Nazarbaev kazak separatisteri shekaradan kirgende qayda ketti?

1991 jylghy ótken bir birimen tizbektes oqighalar men onda bolghan keybir jayttardy әrkim ózinshe payymdap, ózinshe baghalap jatyr. Búl tarih ýshin úsaq-týiek emes.

«Azat» qozghalysynyng úrandary

1. 1991 jylghy 18-20 tamyzdaghy KSRO ydyraghan búlghaq/GKChP-dan keyin kóptegen respublikalar tәuelsizdik jariyalap jatty. Mysaly 24 tamyzda Ukraina ketti «odaqtan». Odan keyin Ózbekstan, Týrikpenstan, Qyrghyzstandar da egemendik sapyna túrdy. Al 41 payyz ghana qazaghy bar Qazaqstanda ol turaly әngime bastalmaghan edi. Onyng esesine sol búlghaqtan keyin aldynda josparlanghan Semey poligonyn jabugha attanys bastalyp ketti de, Semey qalasyna «Azat» qozghalysynyng ónirlerdegi qarapayym mýsheleri men jergilikti liyderler bas qosty. Búl jiyn «Attanayyq Semeyge!» degen úranmen bastaldy. Búl 25 tamyz bolatyn, 4 kýn boyy damylsyz mitingting nәtiyjesinde 1991 jyly 29 tamyzda keshkisin úmytpasaq, shamamen 18 saghat kezinde poligondy jabu turaly Qazaq KSR-nyng preziydenti N.Nazarbaevtyng jarlyghy shyqty. Semeydegi búl oqighada ózin erekshe kórsetken semeylik jurnalist, «Azat» gazeti bas redaktorynyng orynbasary bolghan Júmash Kenebay/Kókbóri boldy. Osy Jenisting qúrmetine jinalghan azatkerler kelesi bas qosu Oral qalasynda 14 qyrkýiekte dep sheshildi de, «Attanayyq Jayyqqa!» úrany bekitildi. Búl úrandy keyin 1997 jyly azattyqtar Ózbekstanmen aradaghy shekarany bekitu kezinde «Attanayyq Baghysqa!» dep ózgertti.

Nazarbaev Tauly Qarabaqqa nege ketti?

2. Osylaysha 1991 jyly 13 qyrkýiekten bastap elding týkpir-týkpirinen azatkerler jinala bastady. 14-15 qyrkýiek eki kýn boyy miting ótkizgen azatkerlerge aqyry jergilikti myndaghan jastar qosylyp, Oraldyng tirligin baqylaugha aldy. Nәtiyjesinde seperatist 300-dey kazak atamandary masqara bolyp qashty. Búl – Qazaq tәuelsizdigi qarsanyndaghy aituly eki oqigha edi!

3. Kәzirgi tarihshylar N.Nazarbaevtyng Tauly Karabaqqa Elisin ekeui ketken kýndi 1991 jylghy 20 qyrkýiek deydi. Sol oqighagha qatysushy retinde naqty biletinimiz basqa. Biz sol kezde Almatydaghy sayasy elitadan da, ziyaly qauymnan da әbden kónilimiz qalghan kýn bolghany әli esimizde. Shyn mәnisinde ol 14 qyrkýiekte Oraldaghy shiyelenisti bile túra ketip qalghany oqighagha qatysushylargha әbden aiqyn bolatyn. Ony sol kezdegi «Azattyq» radiosynyng tilshisi, «Azat» gazetining bas redaktory, marqúm Batyrhan Dәrimbetting jariyalamdarynan bilu qiyn emes. Qazaqstannyng 2-3 oblysyn Reseyge berip qútylyp, tәuelsizdik jariyalaudy oilastyrghan sol kezdegi sayasy elitanyng ishki oiy bolghanyn endi jasyryp kerek emes. Tipti, «Azat» qozghalysynyng 7 tóraghasynyng ishindegi eng belsendisi Sәbetqazy Aqataydyng da sol oiyn Rysbek Sәrsenbayúlynyng óz qúlaghymen estip, býginde aityp jýrgeni sony dәiekteydi.

Oral oqighasyna qanday úiymdar qatysty?

