Düysenbi, 25 Mamır 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 8531. Jazılğandar — 4352. Qaytıs bolğandar — 35
Abay mwrası 1160 3 pikir 16 Naurız, 2020 sağat 13:10

«Sen esirke, tınış wyıqtat, baq sözime!...»

(Abaydıñ «Ölsem ornım – qara jer sız bolmay ma» öleñine tüsinik)

«Ölsem ornım qara jer sız bolmay ma» (1898) – jas öskinge arnap til qatqan, mwñın şaqqan rekviem – qoştasu öleñ. Bolıstıq saylauda Abayğa qamşı tigen edi, öleñ sonıñ öşpes izi. Bwl jayında Twrağwl bılay dep aşına da tolğana jazadı: «Bizdiñ qazaq sorlı mansapqa talaspay jüre me? 1898 jılı saylau bolğanda, bwrınğı Mwqır atanğan eldiñ saylauına meniñ äkem barğan.  ...Mwqır bolısınıñ işindegi meniñ äkemniñ tileulesteri ...jalınıp, jalpayıp aparğan. Aqılı közinde, eldigi de, jaulığı da qas pen közdiñ arasında twratwğın sorlı qazaq, meniñ äkemdi körgen soñ, äkemniñ dosı jaqqa qaray auısa bastasa kerek. Bastığı Orazbay, joldastarımen osınıñ özine qol tigizip bir tañba salmasaq, el eski ädetimen aua beredi desip, ueznoydıñ qasında äñgimelesip otırğan Abayğa qoldarıñdı tigizip janjal şığarıñdar dep jibergen. ...Tayaq tidi ne, timedi ne, äyteuir, «Abaydı wrdıq!» degen atın köterip mwratına jetti».  

Aqşatau bauırı, gül jaynağan Köşbike jaylauı. Sol jerden «Abay sabaldı» degen söz qazaq dalasın şarlap-aq ketti. Sezimtal Şäkärimdi birden eseytken de osı oqiğa. Onı: «Dedi bir oy – köziñdi aş!» dep bildirgen. Ol keyinirekte de jürektegi eski jaranı jasıra almay:

Sonıñ da tilin almadıñ,
Sabadıñ, söktiñ, qarğadıñ.
Körine qaşan kirgenşe,
Arsıldap ittey qalmadıñ, dep zamandastarına aşu-ızasın tögedi. «Sabadıñ» Mwqır oqiğası.  Osı oqiğa izi Abayda «Boldı da partiya», «Jürekte qayrat bolmasa», «Auru jürek aqırın soğadı jay» degen öleñderinde jalğasın tabadı. 

Osımen, jeti şumaq avtobiografiyalıq qoştasu öleñge keleyik.

Ölsem, ornım qara jer sız bolmay ma,
Ötkir til bir wyalşaq qız bolmay ma.
Mahabbat, ğadauatpen maydandasqan,
Qayran meniñ jüregim mwz bolmay ma!   

Öleñ «ölsem» dep bastalğannan-aq jekeniñ mwñ-şerinen asıp, tereñge tartadı. Jan men tän talası (ruh pen materiya küresi) – qoğam damuın anıqtaytın negizgi zañdılıq. Oğan qosa, är adamnıñ jüregi arqılı ötetin wlı maydan. Abay jüregin jaralağan da osı maydan.  Payğambarımız Mwhammed (s.ğ.s.) ümbetin öz näpsisine qarsı küreske şaqırıp, oğan «Ülken jihad» dep at qoyğan (arabtıñ «jihad» sözi «soğıs aşu» mağınasında). Abay: «Jas bala anadan tuğanda eki türli minezben tuadı» (7-söz) deydi. Biri – jan tilegi, sol üşin adam jüregi köpşil, meyirim, ädiletke tolı. Ekinşi minezi – özimşil, qatigez, künşil, qızğanşaq. Mwnı – näpsi, yağni tän tilegi deymiz.  Eki jaq – eki minez. Ekeuiniñ talası sananı özgertpek. Jan tileuimen sana (aqıl-parasat) jetilmek, tän bilegen jerde tömen qaray qwldıramaq.

Osı oy-payım twrğısınan şumaqta Abay ötkir tildi (söz önerin) nayza etip, sanalı ğwmırın jan qalauımen ötkergen sırın aşqan dep tüyemiz.   

