Sopı mırzanıñ wrpaqtarınıñ bäri qazaq arasında ekenderin ayta kele: «Baba-mırzanıñ naymandarı Qırğızstan men birazı Özbekstanda, sender osı naymandardansıñdar» deydi jazğanında. Kökjal Baraq babamız  osı Baba mırzanıñ şöberesi edi. Osımen qatar, Baba mırzadan Ötemis, Jartı, Qarşığa tuadı. Ötemisten ataqtı Janay batır şıqqan.  

Endi özimizdiñ şejirelik zertteulerimizge köşelik. Şejire derekteri Kökjarlı men Buranıñ Samarqannan äkelingenderin aytadı. Kökjarlı dep bwl jerde Samarqannıñ kök jar tası aytılıp twr. Samarkand degenimiz Sam+Bara+Kangdah degen  sözdiñ bwrmalanuı, Samar atauındağı siyaqtı. Serikbol marqwm aytqanday, ar, or, ur sözderi Bara atauınıñ fonetikalıq nwsqaları boladı. Tarihi derekterde avestalıq bwl qamaldı   Kangdah (kang+day+aq), Kangdez dep te atağan. (kang+day+äz). YAğni, Samarkand degenimiz Şämşi, yağni, Sam patşanıñ salğan Bara-Kangdah qamalı degen söz. Qala osı qamaldıñ atımen atalğan.  Mäselen, Qaşğar degenimiz parsı tilindegi Çaç+Hvara, yağni, Hvara qamalı, Hvarazm-Horezm degeni Hvara-äz-iam degen sözderden qalğan siyaqtı. YAğni, Iamnıñ ejelgi Barası degendi aytıp twr. Asqaq  Temirden qalğan: «Samarqannıñ kök tası erigen kün» degen söz, Ergene qoñ oqiğasında aytılğanday, atalarımızdıñ jetpis jerden ot qoyıp, kezinde Kiyan men Toğız tar joldı bitep tastau üşin sayğa qwlatıp  ketken kök jar tastı eritip, qoñırat ataulı qarğalıp, ayaqtan ketip şıqqan kündi aytadı. Kök jar tasımız balqıp temirge aynalğan soñ, osıdan kök temir wğımı qalğan bolsa kerek. Damask qwrışı degen osı boladı.  Onıñ otanınıñ Ferğana añğarı ekeni belgili. Qazaqtar bwl qwrıştı «qayrau bermes qara bolat» deydi.  

Şejirede: «Naymanda atam Sarman, kimnen azbın» degen söz bar. Bwl jerdegi Sarman degenimiz ejelgi Altay adaylarınıñ «Maaday Qara» jırında aytılğan Sarıman eli, yağni, künniñ batatın Batıs öñiri  Qwbasay boladı. Sondıqtan da, şejire derekterinde tarihi twlğa Sarıjomarttıñ ağası degen Sarman, Arğın men Naymannıñ atası degen Sarmanay degenderi de, bwl taypalardıñ  Sarıman elinen, Ergene qoñnan şıqqandarın aytıp twr. Demek, bwlar da simvoldıq twlğalar boladı. Osınıñ negizinde bizder şejiredegi: «Sarmannıñ tütini öşpesin dep Sarıjomart ata  Kökjarlı men Buranı Samarqannan alıp kelip jeke otau etip qondırdı» degen sözder, bwlardıñ Qwba jonnan äkelingen nayman handarınıñ äuletin bildirip twrğanın tüsinemiz. Mine, şejiredegi Tölegetayğa qatıstı: «Erekşe adam edi Qwba jonnan» degen söz de  osını bildiredi.  

