Senbi, 18 Qañtar 2020
Bilgenge marjan 6804 86 pikir 11 Jeltoqsan, 2019 sağat 13:34

Keñestik bilim turalı bes mif

1. «Keñestik bilim tegin boldı!»

Bwl miftiñ keñestik päterler turalı ertegilerimen tamırı birdey. Eñ bastısı – KSRO-da eş dünie tegin bolğan joq. Keñes ökimetiniñ özinde aqşa joq, tek azamattardıñ aqşası boldı. Olar bwl qarajattı ökimet byudjetine salıq türinde alıp keldi.

Keñes odağınıñ adamı damığan elderdiñ azamattarınan erekşelendi. Öytkeni olar qanşa jäne ne üşin töleytinin bilmeytin. Al salıqtar is jüzinde ülken boldı jäne Keñes memleketiniñ ömir süruiniñ jekelegen kezeñderinde tapqan är rubl' üşin 80-90 tiınğa deyin salıq salınğan.

Mısalı, jwmısşı Pälenbay ayına 1000 rubl' tabıs tabatın bolsa, ipoteka, balalarğa arnalğan jaqsı mektep pen medicinalıq saqtandıruğa töleytin qarjısınan bölek qaltasında  500-600 rubl' qaluı tiis edi. Alayda, onıñ qaltasında bar bolğanı 120 rubl' qalatın.

Sonımen qatar, stalindik jıldardağı keñestik bilim de aqılı boldı. Jäne ol tek salıq türinde ğana emes edi. 1940-1956 jıldarı segizinşi, toğızınşı jäne onınşı sınıptarda oqu aqısı edäuir östi. Zañğa säykes, barlıq joğarı oqu orındarında oqu aqılı boldı.

2. «Keñes mektebi älemdegi eñ jaqsı mektep boldı!»

«Älemdegi eñ üzdik» keñestik mekteptiñ mifin ekige bölip qarauğa boladı. Birinşisi - mektep oqu ornı retinde jäne äleumettik mekeme retindegi mektep. Ekinşisi mekteptegi bilim beru jüyesi. Keñestik mektep bağdarlaması Resey imperiyasında, onıñ eñ jaqsı gimnaziyalarında jasalğan dep aytıladı. Mwnıñ bäri bos söz.

1920 jıldardıñ orta şenine deyin (jäne keybir jerlerde soñına deyin) – KSRO-da bilim salasındağı kürdeli reformalar üşin uaqıt ta, aqşa da bolmadı. Söytip, keñestik mektepter damuın tejedi.

1930 jıldardıñ basınan bastap eski bilim beru jüyesi tolığımen bwzıldı. Eski bağdarlama jañaşa oylauğa üyretetin nısandardan, sonıñ işinde  mektepter men universitetterden alınıp tastaldı. (Ejelgi filosofiya, naqtı älem tarihı, ritorika, logika t.b.). Olardı marksistik jalğan ğılımmen almastırdı. «Marksizm-leninizm» nemese «sayasi ekonomika» oqıtıla bastadı. Al gimnaziyalardıñ eski mwğalimderi sayasi lager'lerge qamaldı nemese jwmıstan şığarıldı.

Keñestik mektep - äleumettik institut degenge kelsek, äueli bwl mäjbürleu ortalığına wqsaytın. Onda mäjbürli türde jattığu jäne äskeri bağınıştılıqqa üyretetin.

Mwğalimder men direktorlardıñ absolyutti qwqığı boldı. Olar keñes balaların tek bağınuğa üyretti. Sonımen qatar, ondağı mwğalimder qos keñestik moral'dı, kommunizm mwrattarın üyretetin. Al özderi mülde basqaşa ömir süretin.

3. «Keñes mwğalimderi abıroymen ömir sürdi!»

Bwl «keñestik bilim beru jüyesi» turalı miftiñ tağı bir böligi. Mifte - keñes mwğalimderi öte jaqsı ömir sürgen, barlığın töley alatın jäne qiındıqtardı bilmeytin, deydi.

