Düysenbi, 21 Qırküyek 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 107307. Jazılğandar — 101941. Qaytıs bolğandar — 1671
Alaşorda 7029 6 pikir 9 Jeltoqsan, 2019 sağat 10:34

Twrar Rısqwlovtıñ türki twtastığı üşin küresi

Twrar Rısqwlov Türkistan Respublikası Halkomkeñesiniñ törağası lauazımımen 1923 jılğı säuirde Resey kompartiyasınıñ 12-şi c'ezine delegat bolıp qatıstı. Col s'ezde Ortalıq Komitettiñ müşeligine kandidat bolıp saylandı. Bwğan deyin ol 16-şı jıl köterilisşilerin qoldağan, 17-şi jılğı Aqpan revolyuciyası jol aşqan sayasi mümkindikter auqımında qoğamdıq  ömirge belsene aralasıp, jastar wyımın qwrğan. Sol jılğı qırküyekte bol'şeviktik partiya müşesi bolğan. Al Qazan töñkerisinen keyin keñes ökimetiniñ Äulieata üyezdik buınında belsendi wyımdastıruşılıq jwmıstar atqarğan. 1919 jıldıñ küzindegi Keñester s'ezinde Türkrespublikanıñ Densaulıq saqtau halıq komissarı lauazımına saylanıp, ükimet qwramına kirdi. Respublikalıq deñgeydegi qızmetterinde, äsirese türli komissariat ökilderin biriktirgen arnayı komissiyanı basqarıp aşarşılıqpen küresu kezinde qilı astam da qazaq müddesine şekeden qarauşılıqtarmen betpe-bet kele jürip, wlt mäselesin tereñ tüsindi. Türkatkom törağasınıñ äueli orınbasarı, sosın törağası lauazımında ölkeniñ wlttıq twrğıda damuına bar küş-jigerin  jwmsadı. Türkistan halıqtarınıñ birtwtastığın paş etetin iri şeşimder qabıldauğa qol jetkizdi. Odan Mäskeude eki jılday Wlt isteri jönindegi halıq komissariatında qızmet atqarğannan keyin, 1922 jıldıñ küzinde Taşkentke qayta oralıp, Türkrespublikanıñ Halıq Komissarları Keñesiniñ törağası bolğan-dı. Partiya forumına osı lauazımımen kelgen.

12-şi c'ezde wlt mäselesi qaraldı. Wlt mäselesi bwğan deyin  V.I. Leninniñ qatısuımen ötken 1919 jılğı 8-şi, 1921 jılğı 10-şı s'ezderde söz bolğan. Lenin densaulığına baylanıstı twñğış ret qatısa almağan bwl s'ezde bol'şeviktik partiya bilikke kelgennen bergi bes jıldıq täjiribe eskerilgen-tin. 12-şi c'ezde I.V. Stalinniñ «Partiyalıq jäne memlekettik qwrılıstağı wlttıq sätter turalı bayandama» dep atalğan, is jüzinde qalıptasıp jatqan jaña kommunistik imperiyada wlt mäselesiniñ qoyılu reti men şeşilu joldarı belgilengen bayandaması tıñdalıp, talqılandı. Sodan on şaqtı jıl bwrın, monarhiya mızğımastay bop twrğan şaqta, Lenin Stalindi wlt mäselesi turalı alğaşqı bol'şeviktik eñbek jazuğa kirisken «tamaşa gruzin» dep atağan edi. Sol «tamaşa gruzin» bol'şevizm bilikti basıp alğannan bastap alğaşqı keñes ükimeti qwramında wlt isteri jönindegi halıq komissarı – narkomnac boldı da, keñestik negizdegi wlttıq-memlekettik qwrılıstıñ, 1922 jılı respublikalar odağın qwrudıñ bel ortasında jürgen. Partiyalıq forumdarda wlttıq qwrılıs mäselelerin talqılap twruğa wytqı bop twrğan. Endi 12-şi s'ezdegi bayandamasına oray bolğan jarıssözdi mwqiyat tıñdap, talqılaulardı  qorıtındıladı, qabıldanuğa qoyılğan qarar jobasına wsınılğan tüzetulerge jauap berdi. Stalin «kommunisterdiñ külli qızmetiniñ negizi – jwmısşılar ökimetin nığaytuğa bağıttalğan jwmıs» dedi, al wlt mäselesi – ärine mañızdı, biraq odan keyin qolğa alınatın, «jwmısşılar ökimetin nığaytu» mäselesine bağınatın şarua ekenin ayttı. Proletariat diktaturasınıñ sayasi negizi – şarualar elderi sanalatın şet aymaqtar emes, eñ aldımen jäne eñ bastısı ortalıq önerkäsipti audandar bop tabılatınına basa nazar audardı. Halıqtardıñ öz tağdırın özi ayqındau qwqınan basqa, jwmısşı tabınıñ öz ökimetin küşeytuge qwqı barın, halıqtardıñ öz tağdırın özi ayqındauğa haqılığı tap soğan, taptıq qwqqa bağınıştı jağdayda twratının eske wstau kerek dedi. Bilikke kelgen jwmısşı tabınıñ öz diktaturasın jüzege asıruına kedergi jasamau kerek dedi. 

