Düysenbi, 6 Säuir 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 584. Jazılğandar — 42. Qaytıs bolğandar — 6
Äne, kördiñ be? 4660 62 pikir 5 Jeltoqsan, 2019 sağat 11:39

Qazaq tiline qırın qaraytın «joltandar» aramızda az emes...

Tağı da talas. Til töñireginde. Onda da, otau işindegi orta qazanğa ortaqtas «köp wlttıñ» biriniñ tili emes, Memleketti qwruşı wlttıñ, qazaqtıñ tili, Qazaqstannıñ Memlekettik tili töñireginde. QR Prezidenti janınan qwrılğan Wlttıq senim keñesiniñ key müşeleri Qazaqstanda qazaq tiliniñ märtebe alıp, arnayı Zañ bolıp bekitilgenine böten oylı ekenin bildiripti.

Bwl turalı küni keşe ğana jurnalist Ömirzaq Aqjigit jazdı. Belgili ekolog Azamathan Ämirtay da qazaq tiline qırın qaraytındarğa aşıq qarsı şığıp, ötkir pikir bildirdi. Qazaqtildi aqparat qwraldarı da atalğan mäselege män berip, dabıl qaqtı. Til tağdırına qatıstı talasta «tilimizdi tistep» qalu – arımızğa da, azamattığımızğa da sın! Endeşe ret-retimen jazayıq...

Eldiñ ekinşi saylanğan prezidenti Qasım-Jomart Toqaev el-halıqqa esim-soyı tanımal azamattardı jiıp, keñes qwrğanın bilesizder. Wlttıq qoğamdıq senim keñesi (17 şilde 2019 jıl. №63 Jarlıq). Oğan qırıqtan asa kisi müşe boldı.

Wlttıq müddeni qorğau – memlekettik tilden bastaladı

Sol keñestiñ alğaşqı otırısı ötip, onda birli-jarım adam bayandama jasadı. Bayandauşılardıñ biri – keñes müşesi, aqın Qazıbek Isa edi. 6 qırküyektegi jiında Qazıbek Isa: «Wlttıq müddeni qorğau – memlekettik tilden bastaladı» dep söyledi. «Qazaq tiliniñ wltaralıq qatınas tiline aynaluı üşin barlığımız jwmıla äreket etip, barlıq jerde memlekettik tildi mindetteytin Memlekettik til turalı zañ qabıldauımız kerek! Ol üşin Atazañda Memlekettik til öz märtebesin jeke dara ielenui üşin 7-baptıñ 2-tarmağın alatın uaqıt jetti. Bwl Halıq talabın aldımen Qazaqstan Halqı Assambleyası qoldauı tiis!» dedi.

Alıp-qosarıñız bar ma? Äñgime QR Konstituciyasınıñ 7-babı turalı. 7-baptıñ 1-tarmağı: «Qazaqstan Respublikasındağı memlekettik til – qazaq tili». 

«Alıp tastau kerek» dep otırğan 2-tarmaqta: «Memlekettik wyımdarda jäne jergilikti özin-özi basqaru organdarında orıs tili resmi türde qazaq tilimen teñ qoldanıladı» degen minäyi mäsele bar.

Al «QR til turalı» 1997 jılğı 11 şildedegi №151 Zañınıñ 4-babında: «QR memlekettik tili – qazaq tili. Memlekettik til – memlekettiñ bükil aumağında qoğamdıq qatınastardıñ barlıq salasında qoldanılatın memlekettik basqaru, zañ şığaru, sot isin jürgizu jäne is-qağazdarın jürgizu tili. Qazaqstan halqın toptastırudıñ asa mañızdı faktorı bolıp tabılatın memlekettik tildi meñgeru – QR ärbir azamatınıñ parızı», - dep tayğa tañba basqanday jazılsa, däl osı Zañnıñ 5-babında: «Memlekettik wyımdarda jäne jergilikti özin-özi basqaru organdarında orıs tili resmi türde qazaq tilimen teñ qoldanıladı», - dep jazılğan.

Osı bir ekiwştı Zañdar men memlekettik til töñiregindegi talastıñ toqtausız jürip jatqanına, mine şirek ğasırdan astı. Böten tilge buazköñil bireuler 7-baptıñ 2-tarmağı men 151-Zañnıñ 5-babına jata kep jarmasıp, ölispey berispestey bolıp keledi.