Kökjarlınıñ  şın atı Toğanas bolğan edi. Toğanastı Toqanas dep te ataydı qazaq arasında. Bizdiñşe, Toqanas degenimiz de, Qwbasaydıñ bir atauı. Toq+ana+say degen sözden qalğan bolsa kerek.  Demek, bwl jerde «toq» dep, Arğı ana qonısındağı «qoy üstinde boztorğay jwmırtqalağan» zaman aytılıp twr. Mayya örkenietiniñ dereginde Tohil', yağni, «toq el» dep atalğan. Bwl atau ejelgi Avestadağı Kangha-Vara qamalındağı jwmaq däurendi, baqıttı şaqtı, eşqaşan kärilik kelmeytin, tek qana imanjüzdi adamdardıñ toqşılıqta ötken ğwmırların aytıp twr. «Alpamıs» jırındağı «jer-oşaqtay añğar» dep te atalğan  Jideli-Baysındağı: «Toğay sayın mıñ jılqı, Esebi joq köp jılqı» bolğan zamandı aytıp twr. Jideli-Baysın degenimiz de osı Ergene qoñ boladı, tarih ğılımdarınıñ doktorı, mañğoltanuşı Munkuev aytqanday, Baysın tauları. Şejirede arı qaray: «Kökjarlıdan Eltemir» deydi. Bwl jerdegi Eltemirdiñ de esimi Ergene qoñnıñ endi bir atauı bolsa kerek. Orhon jazularında bwl añğar Temir qaqpa dep atalsa, qıtay derekterinde Temenguan', yağni, ol da Temir qaqpa, Abay atamızdıñ qissasında Eskendir ala almağan Altın Qaqpa, bwl da osı. «Rus' sozdali varyagi-kıpçaki» attı maqalamızda aytqanımızday, osı Eltemir, Wlatemir degen Ergene qoñnıñ endi bir atauınan orıstıñ Vladimir esimi payda bolğan. Sonda Eltemir degeni, Temir qaqpanıñ eli degendi aytıp twr. Al endi, şejiredegi Eltemirdiñ inisi degen Eşkili simvoldıq twlğa boladı. YAğni, Alpamıs batırdı eşkimen asırağan Keyquattıñ simvolı. Keyquat degenimiz ejelgi ariylik patşalardıñ tüp atası degen Kay Kobaad boladı. Bwl esimderdiñ de tüp tamır nwsqasınıñ Qwba ata ekenin bizder talay jerde aytqan edik, qazaq tiliniñ eñ köne til degen twjırımnıñ negizinde. Onı Kavi Kavata dep te ataydı. Kavata degen esimniñ Qwba atağa jaqın ekeni aydan anıq. Professor Erenğayıp Omar aytqanday, «Alpamıs» jırınıñ  bir nwqsasında Alpamıstıñ Keyquattı Iran tağına otırğızğanı aytıladı. Al endi, Alpamıstıñ Keyquattı Jürmetüz degen qızğa üylendirgeni turalı mälimet, sol zamanda Iran eliniñ otırıqşığa aynalğanın aytıp twr. Jürmetüz degeni «tüzde jürme», «köşpendi bolma», yağni, otırıqşı degen mağına beredi. Demek, bwl jerdegi Eşkili degen söz patşalıq äuletti bildirip twr. Tölegetaydıñ şıqqan tegine qatıstı aytqanımızday, şejiredegi «eşki baqtı», «qoy baqtı» degen sözder handıq tektiñ sipatı boladı. «Arğıqazaq mifologiyası» attı kitäptiñ avtorı, körnekti ğalım Serikbol Qondıbay marqwm aytıp ketkendey,  bwnday ataulardıñ bäri de, jasırın mağınalı mälimetter bolıp keledi. Naymanğa qatıstı bwl mälimetterdiñ jasırın boluınıñ bastı sebebi, Şıñğıs han äuletiniñ ünemi bilekte bolğanda nayman handarınıñ äuletin qudalağandarında jatır. Sonıñ özinde bwl äulet Özbek handığın qwrıp, bwl handıqtı nayman eliniñ öz atauı bolğan Özbek atap, keyin, Sopı mırza babamız özbek jaqta bilikti almaqşı bolıp, bülinip barıp tındı. Bwl bülikti Şoqan Uälihanov: «zagovor naymanov» degen edi. 

