Jwma, 29 Mamır 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 9576. Jazılğandar — 4900. Qaytıs bolğandar — 37
Kübirtke 1052 8 pikir 13 Naurız, 2020 sağat 12:14

Qorday oqiğası memlekettik til mäselesiniñ özekti ekenin körsetip otır

Qoğamda türli talqığa tüsip, eşkimdi bey-jay qaldırmağan Qordayda orın alğan qayğılı oqiğalarğa qatıstı Prezident tarapınan tiisti şeşimder tez arada qabıldandı. Oqiğa saldarın joyu maqsatında ükimettik komissiya qwrılıp, zardaptardı qalpına keltiruge kömek körsetilude. Biz mwnı tolıq qoldaymız.

Ayta ketuimiz kerek, postkeñestik köptegen elderge qarağanda elimizde wzaq jıldar boyı iri etnosaralıq qaqtığıstarğa jol bermey keldik. Öytkeni otız jılğa juıq boyı täuelsizdigimizdiñ eñ bir bastı wstanımı da memleket qwruşı wlt pen özge etnostardıñ tatulığı men birligi boldı. Onıñ üstine Qazaqstanda etnikalıq az toptarğa barlıq jağday jasalğan. Degenmen de kez-kelgen polietnikalıq memlekette etnosaralıq qaqtığıstar bolıp twratını ökinişti-aq. Etnosaralıq qatınas öte näzik dünie. Onı büldiru oñay, qalıpqa keltiru qiın. Memlekettiñ bastı baylığı – onda twrıp jatqan halıqtıñ birligi men tatulığı. Eger tatulıq bolmasa eñ aldımen zardap şegetin osı memleketti qwruşı wltı.

Elimizdi alañdatqan Qordaydağı oqiğalar äli de bolsa şeşimin tappay kele jatqan öte kürdeli mäselelerdiñ jıldar boyı qordalanıp qalğanın aytuımız kerek. Eşbir janjal men qaqtığıstar ayaq astınan payda bolmaytını anıq. Äueli olardıñ belgili bir indikatorları qalıptasadı. Sondıqtan da onıñ aldın ala köre bilip, oğan jol bermeudiñ äreketi jasaluı kerek edi. Olardıñ eñ negizgisi auıl-aymaqtardağı jastar arasındağı jwmıssızdıq, äleumettik teñsizdikterdiñ kedeyşilikke, al olardıñ öz kezeginde tözbeuşilik, kinämşildik, retsiz ayıptauına, psihologiyasına, etnikalıq toptar arasındağı bilikke negizdelgen äleumettik qayşılıqtarğa alıp keletini sözsiz. Qoğamdağı auır twrmıstan qajığan, äleumettik twrmıstarına aşınğan azamattar keybir ädiletsizdik, jauapsızdıq, zañdıq şeşimderin tappay jürgen mäseleler, qwqıq qorğau organdarına, bilikke degen halıqtıñ bir tobınıñ senimsizdigi, jemqorlıqtıñ kesirinen payda bolatın reniş, aşu-ızalar, Qorday oqiğasınan anıq körinis berdi. Bizde osı kezge deyin işki sayasi qatınastar men twraqtılıqtı qamtamasız etu jäne etnostarmen taldau öz därejesinde jürgizilgen joq. Etnikalıq qatınastar, etnosaralıq tüsinistik pen dostıq şınayı sezimderden göri keşegi Keñes däuirinen mwra bolıp qalğan qwrğaq nasihattauşılıq pen jalañ wrandardan qwrılğan.

Sonımen qatar eldegi etnostardı biriktiru arqılı qazaqstandıq biregeylik qalıptastıru maqsatına jete almadıq. Anklav retinde ömir sürip kele jatqan etnostardıñ twrmıs-tirşiligi, tanım-tüsinigi, tarihqa, memleketke közqarası ärtürli bolğandıqtan, olardıñ jas wrpaqtarı qazaq qoğamınıñ qwndılıqtarına tolıqqandı beyimdelip kete almauda. Alayda olardıñ barlığı qazaq eliniñ azamattarı.