«Nikto ved' ne jelaet idti po puti Mihaila GORBAÇEVA»

Mine qarañız, «Vremya» gäzetiniñ resmi saytı. 10 qırküyek küni «Politolog Daniyar AŞIMBAEV - o pervom zasedanii NSOD: Prezidentu nujen taym-aut» attı swhbat jariyalaptı.

Prezident qatısqan sol bir jiınnan alğan äserin aqtarılıp-töñkerilip aytqan «sayasatker» Äşimbaev «bilik bazınadan göri naqtı wsınıstı qalaydı» depti. Hoş! Naqtı wsınıstar aytılmadı degen jäne ötirik söz. Sayasatker Aydos Sarım, Ayman Omarova, Ermek Twrsınov, Raqım Oşaqbaev, Qazıbek Isa t.b. birqatar azamatar sol jiında söz aldı. Naqtı wsınıstar ayttı.

Qazıbek Isa demekşi, jañağı «sayasatker» Äşimbaev Memlekettik tilge märtebe berip, Zañ qabıldaudı swrağan Qazıbek Isanınıñ wsınısın «külkili» häm «qauipti» dep bağalaptı.

Äñgimesiniñ älqissasın «radikaldı wsınıs aytuşılar – Gorboçevtiñ tağdırın wmıtqan ba?» (Nikto ved' ne jelaet idti po puti Mihaila GORBAÇEVA, kogda naçinali vrode s horoşih i nujnıh reform, a zakonçilos' vse krovoprolitiem i razvalom stranı) dep bastağan Äşimbaev büy deydi:

«Dovol'no opasnoe, na moy vzlyad, predlojenie prozvuçalo iz ust Kazıbeka ISI o neobhodimosti dal'neyşego razvitiya gosudarstvennogo yazıka.

Prejde vsego otmenit' normu zakona o yazıkah, soglasno kotoroy v strane ustanovlen spisok professiy, dlya kotorıh znanie gosyazıka yavlyaetsya obyazatel'nım. To est' on predlojil sdelat' tak, çtobı znanie gosyazıka bılo obyazatel'nım dlya lyuboy professii. V usloviyah faktiçeskogo dvuyazıçiya eta iniciativa yavlyaetsya diskriminacionnoy i provociruyuşey obostrenie mejnacional'noy situacii v strane. Krome togo, on predlojil razrabotat' novıy zakon o gosyazıke i sozdat' otdel'noe agentstvo po gosudarstvennomu yazıku».

«YAğni, Ol (Qazıbek Isa – red.) memlekettik tildi biludi kez kelgen käsip iesine mindetteudi wsındı. Qostildilik jağdayında bwl wsınıs – eldegi wltaralıq jağdaydı uşıqtırıp, alalauşılıqtı qozdıratın bastama», - deydi.

Memlekettik tilge märtebe beru – «radikaldı», «qauipti» qadam ba?

Äşimbaevtıñ aytuınşa -  Memlekettik tilge märtebe swrau, onı arnayı Zañmen bekitip, barşağa mindetteu – eldegi wltaralıq arazdıqtı tudıratın, tildik alaşauşılıqtı qozdıratın qauipti wsınıs eken. Memlekettik tildi biludi barşağa mindetteu – wltaralıq arazdıqtı qozdıratın qauipti faktor bolsa, Äşimbaev mırza «QR Til turalı» №151 Zañınıñ 4-babı – Konstituciyağa qayşı degendi de meñzep twrsa kerek... Öytkeni, däl sol 4-bapta:  «Memlekettik til – memlekettiñ bükil aumağında qoğamdıq qatınastardıñ barlıq salasında qoldanılatın memlekettik basqaru, zañ şığaru, sot isin jäne is-qağazdarın jürgizu tili. Qazaqstan halqın toptastırudıñ asa mañızdı faktorı bolıp tabılatın memlekettik tildi meñgeru – QR ärbir azamatınıñ parızı», dep tayğa tañba basqanday jazılğan.