Lenin wlt mäselesiniñ «jwmısşı mäselesine» bağınıştı bolatınına Markstiñ özi küdik keltirmegenin aytqan dedi Stalin, söydep, kösemniñ osı payımın wlt müddesin tez şeşuge «tım ıntalanuşı joldastar» wmıtpağanı jön bolmağın eskertti. Keñesterdiñ jalpıodaqtıq s'ezinde saylanatın, birinşi palata boluğa tiis  taptıq ökildikpen qatar, wlttardıñ ökildiginen qwralatın ekinşi palata jasaudı wsındı. Qararda wlttıq respublikalar men wlttıq oblıstar ökildikteriniñ teñdik negizde arnayı organı (ekinşi palata) tağayındalu qajettigi jazılğan babtı «osı respublikalar qwramına kiretin barlıq wlttardı esepke alu mümkindigimen» degen sözderdi qosudı wsındı. Öytkeni key respublikalarda, mäselen, Türkistan Respublikasında özbekter, türikmender, qazaqtar jäne basqa  da wlıstar bar bolğandıqtan, olardıñ ärqaysısınan ökilder boluın qamtamasız etetindey ökildik qwru qajet dedi. 

Wlt mäselesiniñ qoyılu tärtibin Stalin östip nobaylağan. Onımen qoymay, arağa eki ayday uaqıt salıp, s'ezdiñ şeşimderin orındauğa jappay kirisken kezeñde, wlt qayratkerlerimen arnayı mäslihattasıp aludı qoş kördi. 1923 jılğı mausımda Ortalıq Komitet wlttıq respublikalarda isteytin jauaptı qızmetkerlermen ataqtı 4-şi keñesti ötkizdi.  Stalin jobalağan auqımda ötken bwl mäjilis barşa bilikti bir ortalıqtandırudıñ küşeygenin, yağni centralizm küşteriniñ nığayğanın jäne respublikalardıñ derbestigin küyttegen küşterdiñ älsiregenin körsetti, wlt müddesin oylau örisiniñ, 12-şi s'ezdiñ şeşimderin betke wstağandpay köringenmen, müldem tarılğanına köz jetkizdi. 