4. Oral oqighasyna sol kezdegi qoghamdyq liyderlerden kim jinaldy? Ol kezde «Azat» qozghalysynyng bedeli sonshalyqty bolghan emes. Onyng esesine jekedara baskerler bir-bir top qúryp ala beretin. Sonyng biri Jasaral Quanyshәlin men Dәuren Satybaldin «Janghyru» degen qozghalys atynan keldi. Baqytjan Ádilov «Nevada-Semey» qozghalysynan, al Amantay (belgili aq shapandy qajy) Asylbekov pen Oral Sәulebaev bastaghan toptar ózderin «Attan» toby dep jariyalady. Basqasynyng bәri «Azat» qozghalysynan edi. Oraldaghy oqighagha «Azattyn» Batys aimaq boyynsha ýildestirushisi retinde men jәne Oral oblysynyng «Azat» bólimining Amanjol Zinullin bastaghan belsendileri men «Qazaq tili» qoghamynyng tórayymy Aysúlu Qadyrbaeva basshylyq etti. Basshylyqqa Jasaral, Baqytjandar kirip, barlyghy 13 adam shtabty basqardyq. Maqsat – oqighany shiyelenistirmey, últaralyq, memleketaralyq janjalgha úlastyrmay, qazaq paydasyna sheshu ghana boldy. Sondyqtan myndaghan oraldyqtardy kótere otyryp, kazaktardyng ýreyin úshyryp, qorqytyp, sharalaryn boldyrmau jýzege asty. 13 adamnyng myndaghan oqigha qatysushylaryn basqarugha azdyq etetini belgili bolghasyn bizding iydeyamyzben 100 adam erikti «úlan» qúrdyq. Búnyng sol sәttegi qolmen jazghan tizimimizdi Batyrhan «Azat» gazetine bastyrghanynan mәlim.

Jasaraldyng sessiyadaghy sózin Nazarbaev Mәskeuge jetkizdi

5. Jasaral Quanyshәlin jekedara liyder retinde sol kezde beynesi jarqyn shyqty. Ol oryssha-qazaqsha óte sauatty sóiley biletin sheshendigimen kózge týsti. GKChPdan keyin Qazaq KSR Jogharghy Kenesining sessiyasynda (ol kezde deputat emes adam da deputattar aldynda sóz alatyn edi) deputattardyng aldynda Qazaqstan tәuelsizdik jariyalauy tiyis degen bayandamasynyng teziysin Nazarbaev Mәskeude óz sózimen qaytalaghanda, ol ózin búrynghy júmsaqtyghynan ajyrap, qatqyl sóilegendey әser etkeni bar. Biraq Jasaral aghamyz 1991 jyly qazan aiynda Sәbetqazy Respublikalyq partiya qúryp, «Azat» qozghalysyna Mihail Esenaliyev basshylyqqa kelgende ózine birinshi orynbasar retinde Hasen Qojahmetti, eki orynbasar etip, Jasaral men Dos Kóshimdi shaqyrghanda ghana mýshelikke ótkenin kәzirgi zertteushiler kózden tasa etip alghan. Hasen aghamyz ol kezde Jeltoqsanshylardyng bir tobyn basqaratyn, al Dos Kóshim Duvanov ekeui qúrghan Sosial-Liyberal partiyasynyng basshysy edi. Búghan deyin búlardyng eshqaysysy «Azat» qozghalysynda bolghan emes. Jalpy 1991 jyl Qazaqstannyng jana tarihy ýshin erekshe kezen, ony zertteu әli kýnge qolgha alynbay otyr. Kózge kóringen adamnyng bәri «Azatta» bolghanday aitylyp, kórinbegender odan mýlde shegerilip jatyr. Búdan keyingi qozghalys tarihy mýldem basqasha órbidi. Onyng basty kuәgeri retinde qyzylordalyq basker Saghat Jýsipti ataghan әdil. Ol kisidey sayasatqa barynsha adal, bar kýsh-jigerin júmsaghan adam kem de kem.

Serik Erghaliy,

«Azat» qozghalysynyng Ortalyq Ýilestiru kenesining 1991-1993 jyldardaghy mýshesi

Abai.kz