Düysenbi, 25 Mamır 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 8531. Jazılğandar — 4352. Qaytıs bolğandar — 35
Aqmıltıq 1517 13 pikir 16 Naurız, 2020 sağat 11:54

«Qazaqstandağı orıs tiline tönip twrğan qauip joq»

Mına zaman bizge «Qazaq tilin naşar biletin nemese mülde tüsinbeytin özge wlttıñ orıs tildi balaların mektepte qalay oqıtu kerek?» degen zañdı swraqtı alğa tarta bastadı. Öytkeni 30 jıl boyı orıs mektebin bitirgender bir auız qazaqşa bilmey qazaq eliniñ azamatına aynalıp, şendi qızmette memlekettik tilimizdi belden basıp, otarşılar tilinde halıqqa qızmet etip keledi. Bwğan toqtau bar ma?! Bolsa qalay?! Soltüstiktegi körşimiz orıs tili paydasına, şığıstağı körşimiz qıtay tili paydasına öz memleketterinde osı atalğan problemanı özge tildegi mektepterdi birjola jabu arqılı şeşe bildi. Biz nege osını qazaq tiliniñ paydasına şeşpeymiz. Oğan ne kedergi!?

Qazaq mektebin öz elinde japqan Qıtay men Reseydiki dwrıs. Öytkeni, memlekettik tilden özge tilde bilim alu wlttıq qauipsizdikke tikeley jikşildik qaterin töndiredi. Arağa iritki saladı. 

Iä, «Qazaqstandağı orıs tiline tönip twrğan qauip joq». Biraq bizge alıp qos körşimiz Qıtay men Reseydiñ bilim beru jüyesinen üyrenetin dünieler köp. Orıstar barlıq wlttıq federaldıq okrugterinde tegi orıs emes wlttardıñ şäkirtterine ana tilin tek fakul'tetivtik negizde oqıp üyrenudi jolğa qoyıp, barlıq bilim oşaqtarın birıñğay orıs tilinde bilim beruge köşirdi. Al wltı orıs şäkirtterdiñ bwl sabaqtarğa qatısu-qatıspauı öz erkinde. Eşkimde olardı jergilikti wlttıñ tilin oquğa mindettey almaydı. 

Mısalı KSRO qwramına tek 1944 jılı ğana qosılğan Tıva respublikasında tek 9 mektep qana tıva tilinde bilim beredi. Al qalğandarında 1 sınıptan bastap tek orıs tilinde ğana oqıtadı. Saha elinde tek bir gimnaziya ğana saha tilinde bilim berude. Bizdiñ elimizde qazir wzasa 200 nemese bar bolğanı 20-30 oquşıları ğana qalğan Soltüstik pen Şığıstağı irli-wsaqtı mektepterdi 1 sınıptan bastap, birte-birte qazaq tildi mektepke aynaldırudı 2021 oqu jılınan bastap qolğa alu kerek. Biraq orıs tildi balalar qazaqşa müldem bilmeydi, ne tüsingenimen öz oyın ayta almaydı. Sonda qazaq biligi osığan baylanıstı ne isteui kerek!? Ärine ärisi Qıtay, berisi RF täjiribesine süyenui kerek. Orıs tildi şağın mektepterdi jappay biz birtwtas wlttıq memleket qwra almaymız. Qazaq tildi mektepti kerek etetin Oñtüstiktegi ağayındı onda attap bastıra almaymız. Qazaqtar Soltüstik pen Şığısqa qonıstanuı üşin onda tek qazaqşa bilim beretin mektepter boluı kerek.

RF wlttıq fedraldıq okrugterdegi jikşildiktiñ aldın alıp, öz memlekettik twtastığın saqtap qalu üşin osı qadamğa barıp otır. Biz nege osını qolğa almaymız. Sonda Qordaydağı siyaqtı oqiğalar orın almaydı. Äri bilim beru salasına tübegeyli reforma jasap, wltaralıq qatınastağı 30 jıl boyı jiberilgen qatelikterden arılamız. 

Nege biz Tıvanı söz etip otırmız. Endi soğan türik azamatı Zafer Dogan-nıñ saraptama maqalası arqılı jauap bereyik.