4-şi keñeste Stalin «barlıq sovettik respublikalar işinde – Şığıstı revolyuciyalandıru twrğısınan qarağanda, Türkistannıñ neğwrlım mañızdı respublika» ekenin atap körsetti. Türkistan Respublikası qayratkerlerin, äsirese Twrar Rısqwlovtı, qatañ sınğa aldı. Bas sayasi basqarma (GPU) wlt mäselesinde Stalin sayasatına kereğar közqarasta bolğanı üşin twtqındağan körnekti revolyucioner Mirsaid Swltanğaliev tağdırın mısal etip, bwdan bılay wlt qayratkerleriniñ  qızmeti qalay şekteletinin tanıttı. Qorıtındı sözinde aldağı uaqıtta «Türkistandı ülgili respublika etu», onı «Şığıstı revolyuciyaşıldandırudıñ aldıñğı beketine» aynaldıru mindeti twrğanın ayttı. Jäne «bwl mäseleni şeşudi biz küş-quatımızdı ayamay jwmsap, qwrbandıqtarğa ayaldamastan, qaytkende jüzege asıruğa tiispiz» dedi.  

 Ädilin aytqanda, Stalin 1923 jılı mindettep otırğan «revolyuciya ideyalarımen barşa Şığıstı ruhtandıruğa tiis alğı şepke Türkistandı aynaldıru» mäselesin Twrar Rısqwlov 1920 jılı köterip, belgili därejede ömirge engizgen edi. Bılay bolğan. RK(b)P Türkistan ölkelik wyımınıñ 1919 jılğı naurızda ötken 2-şi konferenciyasında respublikadağı partiyalıq basşılıq isteri men wyımdastıruşılıq jwmıstardı jaqsartuğa kömekşi qwrılım retinde Mwsılman byurosı qwrılğan bolatın. Mwsbyuronıñ törağalığına Twrar Rısqwlov saylanğan-dı. Ol Mäskeudegi partiyanıñ Ortalıq komitetine, Şığıs halıqtarı kommunistik wyımdarınıñ Ortalıq byurosına Türkistandağı Mwsbyuronıñ alğa qoyğan maqsatı: keñes ökimetiniñ ekonomikalıq qwrılısına jäne respublika halqınıñ 95 payızın qwraytın mwsılmandardıñ ğasırlar boyı qalıptasqan ömir saltın qayta qwruğa kömektesu dep habarladı. Türkatkom basşılarınıñ jäne ölkepartkom müşeleriniñ biri retinde Mwsılman byurosı jwmısın nağız revolyuciyaşıldıq küş-jiger jwmsap, jolğa qoydı. Mwsbyuro memlekettik jäne partiyalıq jwmıstarda isteuge tiis  mamandardı mwsılmandar arasınan dayarlau üşin wyımdıq-ügittik kurs wyımdastırdı. Twrardıñ özi jergilikti halıq ökilderin partiya-keñes qızmetine tartudı közdeytin osı arnayı kurstıñ tıñdauşıları üşin oqu bağdarlamasın jasadı. Östip, jergilikti halıqtar işinen wlt qızmetkerlerin tärbieleuge, oqıtuğa, olardıñ keñes mekemelerindegi qatarın köbeytuge atsalıstı. Kurstı bitirgen wlttıq kadrlar partiya-keñes qızmetinde, ükimet mekemelerinde, şaruaşılıqtıñ türli salalarında jwmıs isteuge jiberilip jattı. 

