Düysenbi, 24 Aqpan 2020
Abay mwrası 2261 7 pikir 21 Qañtar, 2020 sağat 10:58

«Bes asıl is, könseñiz...»

(Abaydıñ «Ğılım tappay maqtanba» öleñine tüsinik)

 Tömende Abaydıñ «Ğılım tappay maqtanba» degen öleñine azdı-köpti tüsinik bermekpiz. Öleñ özegi – «adam bol!» ideyası. Ayta öteri, barlıq Abay jinaqtarında tuındı «1886 jılğı» delingen. Jaña ülgide dayındalğan eki tomdıq jinaqta men bwl datanı «1882 jıl» dep özgerttim. Nege? Oğan tirek derek-däyekter köp, biraq olarğa toqtalıp jatudı maqala kölemi kötermeydi.    

«Ğılım tappay maqtanba» – Abayday wstaz wrpaq tärbiesine arnağan alğaşqı öleñniñ biri. Sonıñ özinde-aq teñizdey tereñ, mwranı ağartuşılıq didaktika demey, danalıq ösiet desek dwrıstıq. Ondağı pälsapalıq oy-tanımdı mwqiyat ekşep, bayıptap tüsindirmek jayımız sol. 

Ösek, ötirik, maqtanşaq,
Erinşek, beker mal şaşpaq -
Bes dwşpanıñ, bilseñiz.
Talap, eñbek, tereñ oy,
Qanağat, raqım, oylap qoy –
Bes asıl is, könseñiz.

Däyim jatqa aytılatın osı «bes dwşpan» men «bes asıl is» ideyasın oquşı öz betinşe tüsine ala ma? Sirä da, joq. Sebebi, Abay tän men jannıñ talası jäne adamnıñ özin-özi jetildirui degen eki kürdeli mäseleni kötergen.

Bes dwşpan  – özimşildik (yaki egoist) minezdiñ, al bes asıl is – köpşil (halıqşıl) minezdiñ körinisi. Eki minez antipod: birinşisi – qatigez, ekinşisi – bauırmal. Jan men tänniñ talası, älbette, qoğamdıq ömirde ğana emes, är adamnıñ jüregi arqılı ötetin mäñgilik küres. Falsafa iliminde mwnı sana men twrmıstıñ bilikke talası deymiz.

Aldıñğı atalğan beseudi oyşıl «bes dwşpanıñ» degen. Nege? Sebebi, el bwzıluı, yağni äleumettik ädilettilik pen dästürli ömir rettiligi bülinip, qoğamnıñ qilı örnekke oranuı – osı beseudiñ isi. Abaydıñ: «El bwzılsa, tabadı şaytan örnek» deytini sol («Qartaydıq, qayğı oyladıq...» öleñi).     

Qiyanatşıl, qatigez qoğamğa, ya jeke adamğa baqıt qwsı qona ma? Ärine, joq. Mwnı halqımız: «Qwday süyer qılığı joq», – dep wqtırğan. Imansız degen mağınada «äy, käpir» dep at qoyğan. Sonımen, bes dwşpannan jirenudi ädet qıla aldıq pa? «Ädetiñ – seniñ mineziñ, mineziñ – seniñ tağdırıñ» (Şäkärim) demekşi, baqıttı bolu ya bolmaudı ädet şeşpegin bile aldıq pa? Bwlay dep maqtana almasaq kerek. Prezidentimiz Q.Toqaevtıñ tayauda jarıq körgen maqalası soñında: «Abay bizge neni amanattadı? ...Basqasın bılay qoyğanda, aqın aytqan bes asıl isti jüzege asırıp, bes dwşpandı boydan qaşırıp jatırmız ba?» deytini sol.

Endi «bes asıl iske» keleyik. Bes asıl is – bwl dünie ğana emes, aqiretke de egindik. Ol Şığıstıñ aqıl-oy qazanında ğasırlar boyı qaynap, ömir sınağınan ötken ideya. Bılayşa aytqanda, baqıttı bolu formulası. Öytkeni, beseui de Qwday süyetin qayırlı ister.

Tüsiniktemeleyik. Talap pen eñbek – osı düniede jaqsı ğwmır keşu şartı. Bwl ekeuinsiz jaqsılıq ataulı da (wrpaq ösiru, abıroylı bolu, wzaq jasau jäne t.b.), ırızdıq-näsipke kenelu de joq. Biraq adamğa fäni jarqılına aldanbau, tereñ oyğa kelu şart. Ortañğı qazıq bolıp qağılğan asıl is osı. «Tereñ oy» degen ne, özi? Abayda «tereñ oy» – Qwday bar, jan joğalmaytınına senim. Basqaşa aytqanda, är adam öz jüreginiñ tübine tereñ boylasın degeni. Jürekte senimi joq adam qiyanatşılıqqa salınbaq. «Öleñ sözdiñ patşası, söz sarası» (1887) degen öleñi soñında aqın oysız paqırdı şeney kele, bılay dep tüyedi: «Tereñ oy, tereñ ğılım izdemeydi, Ötirik pen ösekti jündey sabap». Bwl jerde «tereñ oy»-dıñ mänisi – şın iman.  