«Orıs tilin naşar biletin nemese mülde tüsinbeytin tıva balaların mektepte qalay oqıtu kerek?» degen zañdı swraq tuındaydı.

Tıva özge wlttıq respublikalardan müldem özgeşelenip twradı. Bwl el wzaq uaqıt boyı monowlttı bolıp keldi, onıñ sebebi Resey qwramına engenine seksen jıldan az-aq asıp otır.  Bwl uaqıt eki wrpaq auısuına döp keledi. Sol sebepti orıs tilin naşar biletin tıva balaları basqa da öz qwrbıları syaiqtı orıs sınıptarına arnalğan bağdarlamağa säykestendirilgen oqulıqtarmen bilim aluğa mäjbür. Olar bwl orayda özderin tım ıñğaysız sezinip, oquğa degen qwlıqtılıqtarın joğaltıp aladı.

Onıñ üstine Tıva mektepterinde ana tilin oqıtuğa bölingen sağat sanı da qısqartıldı. Osığan oray wstazdar jappay dabıl qağuda. Tıva ädebi tilin oqıtuğa bölingen sağat sanı jetimsiz. Olar ädebi tilde kösile öz oyın bildire almay, tek auızeki söyleu mänerin ğana qanağat twtatın boladı.

Bwlan bölek tağı bir şetindik bar. Keybir ata-analar öz balaların tıva tilin oqıtatın sabaqtardan bostatuın swrağan ötinişter jazuda. Bwnday ata-analar ana tilin oqıtudan balanı ajıratuşılıq olardıñ öz qağınan jerip, bir kezderi özderimen tıva tilinde söylesip, ertegi aytıp bergen atası men äjesine jattanıp, özge wlttıñ ökiline aynalıp şığa keletindigin wğına ma eken!?

Bwl arada qayğıra eske alatın dünie – Itjeken men Qiır Şığıstağı wlıstardı birte-birte ana tilinen ayırıp, orıs tildi halıqqa aynaldıru ürdisi. Nätijesinde atalğan wlıstar ruhani-mädeni mäñgürtke aynalıp şığa keldi».

Tüyin. Orıs tildi azşılıq osı uaqıtqa deyin öz derbestigin QR sayasat, bilim beru jäne qoğamdıq-äleumettik salalarda saqtap keldi. Elimizdiñ monowlttıq sipatı bwğan öz özgerisin engize bastadı. Sonıñ biri – özin aqtamağan «wştwğırlı til» sayasatı. Bwl sayasat öz jemisin elimizdegi özbek, wyğır jäne täjik mektepterinde ğana bere aladı. Otarlıq däuirden mwrağa qalğan orıs tilinde bilim beru salasın «qazaqi bir tildilikpen» 1 sınıptan bastap 2021 jılı birjola almastıratın kez keldi. Qazaqstanda eñ özekti mäsele bala sanı 200 jetpeytin bilim oşaqtarın birte-birte satılay qazaq tilinde bilim beruge köşui kerek degen talaptı qabırğasınan qoyatın kez keldi. Biz ana tilimizde bilim alğan diaspora ökilderi arqılı ğana Täuelsiz memleketimizdi saqtap qala alamız. Osı bağıtta qazaq tildi elektoratınıñ talap-tilegin eskergen sayasi partiyalar men qoğamdıq qozğalıstar keñ kölemdi keşendi nasihattıq-aqparattıq jwmıs jasauğa köşui şart. Olay etpese, onda bizge sanda bar, sanatta joq onday partiyalar men qozğalıstardıñ ne keregi bar, özi!?

Balama retinde qazir bilim berip jatqan Qazaqstandağı tolıq keşendi orıs mektepterin qazaq wltınıñ aymaqtağı üles salmağına oray 70-30% nemese 50-50% qos tildi bilim beruge köşirudi sayasi partiyalar men qoğamdıq qozğalıstar qazaq biliginen talap etui kerek. Al, 200 baladan kem şäkirtteri bar mektepterdi birjola qazaqtandıratın kez keldi. 

Orıs tilin kerek etken şäkirt eşkimniñ kömeginsiz özi-aq üyrenip ala aladı. Nege oğan qazaq aqşasın qor qılıp şaşuımız kerek!?

Äbil-Serik Äliakbar

Abai.kz

13 pikir