Seysenbi, 29 Qyrkýyek 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Júqtyrghandar — 107833. Jazylghandar — 102805. Qaytys bolghandar — 1699
Kýbirtke 1578 8 pikir 13 Nauryz, 2020 saghat 12:14

Qorday oqighasy memlekettik til mәselesinin ózekti ekenin kórsetip otyr

Qoghamda týrli talqygha týsip, eshkimdi bey-jay qaldyrmaghan Qordayda oryn alghan qayghyly oqighalargha qatysty Preziydent tarapynan tiyisti sheshimder tez arada qabyldandy. Oqigha saldaryn joyu maqsatynda ýkimettik komissiya qúrylyp, zardaptardy qalpyna keltiruge kómek kórsetilude. Biz múny tolyq qoldaymyz.

Ayta ketuimiz kerek, postkenestik kóptegen elderge qaraghanda elimizde úzaq jyldar boyy iri etnosaralyq qaqtyghystargha jol bermey keldik. Óytkeni otyz jylgha juyq boyy tәuelsizdigimizdin en bir basty ústanymy da memleket qúrushy últ pen ózge etnostardyn tatulyghy men birligi boldy. Onyn ýstine Qazaqstanda etnikalyq az toptargha barlyq jaghday jasalghan. Degenmen de kez-kelgen polietnikalyq memlekette etnosaralyq qaqtyghystar bolyp túratyny ókinishti-aq. Etnosaralyq qatynas óte nәzik dýniye. Ony býldiru onay, qalypqa keltiru qiyn. Memlekettin basty baylyghy – onda túryp jatqan halyqtyn birligi men tatulyghy. Eger tatulyq bolmasa en aldymen zardap shegetin osy memleketti qúrushy últy.

Elimizdi alandatqan Qordaydaghy oqighalar әli de bolsa sheshimin tappay kele jatqan óte kýrdeli mәselelerdin jyldar boyy qordalanyp qalghanyn aytuymyz kerek. Eshbir janjal men qaqtyghystar ayaq astynan payda bolmaytyny anyq. Áueli olardyn belgili bir indikatorlary qalyptasady. Sondyqtan da onyn aldyn ala kóre bilip, oghan jol bermeudin әreketi jasaluy kerek edi. Olardyn en negizgisi auyl-aymaqtardaghy jastar arasyndaghy júmyssyzdyq, әleumettik tensizdikterdin kedeyshilikke, al olardyn óz kezeginde tózbeushilik, kinәmshildik, retsiz ayyptauyna, psihologiyasyna, etnikalyq toptar arasyndaghy biylikke negizdelgen әleumettik qayshylyqtargha alyp keletini sózsiz. Qoghamdaghy auyr túrmystan qajyghan, әleumettik túrmystaryna ashynghan azamattar keybir әdiletsizdik, jauapsyzdyq, zandyq sheshimderin tappay jýrgen mәseleler, qúqyq qorghau organdaryna, biylikke degen halyqtyn bir tobynyn senimsizdigi, jemqorlyqtyn kesirinen payda bolatyn renish, ashu-yzalar, Qorday oqighasynan anyq kórinis berdi. Bizde osy kezge deyin ishki sayasiy qatynastar men túraqtylyqty qamtamasyz etu jәne etnostarmen taldau óz dәrejesinde jýrgizilgen joq. Etnikalyq qatynastar, etnosaralyq týsinistik pen dostyq shynayy sezimderden góri keshegi Kenes dәuirinen múra bolyp qalghan qúrghaq nasihattaushylyq pen jalan úrandardan qúrylghan.

Sonymen qatar eldegi etnostardy biriktiru arqyly qazaqstandyq biregeylik qalyptastyru maqsatyna jete almadyq. Anklav retinde ómir sýrip kele jatqan etnostardyn túrmys-tirshiligi, tanym-týsinigi, tariyhqa, memleketke kózqarasy әrtýrli bolghandyqtan, olardyn jas úrpaqtary qazaq qoghamynyn qúndylyqtaryna tolyqqandy beyimdelip kete almauda. Alayda olardyn barlyghy qazaq elinin azamattary.