Aşirali Joldoşevtiñ aytuınşa, Küşlüktiñ wlı Kwtlwq-Saidtıñ  wrpaqtarı Ferğana men Qaşğardı 1250-şi jıldan 1901-şi jılğa deyin bilep twrdı. Sonda, naymannıñ endi bir şejiresi bolğan, bayjigittik Mälik Mwqaşwlı marqwmnıñ aytqanındağı, 19-şi ğasırdağı Ferğana añğarındağı nayman bolısınan kelgen şejirelik derekterdiñ ras bolğanı. YAğni, Däuletbay batırdıñ wrpaqtarı Janwzaq pen Ärimjan aqındardıñ aytıp kelgenderindegi Sarıjomart, Aqsopı men Tölegetaylardıñ mañğıt twtqınınan 16 jasar Äbilhayır swltandı qwtqarıp alıp, Bolatşı men Asqaq Temirdiñ ülgisimen quırşaq han kötergenderi. Özbek atauın düniege äkelgen naymandar bolğanına eşkim de dau ayta almaydı. Özbek hannıñ atınan boldı degenderi tek joramal ğana.  Naymandar atqa qonıp, tu köterip: «El atıñız Özbek» dep, tasqa qaşap jazıp ketkende, Şıñğıs hannıñ özi de tumağan edi. «Tarihi Abulhair hani» attı Kuhistanidiñ jazğan deregindegi Alaş bahadür de, professor Jambıl Omari (arğın) aytqanday  simvoldıq twlğa. YAğni, derektegi. «Alaş bahadürge ieligin qaldırdı» degen sözder bwl handıqtı altı alaş, yağni, arğın, nayman qoñırat, qıpşaq, taraqtı, alşındardıñ qwrğandarın aytıp twrğan jasırın mağınalı mälimet. Sondıqtan da, bwl derekte barlıq  rubasılardıñ şıqqan tegi aytılğanda, Alaş bahadürdiñ ğana tegi aytılmağan. Jäne de, bek atağı da naymannan qalğan. Raşid ad-din naymannıñ Köksau Saurığın «bekterdiñ begi» degen edi. Sondıqtan, şejiredegi: «Qarabekten bolıptı Baqı, Taqı» degenderi, birinşiden Toqanas pen Baqanastı aytıp twrsa, Qarabek degeni simvoldıq twlğa retinde ejelgi nayman bekteriniñ, yağni, handarınıñ wrpaqtarın bildirip twr. Osımen qatar, aqnaymandardıñ «Twraqan şejiresinde» Qarabektiñ, kezinde elden auıp Kentup-Tartup degen jaqqa ketip qalğanı aytıladı. Bwl jerdegi Kentüp degeni kangh+tüp, Kangha  jer kindigi, Tartup degeni Tar+tüp, kindik jerdiñ tar jolın bildirip twrsa kerek. «Maaday Qara» jırında da, «Odissey» jırında da, bwl Ergene qoñğa kiretin jalğız qaqpanıñ tar jol ekeni aytıladı. Adamdar qısılıp qalıp mert bolıp jatadı eken. Qazığwrt (qazaq jwrtı, şeşenşe hasavyurt) tauındağı tastıñ arasındağı tar jol,  osı bastapqı tar joldıñ esteligi ğana. YAğni, ırımı. Ejelgi grekter bwl ötkeldi Tartess, Tartiş dep te atağan, bizdiñ Tartös degennen bolsa kerek. Bwl jerde «tös» dep, ärine jar tas aytılıp twr. Tüp degendi bizder tüp-tamır dep wğamız. Qazaqtıñ tüp-tamırı osı Kangha qamalı ekenin Serkibol marqwm da aytıp ketken edi.  