Sonımen birge Twrar 1919 jılğı 29 säuirde Ferğana oblısındağı basmaşılıqpen küresu jöninde Türkatkom qwrğan tötenşe komissiyanıñ törağası boldı. Köterilisşiler qozğalısın auızdıqtau üşin bol'şevizm Ferğanağa qızıläsker bölimşelerin üstin-üstin attandırıp, ölkedegi kirmelerdi – şarualar men armyan-daşnaktardı qarulandırıp otırğan-dı. Komissiyamen Ferğana oblısına barıp, jağdaydı tikeley zerttep qaytqan Rısqwlov osı jäytti jäne köterilisşiler (yağni sovettik terminologiya boyınşa basmaşılar) qatarınıñ wlğaya tüsuine sovet qızmetkerleri men armyandardıñ «Daşnakcyutun» partiyasınıñ Qoqan qırğınınan (Türkistan avtonomiyasın qwlatqannan) beri jalğastırıp kele jatqan arandatuşılıq is-äreketteri, beybit jwrtqa jasağan zorlıq-zombılığı sebep bolıp otırğanın anıqtadı. Twrar Rısqwlov Türkatkom mäjilisinde jasağan bayandamasında sayasi ahualdı jaqsartudı közdeytin şaralar retinde,  Ferğanada maskünemdikke salınıp, teris qılıqtar jasap jürgen äskeri bölimderdi keri qaytarıp alu, «Daşnakcyutun» partiyasın zañnan tıs dep jariyalap, qılmıs jasağan müşelerin sottau, Ferğanadağı sayasi jäne memlekettik bilik orındarın jergilikti qayratkerlerge beru, basqa da mäselelerdi şeşu qajettigin köterdi. Komissiya atınan arnayı bwyrıq şığarıp, jergilikti halıq arasında orasan zor qılmıstar jasauğa jetekşilik etken «Daşnakcyutun» partiyasınıñ müşeleri men qızıläsker qatarında joq barlıq armyandardı qoldarındağı qaruların tügel tapsıruğa mindettedi. Rısqwlovtıñ wsınısına säykes, ölkepartkom Türkistan ölkesindegi «Daşnakcyutun» partiyasınıñ qızmetin tolığımen toqtatu jayında qaulı qabıldadı. Sonday-aq Rısqwlov ölkede köterilisşilerge keşirim jariyalap, qwrbaşılarmen kelissözder jürgizu arqılı beybit ömir ornatu ädisin wsındı. Osı sayasi joldıñ dwrıstığın ömirdiñ özi däleldedi.

  Rısqwlovtı osılay keñ pişip oylaytın wlt qayratkeri etken qasiet, sayasi jäne wyımdastıruşılıq qızmetiniñ bastı bağıtı, özi moyındağanday, «otarşıldıqpen küresu» boldı. «Men kommunist retinde ekspluataciyanıñ qilı türine qarsı twrdım, Türkistanda otarşıldar ozbırlığı joyılmayınşa, şınayı Sovet ökimetin jasau... mümkin emes» – dep jazğan edi ol öz ömirbayanında.  Ölkeniñ revolyuciyağa deyingi jartı ğasır boyı patşalıq otarı bolğanı mälim. Osı uaqıt boyı samoderjavieniñ basqınşılıqpen jürgizgen otarlau sayasatı patşalıqtı almastırğan neoimperiya qızmetşileriniñ sanasında wlıderjavalıq şovinizm türinde körinis tauıp twrğan. Twrar bwl keleñsizdikke qarsı küresudiñ ötimdi jolı retinde Mwsbyuronıñ jwmısın jandandıra berdi. Rısqwlovtıñ jigerli qızmeti nätijesinde Mwsbyuro Türkrespublikada wlttıq sekciyalar wyımdastıru jäne olardı basqaru jöninen eleuli jwmıs atqardı. 