Sovet mwğaliminiñ ömiri turalı ne aytuğa boladı? KSRO-nıñ soñğı jıldarında mwğalimder şamamen 120 rubl' jalaqı aldı. Bwl onşa köp aqşa emes. Iä, sovet mwğalimderi aştıq sezinbedi. Biraq, qarapayım bir jihaz alu üşin olarğa birneşe jıl bolmasa da, birneşe ay kerek edi.

Al küyeui joq mwğalimder öte naşar ömir sürdi jäne artıq eşteñege qol jetkize almadı. Şetelde demalu degen atımen bolğan joq. Tipti, KSRO-da mwnday qızmet körsetu mülde bolmağan.

Sonımen qatar, sovet mwğalimi mäjbürli qızmetşi bolğanın aytu kerek. Akademiyalıq erkindik joq, mektep direktorınıñ jäne bas mwğalimniñ qwlı boldı.

4. «Keñestik bilim sapalı boldı!»

Bwl miftiñ eñ mañızdı böligi. Keñestik bilimniñ keremet sapalı bolıp, barlığı oğan qızğana da, qızığa qaraytın-mıs...Mwnıñ bäri, ärine, ertegi. Keñestik ertegi.

Keñestik gumanitarlıq bilim tolığımen «marksizm-leninizm» jäne basqa da «izmder» siyaqtı jalğan ğılımdardan twrdı. Tehnikalıq pänder az boldı. Keñestik bilim adamdardı erkin oylauğa jäne sebeptik qatınastardı tabuğa üyretpedi.

Onıñ sebebi de qarapayım. Şınımen bilimdi adam erte me, keş pe bükil keñestik jüyeniñ zañdılığına kümänmen qarauğa mäjbür bolatın. Al bwl keñestik bilik jüyesine mülde qajet emes edi.

Sovettik universitetterde adamdarğa qarapayım utilitarlıq dağdılar üyretildi. Bwl olarğa är türli deñgeydegi öndiristik operaciyalardı orındauğa mümkindik berdi. Biraq, erkin äri jan-jaqtı oylauğa üyretpedi.

5. «Keñestik bilim dağdarısı toqsanınşı jıldarda bastaldı!»

Keyde KSRO-nıñ fanattarı sovettik bilimniñ qwldırauı Gorbaçevtiñ basqaruımen bastalğan, dep jılaydı. Al keybireuleri barlıq problemalar tek 1990-şı jıldarı bastalğan deydi. KSRO-nıñ osınday janküyerine 1970-şı jıldardağı KSRO mektebiniñ suretin körsetseñ, bwl 1996 jılı «Gaydar bükil eldi tolığımen talqandağan kezde» tüsirilgen dep aqtalğan boladı.

Şın mäninde, keñestik bilim beru jüyesiniñ problemaları äldeqayda erterek bastalğan edi. 1960-şı jıldarı köptegen tehnikalıq pänder öte naşar oqıtıldı. Jastar kedey auıldardan qalalarğa qaştı. Olar üşin köptegen mektepter aşıldı. Biraq, onda barlıq ğılım köbinese tömen deñgeyde oqıtıldı. Sonımen qatar, keñestik oqıtuşılıq qwramdı jañartuda da problemalar boldı. Kadrlardıñ jetispeuşiligi tuındadı. Jastar jalaqısı tömen, maşaqatı köp mwğalimdik jwmısqa baruğa qwlıqtı bolmadı. Sondıqtan da, zeynet jasındağı (70 jastan)mwğalimder, äsirese äyelder mektepte jwmıs istep jürdi.

Sonımen qatar, şamamen 70-şı jıldardan bastap mwğalimderdiñ jalaqısı tömendey bastadı. 1960 jılı mwğalimderdiñ jalaqısı saladağı ortaşa jalaqınıñ 79%-ın qwrasa, 1985 jılı ol tek 63% boldı.

Özderiñiz körip otırğanday - «toqsanınşı jıldardağı mektepterdiñ» problemaları, kadr jetispeuşiligi, qart mwğalimderdiñ köbeyui jäne bolmaşı jalaqı probleması KSRO-da bastaldı.

Kerimsal Jwbatqanov,

Qazaq-Orıs halıqaralıq universitetiniñ docenti, tarih ğılımdarınıñ kandidatı.

Abai.kz

86 pikir