Sonımen,  Qwba jonnan äkelingen Kökjarlı-Toğanastan Eltemir,  odan Qwdayberdi, odan Baba mırza, odan Ötey, odan Şürek odan Kökjal Baraq tuadı.  Mine osılar ğana tarihi twlğalar bolğan. Atam Sarman degeni Qwba jondı aytıp twrğan simvoldıq twlğa.  Şejiredegi: «Sarman ata jorıqta qaza boldı» degeni Küşlik handı meñzeydi. Küşlik hannıñ qara qıtaydağı äyeliniñ atı Künekey edi, qıtayşa Hunhu atağan.  Sarıjomarttıñ da şejirede Sarı mırza degen atağı bar. Tarihi derekte Sarı Usman Ökireş nayman dep atalğan. Bwl jerdegi «usman» degeni duadaqtıñ balapanı, tektiliktiñ belgisi.  Al endi, Ökireş degenniñ Jämiş patşanıñ simvolı ekenin bizder «Tölegetay» attı lekciyamızda aytqan edik. YAğni, bwl atau özbekte nay atalğan, bwqanıñ ökirigin şığarıtın müyiz naydıñ atauı. Avestada bwl altın  müyiz naydıñ Jämiş patşanıñ qolında bolğanı aytıladı. Nayman degenimiz, nay (sırnay) wstağan adam, yağni, patşa degendi bildirip twr. Mine, Zeynulla Sänik marqwm aytıp ketken Töre-Nayman degen atağımızdıñ sırı osıda jatır. 

Baraq babamızdıñ tüp nağaşısı Twrsın han bolğandıqtan, äjesi  Janbike oğan sonıñ bir wlınıñ atın bergen eken. Baraq degenimiz «bara aq», yağni, Süleymen taudıñ ejelgi  atauınan qalğan bolsa kerek. Payğambarımız Mwhammed, ğalayıs salamnıñ mingen qanattı aspan atı al'-Barak pırağı da, osı Ferğana añğarında payda bolğan  jılqı twqımı ekenin bizder qıtay derekterinen bilemiz. Qıtaylar eñ alğaşqı attardı «hela», yağni, ala dep, jäne «he-lan'» - ala añ dep atağan eken. Bwlar ärine, bizdiñ qasietti ala taylarımız. Jäne de, qanattı twlparlardıñ Ferğana añğarında payda bolğanın aytadı. Olardı Ferğananıñ «aspan attarı» dep atağan.  Ol jılqılar qazir bizdiñ eltañbamızda adaydıñ qanattı ayğırı retinde twr. Demek, Baraq degenimiz Baradağı qasietti Aq taudıñ bir atauı boladı.  

Osımen qatar, qarakereydegi  Aqnaymannıñ şın atı Quanseyit, Qwban-Said degen lauazım atağımen  Ferğana añğarınan äkelingenin de bizder Aşiralidi bilmey jürgen kezderimizde jazğan edik. Aytuşı Erğazı Mağauiya wlı, qajığa üş märte jayau barıp kelgen ataqtı Buratay qajınıñ wrpağı.  Bwl balanı Qarakereyge bayjigit Küşik batır alıp kelgen deydi. Keyingi nadandar Aqnaymandı Jolımbettiñ Qoyandı järmeñkesinen tauıp alğanın aytadı. Bwl tım bertin zaman. Bizdiñşe, Qoyandı degeni Qiyandı degen Ergene qoñnıñ endi bir atauınan estilip qalğan bolsa kerek. Adaylar bwl üşbwrıştı alqabtı Üş-Qiyan dep te ataydı. Tarih derekterde ejelgi sänbilerdi «hianbey» yağni, aq qiyan» dep te tañbalaydı. Bwl Qiyan degenimiz anğığında, üşbwrıştı añğardıñ üş bwrışına qoyılğan qarauıl tastar boladı. Sondıqtan da, adaydıñ jırauı Qaşağan: «Qıtaymenen şekisip, Qarauıl qoyıp ketkende» dep jırlağan.  Adaydı Altaydan ayırğan ataña nälet Mödeniñ ğwndarınınıñ tas-talqandarın şığarıp, qañğıtıp jibergender osı aq qiyandar edi. Tarihşı Erzat Mellathanwlı osı sänbilerdiñ qazaq ataları ekenderin dwrıs jazğan. Al endi, bizdegi nadandardıñ atası bolğan şığıs ğwndarın  Qwrbanğali Halidi, qıtaydıñ bir türi ekenin jazğan edi.    