Täuelsiz elimizdiñ liberaldı wlttıq, köp etnostı şielenissiz qoğam retinde damıtu üşin elde ömir sürip jatqan türli etnikalıq toptardıñ integraciyası men olardıñ birtwtas memleket qwruşı wlttıñ aynalasına jwmıluına bağıttalğan sayasat jürgizudiñ keşendi is-şaraları qabıldanuı kerek dep esepteymiz. Onıñ işinde etnikalıq toptardıñ qonıstıq, sociomädeni, ağartuşılıq, oqşaulanuına jol bermeytindey sipatta wyımdastıru, türli etnikalıq toptıñ ökilderi arasınan halıq sanı köp aymaqtardan twrğındarı az öñirlerge qonıs audaru bağdarlamasına, eñbek köşi-qonına qatısuşılardı ıntalandıruda qarastırıluı kerek. «Serpin» bağdarlamasın da tiimdi paydalanğan jön. Sonımen birge etnostar twratın jerlerge memleket ärdayım monitoring jasap, ondağı onomastika, til jäne t.b. qordalanğan dünielerdi baqılap, saraptap otıru qajet.

Qorday oqiğası elimizde memlekettik til mäselesiniñ özekti ekenin tağı bir körsetti. Elimizde 2011-2020 jıldarğa arnalğan tilderdi damıtu bağdarlaması boyınşa 2020 jılı memlekettik tildi Qazaqstan halıqtarınıñ 95 payızı erkin meñgeru kerek edi, ökinişke oray milliardtağan qarjı bölingen osı bağdarlama öz nätijesin bermedi. Bwğan kim jauap beredi? Qalıptasqan demografiyalıq jağdayğa baylanıstı qazaq tili tek memlekettik qana emes, wltaralıq tilge aynalatın kezeñge jetkenin barlığımız körip otırmız. Qazaqstan 130-dan astam wlt pen etnostarğa ortaq meken bola alğanımen, qazaq tili osı kezge deyin olar üşin ortaq til bola almağanı asa ökinişti. Memleket, tarih, til – twtas wğımdar. Bizde memleket tarihın, tilin bilmeytin, qazaq mädenieti men onıñ wlttıq qwndılıqtarına qwlıqsız qaraytın etnos ökilderiniñ keybir buındarı ösip kele jatqandığı bayqaladı. Sondıqtan memleket twtastığı men birligi üşin ortaq qwndılıqtar qalıptastırıp wlttıq ruhani bağdarlamalar türli diasporalar arasında keñinen nasihattap otıru qajet.

Ükimet tarapınan qabıldanıp jatqan äleumettik-ekonomikalıq is-şaralar bwqara halıqtıñ jağdayın jaqsartuğa älide jetkiliksiz. Halıq öz twrmıstarınıñ naqtı tüzelgenin tolıqqandı sezindi dep ayta almaymız. Elimizdegi eñ tömengi jalaqı men eñ tömengi kün köris deñgeyin arttırudıñ tetikteri jasaluı kerek.

Äleumettik jeli – qoğamdağı ärbir adamnıñ eşbir erekşeligine qaramastan öz oyın bildiretin aşıq alañğa aynaldı. Ötirik pen şınayı aqparattı ajıratu ülken mäsele bolıp twr. Qarapayım adami qwndılıqtar, meyirimdilik pen janaşırlıq, ar-namıstıñ ornına qatıgezdik, jek köruşilik, şıdamsızdıq, qorlauşılıq siyaqtı adamzat balasınıñ eñ jaman qasietteri alğa şıqqanı ökinişti. Alayda erkindik bar da, esiriktik bar. Äleumettik jeliler men messenjerlerde, beyne jäne audio materialdarda elimizdiñ täuelsizdigi men twtastığına qauip töndiretin jäne wlttıq arazdıq pen alauızdıqtı qozdıratın arandatuşılıq materialdar, eldiñ bilik organdarınıñ qadir-qasietin tüsiretin laqap ayıptaular men ösek-ayandar, beypil sözder men körinister etek alıp bara jatır.

Sondıqtan da ükimet elimizdiñ aqparattıq qauipsizdigine barınşa nazar audarıp, qasaqana jalğan aqparat taratıp, halıqtı tärtipsizdikke şaqıratın kez kelgen arandatuşılıqqa qwqıqtıq negizde qatañ jaza qoldanudı qataytu kerek dep esepteymin.

Mwrat Baqtiyarwlı,

Senat deputatı. 

Abai.kz

8 pikir