1919 jılğı 4 qaraşada VCIK pen Sovnarkomnıñ qwramına Ş.3. Eliava (törağa), M.V. Frunze, V.V. Kuybışev, F.I. Goloşekin, YA.E. Rudzutak engen Türkistan isteri boyınşa arnayı komissiyası jüzden astam qızmetkerimen Taşkentke keldi. Türkomissiya müşelerin respublika basşıları qatarında Twrar Rısqwlov ta qarsı alıp, jılı qwttıqtau sözderin ayttı. Komissiya V.I. Leninniñ Türkistan bol'şevikterine joldağan hatın ala kelgen.  Hatta Lenin: «Türkistan halıqtarımen dwrıs qarım-qatınas ornatudıñ Resey Socialistik Federativtik Respublikası üşin asa zor, bükilälemdik-tarihi mäni bar» ekenin jazdı. Ol partiya müşelerinen «Türkistan halıqtarımen is jüzinde joldastıq qarım-qatınas ornatu, wlıorıstıq imperializmniñ külli qaldıqtarın... tübirimen qwrtudı köksegen bizdiñ tilegimizdiñ şınayılığın ispen däleldeu» mäselelerine bar küş-jigerlerin jwmsaudı ötindi. Alayda Türkkomissiya Lenin sızıp bergen jobamen jüre qoymadı. Mwsılman kommunisteriniñ respublikadağı basşı organdarda basımdıqqa ie bop bara jatqanın bayqap, olarmen «joldastıq qarım-qatınas ornatu» jäne ölkedegi «wlıorıstıq imperializmniñ qaldıqtarın» joyu jayındağı kösem tilegin jılı jauıp qoydı da, Türkistan Respublikasındağı bastı sayasi jäne memlekettik bilikti öz qoldarına aluğa tırıstı. Mwsbyuro men birqatar europalıq kommunisterdiñ wlt mäselesine baylanıstı qarım-qatınası şielenisip ketti. Respublikadağı eñ joğarğı zañ şığaruşı jäne atqaruşı organ retinde jergilikti halıqtardıñ wlttıq memleketin qwruğa niettengen Türkatkomnıñ atı ğana qalıp, is jüzinde bar bilik Türkkomissiyağa ötip bara jattı. 

Osınday sayasi jağdayda Twrar Rısqwlov serikterimen birge wlt müddesin qorğauğa bağıttalğan batıl da kesimdi oy qorıttı. Türkistan Respublikası sırttan kelgen, ölke jwrtına şaqqandağı ülesi bes payız europalıqtardıñ emes, qara qwrım, 95 payız jergilikti halıqtıñ wlttıq birligi bolğandıqtan, memleket atalımın işki män-mağınasına say özgertip alğan jön dep taptı. YAğni ölkede negizinen türki tildes halıqtar mekendeytindikten, memleket – «Türk (Tyurk) respublikası», sayasi bilik – «Türk (Tyurk) halıqtarınıñ kommunistik partiyası» dep atalıp, qayta qwrıluı tiis. Al europalıq azşılıqtıñ qwqtarı tiisti zañnamamen qorğalatın boladı. Rısqwlov osı eki mäseleni 1920 jılğı 17 qañtarda bolğan Ölkekom, Ölkemwsbyuro, Şetel kommunisteriniñ ortalıq komiteti jäne Türkkomissiyanıñ birlesken mäjilisinde   aldağı künderge belgilengen 5-şi partkonferenciya men tötenşe 3-şi mwskonferenciyanıñ kün tärtibine engizudi wsındı. Konferenciyalarğa äzirlep jürgen bayandamalarınıñ tezisterin jariya etti. Tezister birlesken mäjiliste keñinen talqılanıp, qoldau taptı. 20 qañtarda aşılğan 5-şi partkonferenciyanıñ ekinşi küngi mäjilisinde Twrar «Wlt mäselesi jäne wlttıq kommunistik sekciyalar turalı» bayandama jasap, ölkedegi partiya wyımınıñ üşke – mwsılmandardıñ byurosı, şeteldikterdiñ ortalıq komiteti, orıstardıñ ölkelik komiteti bolıp bölinip otırğanın sınadı. Respublikadağı sayasi jetekşilikti retke keltiru üşin birtwtas partiya wyımın qwru kerek degen Rısqwlovtıñ wsınısı konferenciyada qoldau taptı. Türkistan kompartiyasınıñ barlıq wlttıq sekciyalar biriktirilgendegi jaña atı «Türk halıqtarınıñ kommunistik partiyası» bolsın degen wsınıs ta köpşilik dauıspen qabıldandı. 25 qañtarda jañadan qwrılğan Türk halıqtarı kompartiyasınıñ Uaqıtşa ortalıq komiteti aşıq dauıspen jasaqtaldı. THKP OK qwramına 17 müşe kirdi, onıñ işinde 8 kommunist europalıqtardan edi. Osı küni ötken 3-şi mwskonferenciyada Rısqwlovtıñ «Türkistan Respublikasınıñ avtonomiyalılığı turalı» jasağan bayandaması qızu talqılandı.   RSFSR Konstituciyasınıñ 2-şi babına säykes, Türkistan Avtonomiyalıq Respublikasın Wlttıq Keñes Respublikası dep sanau, özin-özi bileuşi jergilikti türki tildes halıqtardıñ wlttıq belgisine meylinşe säykestendirip, onı naqtılau, yağni qazirgi atalımdı «RSFSR Türk Respublikası» dep özgertu qajettigi arnayı babta twjırımdaldı. Osılay, 25 jasar Twrar Rısqwlovtıñ sayasi öresi biik nağız wlt qayratkeri retindegi revolyuciyaşıl is-äreketi nätijesinde, bol'şevizm jürgizip otırğan jaña otarşıldıqqa tosqauıl qoyudıñ naqtı qadamı jasaldı. Alayda bwl şeşimderdi äuelde qoldağan Türkkomissiya artınan qilı tosqauıldar wyımdastırdı. Aqırı Twrar Rısqwlov mamır ayında Mäskeuge arnayı delegaciyanı bastap barıp, Predsovnarkom Leninniñ qabıldauında boldı. Kösem oğan kommunist üşin wlttıq emes, taptıq közqarastıñ mañızdılığın tüsindirip, moyındattı. Sol sapardan Taşkentke oralğan soñ, Twrar üzeñgilesterimen birge lauazımdarın bosatıp, doğarısqa ketti. 