Kelesi qos şumaq – basınan keşken qilı tağdırı turalı. «Sizderge erkin tier, bayqap qara» dey kele, şumaqtı: «Qanı qara bir janmın, janı jara!» dep qorıtqan. Fäni ömir – dañğıl emes, oylı-şwñqırlı «imek jol». «Küyesiz qazan, qatesiz pende joq» deydi halqımız. Abaydıñ da ädiletsiz küydirme, «asau jürek ayağın şalıs basqan jerin tauıp», ruhımdı jol-jobasız jazalama dep eskertip otırğanı sol.

Ortañğı şumaqta osı oyı bılayşa jalğasın tabadı:  

Jüregiñniñ tübine tereñ boyla,
Men bir jwmbaq adammın, onı da oyla.
Soqtıqpalı, soqpaqsız jerde östim,
Mıñmen jalğız alıstım, kinä qoyma! 

Köpke ayan, Abay «jürek» sözin jii qoldanğan. Öytkeni, ol jan mekeni ğana emes, adam men Alla arasın jalğauşı köpir dep sengen. Bwrındarı jastarğa aytqan «tereñ oy (bes asıl istiñ biri) oyla», «jürek közin aş», «arlı, adal adam bol», «öziñdi tanı, miniñdi tüze», «estiniñ sözin esker» siyaqtı äkelik ösietterin bwl jolı «jüregiñniñ tübine tereñ boyla» dep eske saladı.

Bir qızığı, 1977 jäne 2005 jılğı jinaqtar – «Jüregimniñ» dep, al 1945, 1961, 1968, 1976, 1995 jılğı jinaqtar – «Jüregiñniñ» dep basqan. Baqsaq, birizdilik joq. Qaysısı jön? Özge öleñderinen kömek swrayıq.

«Özgege, köñilim, toyarsıñ» (1890) öleñinde Abay:

Jüregiñmen tıñdamay,
Qwlağıñmen qarmarsıñ, – dep uayımsız salğırttı şenegen. Kelesi «Senbe jwrtqa, twrsa da qanşa maqtap» (1897) öleñinde bılay dep keñes beredi:

Jüregiñe süñgi de, tübin közde,
Sonan tapqan – şın asıl, tastay körme!   

Kördiñiz be, Abay birinşi öleñde – jüregiñmen tıñda dese, ekinşide – jüregiñe süñgi degen! 1898 jılğı öleñde basqa aytqan deu qisınğa tompaq bolmaq. Demek, dwrısı «Jüregiñniñ tübine tereñ boyla». Bwl «Öziñdi-öziñ tanı, jetiluge wmtıl!» dep wqtırğanı. Äytpese miniñdi qaytip tüzetpeksiñ.

«Men bir jwmbaq adammın...» degenine qayta oralayıq. Aqiret qwpiyasın, dünieniñ körinbegen sırın «tılsım» deymiz. Köpşilikti közi körgen, özi wqqan närseler ğana tartadı, al tılsımğa, ol turalı tübi tereñ sözge qay zaman qauımı bolmasın nietsiz. Öytkeni, haqiqattı tüsinu, qabıldau bilimnen emes, jürekten. Abay «men bir jwmbaq adammın» dep osını astarlap aytqan degen pikirdemiz. 

Halıq ruhın oyatu, qazaq kökiregine adamgerşilik säulesin tüsiru. Tolağay Abay osı zor missiyanı öz iığına aldı, orındap şıqtı. Dos taba almay, jalğızdıq tragediyasın da keşti. Osı şındıqtı özi aytıp ketpese, keler wrpaq türli kinä artuı mümkin-au. Sondıqtan ortañğı şumaqtı aqın: «Mıñmen jalğız alıstım, kinä qoyma!» dep qorıtqan. Mınağan qarañız: «Qazaqtı wlıqtamağan, orısşıl bolğan, otarşıl bilikke qarsı twrmağan» dep kinä qoyğandar aramızda az emes qazir. Jarıqtıq qalay köre bilgen?...

Endi besinşi şumaqqa köşeyik. Onda da qat-qabat büguli astar bar.  

Jasımda albırt östim, oydan jıraq,
Aylağa, aşuğa da jaqtım şıraq.
Erte oyandım, oylandım, jete almadım,
Etekbastı köp kördim elden biraq.