Meniñ nağaşıdağı babam Sügir batırdıñ wlı Bayjan mırzanıñ egizi Tiles batır, Ferğanadan endi  bir aqsüyek Bäyimbetti atası Qonaqbayğa äkelip beredi. Bäyimbettiñ qasında Istıdan Jelek bar edi. Bwl şamamen Qız Jibektiñ zamanı bolğan, yağni 16-17 ğasır. Hannıñ twqımın wrlap ketu dästüriniñ tipti Şıñğıs hannan da arğı zamandarda  bolğanı anıq. Osı Bäyimbetten arğın-naymanğa äygili bolğan Omar bolıs Baekeş wlı taraydı. Aqnaymandardıñ «Twraqan şejiresiniñ» jazbaşa nwsqasında: «Şomat töreni el işinen quğandar Aqnayman balası Omar Baekeş wlı. Ekinşi Qojambet bii Qajımjar törege qamşı jwmsağan kisi» dep aytılğan. Bwl babamızdıñ atın Omar dep, Ferğananı bilegen Omar hannıñ atınan qoyğan bolsa kerek. Endi, osı Omar handı aytalıq. Onı Aqsaq Temirdiñ wrpağı degeni jalğan söz. 

Qwrbanğali Halidi aytqanday, bir zamanda Twrğaua, yağni, Ferğana halqı  taqqa otırğızar han äuletiniñ wrpağın taba almay qalğanda, özbek arasınan bir aqıldı adam şığıp, bälen jerden Babır ötipti dep, sol jerge bir jas balanı aparıp tastap, odan keyin tauıp alğan bolıp el arasına alıp keledi. Babırdıñ ötken jolında altın besikte jatır eken, kiik emizip jür eken dep köpşilikti nandırıp, oğan Altın Besik dep at qoyıp tärbielep ösiredi. Bayjigittik Janwzaq aqınnıñ Ferğana añğarınan alıp kelgen «Baqtiyardıñ qırıq bwtağında» bwl säbidiñ altın besigi «altın ton» atalğan edi. Söytip, bala öskende şamamen 1502-şi jılı Ferğanada taqqa otırğızıladı. Alay da, biraz uaqıttan keyin onıñ şın sırı äşkere bolıp qalıp, äuelinde janjal şıqsa da, onıñ sözi ötimdi bolıp, sonısımen han tağına layıq bolğan soñ, halıq könip ketedi. Omar han osı Altın Besiktiñ eñ jarıq jwldızdı wrpağı edi. Aqınjandı bolıp, ğılımdı engizip, han sarayında ğwlama ğalımdardı alıstan aldırtıp wstağan. El auzında: «Omar hannıñ mekeni jännät edi» degen söz qalğan. On eki jıl eldi bilep ayaq astınan opat bolğanda halıq qattı qayğırğan eken. Qwrbanğalidiñ aytqanınan bizder Omar hannıñ jäne onıñ halqınıñ ruhani baylığınıñ öte joğarı bolğanın tüsinemiz. YAğni, ol zamanda tektiler jer jwmağı Ferğana añğarınıñ Äz-Şämşi patşanıñ ejelgi mekeni ekenin jaqsı bilgen. Omar han birde bau aralap jürip bir swlu qızdı kezdestirip: «Anau, gül sipatı nemene eken, etegiñmen jasırdıñ – degende, qız: - Saman güli, japırağında izi bolar ahüydiñ, sulı jerdiñ qızıl güli, köz jarmağan asıl bil – dep jauap beredi.  Bwl jerdegi Saman güli degeni Sam ana degen sözden aytılıp twr. YAğni, Şambalanıñ simvolı bolğan suda ösetin lotos gülin aytqanı edi. Şambala degenimiz Şambhala, yağni, mifologiyalıq Şamnıñ qalası, Qwran kärimde aytılğan Şam ölkesindegi Twr tauı, Twrannıñ Bara-Kanghası. Şam degenimiz Şämşi. Bwl jerde älgi swlu qız: «japırağında ahüydiñ izi» degende, eteginiñ astındağı öziniñ äli güli aşılmağan sızığın jwpar izdi dep aytıp, izdenip twr. Ahüy dep bwl jerde bizdiñ Altaydağı qabarğa kiiginiñ jwpar iisti kindigi aytılıp twr. Ertede han-patşalar bwl ahüydiñ jwparın jınıstıq sezimin qozdırtıp twrğızu   üşin jatar bölmege añqıtıp qoyatın bolğan. Osını bilgen Omar han wyalıp qalıp: «Basqa teñeu aytşı janım, aynalayın tiliñnen» degen eken. Altaydan Tartüpke auıp kelgen Qarabektiñ twqımı bolmasa, qaybir teksiz osını biler edi, handardıñ hanı degen Şıñğıstıñ özi naymandarğa deyin ahüydi qoyıp, mördiñ ne ekenin bilmegende...   