Tәuelsiz elimizdin liyberaldy últtyq, kóp etnosty shiyelenissiz qogham retinde damytu ýshin elde ómir sýrip jatqan týrli etnikalyq toptardyn integrasiyasy men olardyn birtútas memleket qúrushy últtyn aynalasyna júmyluyna baghyttalghan sayasat jýrgizudin keshendi is-sharalary qabyldanuy kerek dep esepteymiz. Onyn ishinde etnikalyq toptardyn qonystyq, sosiomәdeni, aghartushylyq, oqshaulanuyna jol bermeytindey sipatta úyymdastyru, týrli etnikalyq toptyn ókilderi arasynan halyq sany kóp aymaqtardan túrghyndary az ónirlerge qonys audaru baghdarlamasyna, enbek kóshi-qonyna qatysushylardy yntalandyruda qarastyryluy kerek. «Serpin» baghdarlamasyn da tiyimdi paydalanghan jón. Sonymen birge etnostar túratyn jerlerge memleket әrdayym monitoring jasap, ondaghy onomastika, til jәne t.b. qordalanghan dýniyelerdi baqylap, saraptap otyru qajet.

Qorday oqighasy elimizde memlekettik til mәselesinin ózekti ekenin taghy bir kórsetti. Elimizde 2011-2020 jyldargha arnalghan tilderdi damytu baghdarlamasy boyynsha 2020 jyly memlekettik tildi Qazaqstan halyqtarynyn 95 payyzy erkin mengeru kerek edi, ókinishke oray milliardtaghan qarjy bólingen osy baghdarlama óz nәtiyjesin bermedi. Búghan kim jauap beredi? Qalyptasqan demografiyalyq jaghdaygha baylanysty qazaq tili tek memlekettik qana emes, últaralyq tilge aynalatyn kezenge jetkenin barlyghymyz kórip otyrmyz. Qazaqstan 130-dan astam últ pen etnostargha ortaq meken bola alghanymen, qazaq tili osy kezge deyin olar ýshin ortaq til bola almaghany asa ókinishti. Memleket, tariyh, til – tútas úghymdar. Bizde memleket tarihyn, tilin bilmeytin, qazaq mәdeniyeti men onyn últtyq qúndylyqtaryna qúlyqsyz qaraytyn etnos ókilderinin keybir buyndary ósip kele jatqandyghy bayqalady. Sondyqtan memleket tútastyghy men birligi ýshin ortaq qúndylyqtar qalyptastyryp últtyq ruhaniy baghdarlamalar týrli diasporalar arasynda keninen nasihattap otyru qajet.

Ýkimet tarapynan qabyldanyp jatqan әleumettik-ekonomikalyq is-sharalar búqara halyqtyn jaghdayyn jaqsartugha әlide jetkiliksiz. Halyq óz túrmystarynyn naqty týzelgenin tolyqqandy sezindi dep ayta almaymyz. Elimizdegi en tómengi jalaqy men en tómengi kýn kóris dengeyin arttyrudyn tetikteri jasaluy kerek.

Áleumettik jeli – qoghamdaghy әrbir adamnyn eshbir ereksheligine qaramastan óz oyyn bildiretin ashyq alangha aynaldy. Ótirik pen shynayy aqparatty ajyratu ýlken mәsele bolyp túr. Qarapayym adamiy qúndylyqtar, meyirimdilik pen janashyrlyq, ar-namystyn ornyna qatygezdik, jek kórushilik, shydamsyzdyq, qorlaushylyq siyaqty adamzat balasynyn en jaman qasiyetteri algha shyqqany ókinishti. Alayda erkindik bar da, esiriktik bar. Áleumettik jeliler men messenjerlerde, beyne jәne audio materialdarda elimizdin tәuelsizdigi men tútastyghyna qauip tóndiretin jәne últtyq arazdyq pen alauyzdyqty qozdyratyn arandatushylyq materialdar, eldin biylik organdarynyn qadir-qasiyetin týsiretin laqap ayyptaular men ósek-ayandar, beypil sózder men kórinister etek alyp bara jatyr.

Sondyqtan da ýkimet elimizdin aqparattyq qauipsizdigine barynsha nazar audaryp, qasaqana jalghan aqparat taratyp, halyqty tәrtipsizdikke shaqyratyn kez kelgen arandatushylyqqa qúqyqtyq negizde qatan jaza qoldanudy qataytu kerek dep esepteymin.

Múrat Baqtiyarúly,

Senat deputaty. 

Abai.kz

8 pikir