Äri qaray, «Meniñşe, mäseleni onomastika men terminologiya komissiyasınıñ jwmısına bwrğanı jön bolar edi. Tildik mäselelerge bölingen milliardtardıñ esebin swraytın, respublikalıq byudjetti baqılaytın Esep komiteti tekseru jürgizuin, bwl bağdarlamalardıñ asa sätti bolmağının eskerip, onı konkurstıq negizge köşiru mäselesin kötergende...», dep jalğaptı oyın. Tildi damıtuğa arnalğan memlekettik bağdarlamalardıñ sätsizdigin aytqanın aqılğa sıydırsaq ta, qazaq tili turalı Zañ qabıldau – wltaralıq arazdıqtı qozdıradı dep söylegenin eş aqtap ala almaymız.

Daniyar Äşimbaevtıñ swhbatına qarap otırıp, WQSK-degi üş jwmıs tobınan söylegen altı spikerdiñ işinde ilip alarlığı joqtıñ qası eken dep oy tüyuge boladı. Mısalı, sayasattanuşı Aydos Sarımdar söylegen sayasi toptıñ sözin Prezident jay tıñdağan. Eşbir wsınısın türtip almağan. Keybir top öz wsınıstarın sol jiın bolardıñ az-aq aldında äzirlep ülgergen. Ayman Omarova öz jwmıs tobımen aqıldaspay, öz betinşe söylegen. Raqım Oşaqbaev birdi aytıp, birge ketken. Keñes müşeleriniñ arasında bilim-ğılım men medicina turalı aytatın adam bolmağan. Qazıbek Isa tipti «qauipti» wsınıs aytqan.  İşindegi eñ täuiri Ermek Twrsınov ekeui-mis.

Jä, aytpağımız ol da emes. Tilge oralayıq...

El halqınıñ 80 payızı qazaqtildi

«Til turalı» zañ alğaş 1989 jılı qa­bıl­danğanı belgili. Sodan beri 30 jıl. Til mäselesi, osı künge deyin kün tärtibinen tüspey keledi. Iä, 1989 jılmen salıstırsaq, täube derligi köp. Memlekettik tildiñ qoldanıs ayası keñeydi. Qoğamdıq talaptıñ tili, ğılım men bilimniñ, kerek deseñiz, qoğamdıq sayasattıñ tili qazaqılandı. Elde 18 millionnan köp jan sanı bar desek, sol 18 millionnıñ 71 payızı – memleketti qwruşı wlt, qazaqtar. Osıdan eki jıl bwrınğı derek boyınşa (2017 jılğı), halqımızdıñ 80 payızı qazaqtildi. Eki jılda bwl körsetkiştiñ öse tüskeni tağı ras. Öytkeni, biılğı qañtar-qırküyek esebi boyınşa 34,2 mıñ adam özge eldiñ azamattığın alğan eken. Olardıñ 90 payızı TMD elderine köşken. Äsirese, soñğı jıldarı Soltüstiktegi soyı bölek jwrt irgedegi elge (Reseyge) ketip jatır degen aqparat az-azdan jariyalana bastadı. Täuelsizdik alğan 1991 jılı eldegi qazaqtardıñ sanı bar-joğı 40 payızdı qwrasa, qazir 70 payızdan asadı. Mäselen, bir ğana Qızılorda öñirinde 97 payız qazaqtar twradı. Al 1990 jıldardan beri qaray elimizden jartı million nemis, 2-3 million orıs ketti.

«Köpwlttılıq» - sayasi manipulyaciya qwralı

Ärine, etnostatistika tabu salınğan taqırıp desek te, resmi statistika osı körsetkiştiñ töñireginde ekeni jäne fakt. Azdı-kem ayırmaşılıq bolatını sözsiz. Öytkeni, «köpwlttılıq» bwl – sayasi tetik. Manipulyaciya qwralı ğana.  Al, qazaqtı, onıñ tilin dominanttı etu – biliktegi müddeli top üşin öte-möte tiimsiz. Bwl ekiniñ-biri biletin jayt. Dese de, eks-ministr (Mädeniet jäne sport ministri) Arıstanbek Mwhamediwlı Astanadağı aq jağalılardıñ bir jiınında 80 payızdı seskenbey aytıp qalğan. Esimizde.