Soñğı eki asıl is – qanağat pen raqım. Bwl ekeui de jañağı tereñ oydıñ jemisi.  Adamnıñ ömir mağınasın tüysinip, özin-özi jetildiru jolına tüskeniniñ körinisi. Körip otırmız, «bes asıl» biri birine mataulı ğibrätli ister, bügingi tañda olardıñ özektiligi arta tüspese, kemigen joq. 

Qorıta aytqanda, Abay «Bes närseden qaşıq bol» jäne «Bes närsege asıq bol» deuimen ömir sürudiñ modelin anıqtap bergen. Ol boyınşa jan tändi (yaki sana twrmıstı) bileui şart. Abay dittegen tabiği model'ge  qwlaq aspasaq, söz joq, ruhsızdıq pen qwdaysızdıq auaday jayılıp, tömen qaray qwldırau jalğasa bermekşi. «Bes asıl is» filosofiyasınan alar ğibrat, tüyer tüyin osı. 

Äri qaray öleñde «Ğalım degen kim?», «Ğılım degen nemene?» degen mäsele köterilgen. Abay mwrası ğılım turalı oy-tanımğa tolı. Sonıñ bası, yağni qazaq qoğamın qaytsem ğılımğa moyın bwrğızam degen oy Abayğa isti bolıp, üyqamaqta jürgen 1880 jıldardıñ basında kelgenin añğaramız.  Adamzattı asırauşı da, aldığa qozğauşı küş te – ğılım. Bwl qazirgi tañda barşağa ayan aksioma. Dana Abay: «Dünie de özi mal da özi, Ğılımğa köñil bölseñiz» dep 19-ğasırda, progress jolınan şet qalğan qazaq saharasında aytqan bolsa, bwğan qalay tañ qalmasqa?!

 Bes asıl iske sen, onı ömirde jüzege asır! Öleñniñ ekinşi böliminde Abay jastardı osığan şaqırğan. «Aqıl senbey senbeñiz, Bir iske kez kelseñiz», «Sözine qaray kisini al, Kisige qarap söz alma» jäne «Jamandıqtan jirenseñ, Aşılarsıñ jılma jıl» degen aqıl-keñesteri sonıñ ayğağı. Ärbirin jiliktep wqtırıp, jas wrpaqtı özin-özi jetildiruge ündegen. Ayta bersek, öleñ twnğan ösiet, onıñ qay qaysı da eskirmeytin şın sözder. Osınau danalıq naqıldar törkini qaydan? 

 Öleñ soñında aqın:

Şın söz qaysı bile almay,
Är närseden qwr qalma.
Mwnı jazğan bilgen qwl –
Ğwlamahi Dauani, - deuimen şın sözdiñ iesi – ğwlamahi Dauani ekenin bildirgen. 

Ğwlamahi Dauani parsı jwrtınıñ ğwlama ğalımı, HU-ğasırda ömir sürgen. Onıñ «Ahlaqi Jalali» («Jalali etikası») attı kitabı Europa elderiniñ tilderine «Mwsılmandardıñ praktikalıq filosofiyası» degen atpen audarılıp, adamdıq tärbieniñ qaynarı sanalğan.  

Äzirge Abay Dauani ğwlamağa iek artqanın körip otırmız. Aldığa oza aytayıq, on jılday uaqıt ötkende qazaq oyşılı Şığıstıñ «bes asıl is» filosofiyası ğılımi negizde, jaña sapalı deñgeyde jañğırğan «tolıq adam» ilimin qalıptastırudı qolğa aladı. Tereñ izdenisinde hakim Abay «bes dwşpan» jarım adamnıñ, al «bes asıl» tolıq adamnıñ isteri ekenin anıqtap beredi.  Şübäsiz, «Tolıq adam» ilimi – hakim Abay jañalığı. Onıñ avtorı qazaq danışpanı dep bükil älemge jar saluğa qwqılımız.

Sonımen, twjıra kelgende, «Ğılım tappay maqtanba» – Abay «payda oylamay, ar oylaytın» şapağattı adam, kisilikti kisi boludı amanattağan öleñderiniñ alğaşqı qarlığaşı. Onda adamnıñ baqıttı bolu formulası jäne özin-özi jetildiru joldarı paş etilgen. Abay ösietiniñ el işinde maqal-mätelge, qanattı sözderge aynalu ürdisi osı öleñnen bastalğanın da ayta otırayıq. 

Asan Omarov 

Abai.kz

7 pikir