Bizdiñ qazaq ğalımdarınıñ tüsine de kirmegen swraqtardı qazir orıs ğalımdarı qoyıp jür. Biılğı jazda bizderge  Resey Ğılım Akademiyasınıñ ğalımı jolığıp ketken edi. Naymandarğa qatıstı olardıñ Etnologiya institutında ğılımi eñbek jazılıp jatır eken.  Mine, Artem Sivaşkov degen ekspediciya müşesi menen Qaşğardağı qojalardıñ nelikten töre atanğandarın swradı. Kezinde men mataylıq Toyğanbaev Amangeldi degen ağamızdıñ auzınan Qaşğardağı   qoja Uälihan töreniñ nayman bolğanın estip, «sandıraq» dep qoya salğan edim. Keyin swrasam, Amangeldi ağa bwl sözdi bayjigittiñ şejiresi bolğan Mälik Mwqaşwlı marqwmnan estigenin ayttı. Al endi, ol kisi bolsa, kezinde mağan  Şoqannıñ Qaşğarğa mataylıq batır Tänekeniñ atınan barğanın aytqan edi. Osı Täneke batırdıñ wrpağı Güljan apay mağan bwl sözdiñ ras ekenin ayttı. Qazir bwl mäsele zerttelude, Güljan apaydan derekterdi kütip otırmın. Öz zertteulerimde bolsa, osığan ilanatınday derekter de tabıldı. Qısqasın aytqanda, Şoqanmen birge bolğan Mwhamed-razıqtıñ aytuınşa, qaşğarlıq aqsaqal Nwrmwhamed-datqa «orıs köpesin» wstap, öltiruge bwyrıq alsa da, qwtqarıp jibergen, Sibe-solañdar qusa da, olarğa jete almağan. Keyin, Nwrmwhamed-datqanıñ orıs oficerin qwtqarıp jibergeni üşin darğa asılğanı turalı söz taraydı. (I. Strelkova. «Valihanov»). Bwl qoja Şoqanğa qaytarında Toqtar degen öziniñ senimdi adamın qosıp jibergen edi. Orıstar, bwl Toqtardıñ Orta jüzdiñ qazağı (nayman) ekenin, jäne de, Uälihan töreniñ  bas qarauılı bolıp, talaydıñ basın alğanın aytadı. Jäne de, ol Şoqannıñ kim ekenin jaqsı bilgen deydi, ärine, Orta jüzdiñ qazağı bolğanda. Mine, osı jağdaylar äli zerttelu üstinde. Bwl Qaşğar qojaların wyğır degenderinde de bir gäp bolsa kerek. Bwl qojalardıñ tübiniñ bizdegi «arapbız» degen qojalar emes ekenderi aydan anıq.  Mwhamedjan Tınışbaev wyğırlardıñ naymandardan tömen otıratındarın beker jazbağanday. Jäne de, bizdegi Toqtarqoja, Twnğaşik Töle qoja (Tölegetay) atalardıñ da arap qoja bolmağandarı anıq.  

Qayrat Zarıp-Han,

Tarihşı-publicist. Şejireşi. 

Abai.kz

12 pikir