Nebarı tört jolğa Abay ömiriniñ eki böligin sıyğızğan. Aldıñğı eki jol – 33 jasqa, yağni sottı bolğanğa deyingi ömiriniñ aynası. Bwl aqınnıñ «ğılım bar dep eskermegen» albırt şağı. Twrağwl:   «Äkemniñ jüzi aşıq, ajarı sırtında, közi ötkir, aşuı da, quanuı da jıldam, şiraq jandı adam edi» dep äzirge oydan jıraq, bolıstıq qızmettegi Abaydı sipattağan dür. 

Abay ömiriniñ oylı, şığarmaşılıq böligi qaşan, qalay bastalğan? İsti bop, tergeuge tüsken 1878-1884 jıldardan. Osılay dep kesip aytamız. Öytkeni, tap osı bes-altı jıl aqın közqarasına tübegeyli özgeris äkeldi, bir, ğılım sarasın naq osı aralıqta taptı, eki. Söytip, «erte oyandım» jäne «oylandım» deuimen Abay osı eki närseni aytqanı haq. Oğan dälel töl öleñderi, äsirese, keyinnen tabılğan «Jaña zakon» attı wzaq jırı.  

«Jete almadım...». Osı ökiniş tereñin de teksereyik. 

Abayğa alğaş ret «qayğı oylatqan» tergeu qıspağı dedik. Ol qayğı men «el-jwrttı qaytsem oyatam, onı özge halıqtarmen qaytsem teñestirem» degen arman-añsar tamırlastığına ağartuşılıq poeziyası dälel. Mäselen, 1891 jılı  «Tüzetpek edim zamandı, Özimdi tım-aq zor sanap», – deydi. Tüzetpekşi qos qaruı – aqındıq pen qayratkerlik. «Quatı ottay bwrqırap» (1898) öleñinde osı ekeuimen «neşe türli ayla ettim» deydi. Sol aylanıñ biri – qazaqtıñ oy jüyesin, minezin tüzeuge arnap jazğan «Ğaqliya» kitabı bolatın. Biraq..., «Oyanbay qaldı, qayran jwrt!» dep moyındaydı Abay.

Olay bolsa, «jete almadım» degeninde qazaqtı qalıñ wyqıdan oyata almadım, erkin el bolğan şağına jetpedim degen astar barı anıq siyaqtı. 

Soñğı jol – «Etekbastı köp kördim elden biraq». Bwl etekten tartqan nadannıñ köptigin, jaqın aynalası da tüsinbey, jalğız qalğanın aytqanı. Wlı jürekti eñ köp jaralağan da – osı jäytter edi.  

Söytip, 1878 – 1898 jıldar aralığı Abay ömiriniñ eñ kürdeli böligi bolğanına köz jetkizemiz. Öz kezeginde onıñ ağartuşılıq jäne oyşıldıq degen eki asu-belesi bar. Besinşi şumaqqa tüsinik osımen tämam.    

Altınşı şumaq «etekbastılıq» jaylı bayandauınıñ jalğası: 

Oy kirgeli timedi erik özime,
Sandalmamen kün keşken tüspe izime.
Özi ermey, erik bermey, jwrt qor etti,
Sen esirke, tınış wyqtat, baq sözime!        

Tağı aytayıq, «oy kirgeli» degeni 1878 jılı 12 ayıppen tergeuge tüsken kezi. Osı jıldan 1898 jılğa deyingi aralıq tüp-tügel kürespen ötti. Özime «erik timedi» deytini sol. «Sandalmamen kün keşken tüspe izime» – öz sözinen basqa sözdi wqpağan ortada kün keşkenin aytqan. Sol ortamen alıs-tartıstıñ soñı – Mwqır oqiğası boldı. 

«Özi ermey, erik bermey, jwrt qor etti». Jwrt özi ermegen äri erik te bermegen. Nege? Öytkeni, 1868 jılı qabıldanğan «Jaña nizam» zañımen qazaq eli erkindigi tolıq joyıldı. Bwl eldiñ siqı (ruhı, minezi) bwzıldı degen söz.  Abay surettegen keyipkerler – atalğan zañğa süyengen otarşıl biliktiñ önimderi. Oquşı jastarğa bayıptap tüsindirer jäyt osı.