Şındığında, beyresmi derekte Qazaqstanda absol'yutti dominant til – qazaq tili, basım wlt – qazaq boldı. Endi oğan şette jürgen 5 millionğa juıq qazaqtildi qazaqtı qosa esep qılıñız... Demek, biz köp wlttı qwrama memleket emespiz. Biz - unitarlı memleketpiz. YAğni, dominanttı wlttıñ qalauı orındaluı tiis. Anığında demkoratiyalıq princip te bwğan qayşı emes.

Alayda, osı 30 jılda til mäselesi tolıq şeşimin taptı desek, jäne qatelesemiz. Elimizde qazaq tiliniñ konstituciyalıq märtebesi tolıqtay bekimey  - bwl mäsele kün tärtibinen tüspeydi. Bwl – fakt!

Al jañağı «sayasatker» Daniyar Äşimbaev sınağan «memlekettik bağdarlamalar» nege sätsiz? Milliardtar bölinip jatır ğoy. Oğan bir ğana sebep bar. Ol – «qostildilik». Iä, jañağı 7-baptıñ, 2-tarmağı – memlekettik tildi damıtu sayasatın jürgizuge kedergi keltirip otır. Al endi osınıñ şeşimi retinde – Memlekettik til turalı Zañ qabıldaudı wsınu – Äşimbaevtar üşin «radikaldı», «qauipti» qadam-mıs.

«Ärbir azamat memlekettik tildi biluge mindetti». Mwnı Konstituciya mindetteydi! Joq, biz jañağı Äşimbaev aytqanday, «Oybay, şu şığıp ketedi», «Oybay, birdeñe bop qalmasın» degen mäymöñkelikpen, tilimizdi tistep qalıp, böten memlekettiñ memlekettik tiline mwqtajdıqtı qoldan jasap otırmız. Aşı, bolsa da şındığı – osı.

Qazaq tiline qırın qaraytındar – özimizdiñ ayırtildiler

Eñ soraqısı, qazaq tiline qırın qaraytındar «Maşa-Vasyalar» emes, özimizdiñ ayırtildi ala ökpeler sekildi. Senbeseñiz, Assambleya deytin äydik wyımnıñ kez kelgen jiının alıp qarañızşı. El basşılarınıñ aldında qazaqşa söylep twrğan diaspora ökilderin köresiz... Olar qazaqşa söylegende, qos tilge bası aynalıp, basıbaylı qwl qalğan bizdikiler jolda qaladı...

Sonımen, memlekettik tildi bilmeytinder kimder? Olar qonaqtar ma, älde osı eldiñ azamattarı ma? 30 jıl boyı eşkim olardıñ qwqığın şektegen joq, tipti özimizdiñ qwqığımızdı ayaqpen taptap twrıp, olardıñ qwqıqtarın erekşelep berdik. Endi osınday jomartıq pen keñdiktiñ qaytarımı boluı kerek şığar... Joq, boluı kerek! Endeşe Äşimbaevtar neden qauiptenip otır? Tüsiniksiz...

Til – kimniñ kim ekenin anıqtaytın indikator. Ökinişke oray, biz äli sol keñestik ideologiyanıñ internacionalistik infekciyası jwqqan derttilermen daulasıp kelemiz...

Tüyin. Tigon (tiger+leon) deytin maqwlıq jaratılıs bar. Jolbarıs pen arıstannan şıqqan şatıs. Qazaqşalasaq – joltan.

Joltandar – jabayı tabiğatta mülde kezdespeydi. Hayuanatar bağında ğana ömir süredi. Jaratılısı da erekşe. Twmsa tabiğattıñ qwşağına bosatıp jiberse, aştan qatadı. Sebebi bitimi, süyegi, bwlşıq eti şabuğa, añ aulauğa mümkindik bermeydi... YA jolbarıs emes, ya arıstan emes, jer basıp jürgen bir maqwlıq...

Ökiniştisi sol, büginde bizdiñ aramızda da nebir joltandar jür. Ne orıs emes, ne qazaq bolğıları «kelmeydi». Olardıñ da jaratılısı däl jañağı joldandardikindey-aq... Bolmısı jolbarıstay iri bolıp köringenimen, şaması şekteuli... Olar da jolbarıs siyaqtı iri, bilimdi, sabırlı köringenimen, tabiği jağdayda ömir süre almaydı. Qolda ömir süruge ğana qauqarlı. Säykestikti qarañız...

Nwrgeldi Äbdiğaniwlı

Abai.kz

62 pikir