Al türki halıqtarınıñ birtwtastığınan qauiptengen Lenin serikterine sol 1920 jılı Türkistannıñ etnografiyalıq qartasın jasap, ölkeni «Özbekiya, Türikmeniya, Kirgiziya (yağni Qazaqiya)» memlekettik birlikterine bölşekteudi tapsırğan-dı. Sol tapsırmanı orındauğa naqtı kirisu aldındağı ideologiyalıq dayındıqtıñ biri osı wlttıq respublikalar qızmetkerlerimen 1923 jılı ötkizilgen 4-şi keñes boldı. Keñesten jartı jıl ötken soñ, türki wlıstarın bir halıq dep esepteytin wlt qayratkeri Twrar Rısqwlov 1924 jıldıñ basında wlttıq mejeleuge kedergi keltirui ıqtimal twlğa retinde Türkrespublikadan şettetildi. Sodan soñ, Ortalıq Komitettiñ 1924 jılğı 30 qañtarda qabıldanğan şeşimine säykes, Orta Aziyanı wlttıq-memlekettik twrğıda qayta jiktep, mejeleu isterin dayındau jäne ötkizu nauqanı jürgizildi. 

Al türki halıqtarın birtwtastıq ahualda revolyuciyalıq ädiletti ideyalar arayımen damıtudı mwrat etken wlt qayratkeri Twrar Rısqwlov Türkistandağı lauazımınan bosatılıp, Mäskeude Komintern apparatında istedi. Wzamay Komintern ökili retinde Moñğoliyağa issaparğa attandı. Jauaptı qızmet atqardı. Odan soñ 1926 jılğı köktemde birer ay Qazaqstanda ölkepartkomnıñ bölim meñgeruşisi, respublikalıq gazettiñ redaktorı, sosın on bir jıl Resey Federaciyası ükimetinde Ülken terror jıldarı wstalğanğa deyin Halkomkeñes törağasınıñ orınbasarı boldı. Soñında revolyuciya somdağan wlt qayratkeri retinde är kezde kötergen mäseleleri men atqarğan isterin ayğaqtaytın tamaşa ğılımi jäne publicistikalıq eñbekteri qaldı. 

Beybit Qoyşıbaev 

Abai.kz

6 pikir