Ekşep otırğan şumaqtı Abay: «Sen  esirke (keler wrpaq), tınış wyqtat (ruhım şattansın), sözime baq (ösietimdi esker)!» dep sabaqtağan. Ğwlamağa eñ asıl arman-tilek «Sözime baq!» bolğanı kümän tuğızbasa kerek. 

Endi soñğı şumaqqa köşeyik.

İşim – tolğan u men ört, sırtım dürdey,
Men kelmeske ketermin tük öndirmey.
Öleñ şirkin – ösekşi, jwrtqa jayar,
Sırımdı toqtatayın ayta bermey.    

Älbette, şumaq qapalıq pen küyzeliske tolı siyaqtanadı. Alayda bas abaytanuşı M. Äuezov özgerek payımdağan. «Öleñdi Abay oylı jalğızdıñ jaqsı, momın, sanalı äzilimen ayaqtaydı, – deydi Mwhañ. – Öz öleñin sol äzilmen «ösekşi» dep atandıradı.  Ömir, tirlikke lağnat-qarğıs aytpaydı. Tirşilik esigin aqırın jauıp, anıq dana aqınnıñ keñ, sabırlı minezdiligimen ketip jatır. Ol minezdiliktiñ tiregi – bolaşaqqa ümitpen qarauında, küdiksiz senuinde. Osınday tereñde jatqan tüyinderine qarap bwl öleñdi biz Abay ömiriniñ soñğı şağınıñ qorıtındısı deymiz». 

Wlı Abay – tragediyalıq emes, kerisinşe, ömirge qwştar, keler zamanğa ümit artqan, bolaşaq wrpaqqa sengen renessanstıq twlğa. Ol meyirimdi Jaratqan Ie qazaqtı tığırıqtan alıp şığuğa jibergen «haqiqat wşqını» (Äuezov). Mwhañ astarlap talay aytqan oy osı ğoy. Mwnı hakim Abay özi de sezgen, jaqsı bilgen.  «Ölsem ornım...» dep küñirene bastalğan öleñde optimistik sarın molınan esetini sol. Abay sırın aytqan, özine jasağan mäñgi eskertkişi qazaq oquşısına eñ bir dañqtı, qadirli şığarma bolıp keldi. Solay bola bereri de haq. Biraq, tüyinderi tereñ öleñ – Abay ömiriniñ soñğı qorıtındısı desek qattı jañılısqa wrınamız.

Aytayın degenim, mäskeulik jazuşı N. Anastas'ev öziniñ «Abay» attı kitabında: «Pervoe svoe «Slovo» Abay zapisal v 1890 godu, poslednee, «Sorok pyatoe», – v 1897-m. Jizni emu eşe ostavalos' sem' let, tak otçego j oborval on etu reç'?», – dep zañdı swraq qoyadı («Abay». JZL seriyası. – Moskva, 2008. –336-bet). Osı közge şıqqan süyeldey aqau älemge taraluda qazir. Uaqıt bos ötti me, qaydağı?! Abay tap osı 1898-1901 jıldar talmay izdenip, şığarmaşılıq şıñına şıqtı! Jan jarası jazıldı. Öytkeni, qu tirşilik küybeñin aulaq serpip: «Bir ğana haqtı tappaq, ärbir närseniñ sebebin tappaqpen läzzattandı». Sonıñ keremet jemisi – «Tasdiq» traktatı (qazirgişe 38-söz). Ğılımi eñbeginde oyşıl teologiya biigin alıp, sol arqılı «tolıq adam» ilimin negizdedi. Tağı bir ğajap tuındısı – «Allanıñ özi de ras...» öleñin äkeldi. Abay ömiriniñ soñğı böligi osınday  şwğılalı da säuleli! Biraq solaqay sayasat kesirinen jabıq qaldı, äli de sol qalpında twr. 

Söz soñı. Qazirgi tañda Abaydı sovettik dogma qwrsauınan bosatudan asqan mäsele joq. Wlı Mwhañdı qalqan etip, şäkirtpiz dep, Abay kitabın halıqqa eski ülgide wsınsaq – wlt ruhaniyatın sorlatatın auır soqqı osı bolmaq! Abaydıñ asıl mwrası – uaqıtqa bağınbaytın qazına, onı tüzetu, öz qalpına keltiru isine «keş qaldıq» jürmeydi. Biılğı mereytoyğa Abay jinağın şığaram deuşilerge osını eskertudi parızım dep bilemin.  

 Asan Omarov 

Abai.kz

3 pikir