Býgin Mәjilisting jalpy otyrysynda «AMANAT» partiyasy fraksiyasynyng mýshesi Marhabat Jayymbetov Premier-Ministr Oljas Bektenovke Aral tenizin qalpyna keltiru boyynsha deputattyq saual joldapty.

Qúrmetti Oljas Abayúly!

Memleket basshysy keshe ótken Astana sammiytinin otyrysynda Aral mәselesine qatysty naqty әri jýieli baghyt - baghdar berip, su resurstaryn tiyimdi basqaru, sifrlandyrudy engizu jәne transshekaralyq ózender boyynsha kelisilgen sayasat jýrgizuding manyzyn aiqyndady. Búl - elding bolashaghyna baghyttalghan bayypty sayasat.

Aral mәselesi - Preziydent Qasym-Jomart Kemelúlynyn ýnemi nazarda ústap otyrghan manyzdy baghyttardyng biri. Sonyng ayasynda ónirde jýieli júmystar jýrgizilip, ekologiyalyq ahualdy jaqsartugha jәne infraqúrylymdy damytugha baghyttalghan bastamalar kezeng - kezenimen jýzege asuda. Aymaqta jol, su jәne әleumettik nysandardyng janaruy jergilikti dengeydegi júmystardyng túraqty týrde ilgerilep kele jatqanyn kórsetedi. Qiyndyghy kýrdeli ónirde týitkilderding sheshim tabuy - ýzdiksiz enbektin nәtiyjesi. Qúrghaghan teniz tabanynda jýrgizilip jatqan sekseuil egu jәne meliorasiyalyq sharalar tabighy ortany qalpyna keltiruge baghyttalghan manyzdy qadam retinde baghalanady.

Sonymen birge, osy ilgerileumen qatar, uaqyt kýttirmeytin, sheshimin qajet etetin kýrdeli mәseleler de bar. Aral taghdyry - tek tabighattyn ghana emes, tútas әlemnin bolashaghyna tikeley әser etetin ortaq jauapkershilik.

Degenmen, búl baghytta elimiz tarapynan keshendi әri auqymdy júmystar túraqty týrde jýrgizilip keledi. 2002 - 2008 jyldary Dýniyejýzilik bankpen birlesken «Syrdariya ózenining arnasyn retteu jәne Soltýstik Araldy saqtau» jobasy ayasynda ózenning ótkizu qabileti 350-den 700 m³/s deyin artsa, teniz kólemi 15,6-dan 27,1 km³ deyin úlghaydy, túzdylyq 23-ten 12 g/l deyin tómendedi, balyq aulau 400 tonnadan 8 myng tonnagha deyin ósti.

Qazirgi tanda jobanyng ekinshi kezeni qarastyryluda. Ol Kókaral bógetin Baltyq jýiesi boyynsha 42 m-den 44 m-ge kóteru, delita ekojýiesin túraqtandyru, drenaj sularyn suly-batpaqty alqaptargha búru, Qyzylorda jәne Týrkistan oblystaryndaghy irrigasiyalyq jýielerdi janghyrtu júmystaryn qamtidy. Joba ayasynda 180 is-shara josparlanghan, jalpy qúny 700 mlrd tengeden asady. Nәtiyjesinde Soltýstik Aral audany 3 151 km²-den 3 913 km²-ge, su kólemi 27 km³-den 34 km³-ge deyin artady!

AMANAT partiyasy Aral mәselesin baqylauda ústap, Jol kartasy ayasyndaghy bastamalardy jýieli týrde iske asyryp, ónirding ekologiyalyq jәne әleumettik týitkilderin sheshuge baghyttalghan naqty júmystardyng jýzege asuyna túraqty týrde yqpal etip keledi.

Jogharyda bayandalghannyng negizinde, Qúrmetti Oljas Abayúly, Aral mәselesin kýn tәrtibinen týsirmey, manyzdy jobalargha túraqty qoldau kórsetip kelesiz. Osyghan oray, tómendegi úsynystargha nazar audaruynyzdy súraymyn.

Birinshi. Soltýstik Aral tenizin saqtaudyng ekinshi kezenin jedel iske asyryp, Kókaral bógetin 2 metrge kóteru jobasyn tolyq qarjylandyru jәne ayaqtau. Osy arqyly tenizge jyl sayyn keminde 4 mlrd tekshe metr kóleminde kepildendirilgen su jetkizudi qamtamasyz etip, túzdylyq dengeyin 10 promilleden asyrmaytyn túraqty ekojýielik rejim qalyptastyru.

Ekinshi. Su resurstaryn tiyimdi paydalanu maqsatynda irrigasiyalyq jýielerdi janghyrtu, su shyghynyn azaytu jәne su ýnemdeu tehnologiyalaryn engizu boyynsha memleketaralyq ýilestirudi kýsheytu.

Ýshinshi. Transshekaralyq su kelisimderin kýsheytu arqyly túraqty su rejiymin qalyptastyru. Sonday-aq, Su resurstaryn túraqty basqaru mәseleleri boyynsha Ortalyq Aziya memleketterimen jәne halyqaralyq úiymdarmen yntymaqtastyqty kýsheytu.

Tórtinshi. Qúrghaghan teniz tabanynda sekseuil jәne túzgha tózimdi ósimdikterdi otyrghyzu kólemin úlghaytyp, olardyng jersinuin qamtamasyz etu, túraqty monitoring jýrgizu jәne shan-túzdyn taraluyn azaytu arqyly ekologiyalyq jәne densaulyq qauipterin tómendetu.

Besinshi. Aral ónirining әleumettik-ekonomikalyq damuyn qamtamasyz etu maqsatynda balyq sharuashylyghyn jýieli týrde damytu, su qoymalaryn janghyrtu jәne aldaghy uaqytta Esil - Torghay - Aral jobasyn kezen-kezenimen iske asyrudy qarastyru.

Qúrmetpen, Marhabat Jayymbetov

Abai.kz