Jwma, 29 Mamır 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 9576. Jazılğandar — 4900. Qaytıs bolğandar — 37
Dabıl 2207 14 pikir 26 Naurız, 2020 sağat 13:53

«Etnikalıq wltşıldar» men «qazaq tildiler» birigetin sät tudı

Qorday oqiğasınıñ aldın ala almauğa jäne elimizde künnen-künge öte kürdelenip kele jatqan wltaralıq qarım-qatınasqa, qazirgi qazaq qoğamnıñ şınayı jağdayına jete oy jügirtpey, şalağaylıq jasağan osı salağa jauaptı joğarğı şendi şeneuinikter men bilikke jaqın jürgen sayasattanuşılar äm bilik qarjılandarıp otırğan qoğamdıq-sayasi pikirdi saralauşı zertteu ortalıqtarı men ğılımi zertteu instituttarı kinäli.

Eki tarap ta, ne orıs tilinde, ne qazaq tilinde jaña däuirdegi wltaralıq qatınastı qayta qarauğa şaqırğan nağız «qazaq memlektiligine» janı aşitın orıs tildi qandastarımız men otandastarımızdıñ zamana tötesinen qoyğan «Est' li v Kazahstane nacional'naya politika?» jäne «Çto s ney delat'?» degen saualğa qaytarğan jauaptarına äli künge deyin eş män bergen emes. Tüyeniñ tanığanı japıraq degendeyin, özderiniñ «Qazaqstan – köpwlttı memleket» degen dogmalıq ayar ideyasınan jañılmay keledi. Jäne barın salıp, jalğan «qazaq wltşıldığımen» küresuden jalıqpauda. Elimizde älem memleketteriniñ birde-birinde joq memlekttik til men tituldı wlttıñ mädenietin eş kerek qılmaytın «etnikalıq azşılıqtıñ wltşıldığı» fenomenin ornatıp alğandarın tas qaperden şığarıp aladı.

Soñğı sanaq ötken 2009 jıldan beri nağız «qazaq memleketiligine» janı aşitın orıs tildi qandastarımız men otandastarımızdı «Est' li v Kazahstane nacional'naya politika?» jäne «Çto s ney delat'?» degen saual tolğandırıp keledi. Orıs tildi BAQ betterinde tarih ğılımnıñ kandidatı, Qazaq-Orıs Halıqaralıq Universitetiniñ docenti Kerimsal Jwbatqanovtıñ jäne bwdan bölek Saule Isabaeva, Serik Malaeev,  Marlen Zimanov, Miras Nwrmwhanbetov t.b. tamaşa taldau-saraptama maqalaları şığıp jatır. Biraq bilik pen onıñ sözin söyleuşiler oğan eşqaşan qwlaq asqan emes. Qazaq tildi orta elep eskergen emes. Mine, osınday nağız «qazaq memleketiligine» janı aşitın orıs tildi qandastarımız jäne otandastarımızben qazaq tildi qoğam qayratkeriniñ bir üsteldiñ basında jiılıp, monowltqa aynala bastağan elimizdiñ qazirgi jäne bolşaqtağı damuı turalı bir ortaq pikir qalıptastıratın sät tudı. 

Bwl turalı belgili jurnalist Saule Isabaeva bizdiñ wlt sayasatımız qayta qaraluı kerek. 120-dan asa wlt twradı eken dep odan älemde joq ideyanı oylap tauıp, onı memleket twrğındarına küştep tañudan arılatın kez keldi degen oyın aşıq aytadı.

Qazaqstan Respublikası Prezidentiniñ janındağı Wlttıq qoğamdıq senim keñesiniñ müşesi Arman Tölegenwlı Şuraev bwl jayında «Qos älemdi twtastırudıñ jolın izdeuge» şaqıradı. 

Arman Tölegenwlınıñ BAQ betine bergen saualdarınan üzindi keltiretin bolsaq, köp näresege qanığa alamız. Osı orayda Qazaqstan Respublikası Prezidentiniñ janındağı Wlttıq qoğamdıq senim keñesiniñ müşesi Arman Tölegenwlı Şuraev:

«Biz äli KSRO kezindegi Wlt sayasatın jürgizip kelemiz. Änşi-bişi QHA qwrğanımızben negizgi probelamalardı onıñ nazarınan tıs qaldırdıq. Öz basım osı wyımnıñ ornına etnos arasındağı qarım-qatınastı retke keltiretin arnayı organ qwrğandı wsınar edim. Mısalğa, AQŞ men Kanadada älemniñ tüpkir-tüpkirinen jinalğan wlt pen wlıs ökilderi tipti arnayı saladağı qwrılım bolmasa da beybit jağdayda ıñ-şıñsız twrıp jatır.

Ata Zañımızda barlıq Qazaqstan azamattarı teñ dep jazsaq ta, birıñğay wlt qwru üşin bwl jetkiliksiz. Bizge äldebir barşa etnostardı wyıstıruşı berik tiñ kerek. Kerisinşe biz onıñ orına eşkimge tüsiniksiz üştildilikti tıqpalaymız.  

Eger mağan erik berse, memlekettiñ qolınan keletin barşa mümkindikterin paydalana otırıp, bizdiñ azamattardıñ barlığın memlekettik tildi oqıp-üyrenuge bauray alar edim. Qazaq emes otbasılardan şıqqan säbiler üşin tegin qazaq bala baqşasın aşıp, alaş ruhtı tildik ortada tärbileytin bolsaq, bizge kim qoy dep jatır. Qazaq tilinde joğarğı bilim alğısı kelgen tituldı emes wlttan şıqqan şäkirtterge arnap 10-15 payızdıq jeñildetilgen bilim beru grantı nege wsınılmaydı? Qazaq tiline suday jandarğa memorgandarda isteu üşin kvota berlip jatsa onıñ nesi ersi. Osınday qadamdarğa baru arqılı ana tilimizdiñ bügingi qauqarsız qoldanılısınıñ keregesin keñeytemiz. 

Eñ ökinişisi bizdiñ bilik soltüstik körşimizge qattı jaltaqtaydı. Degenmen bizdiñ wlt sayasatına qatıstı orekeñderge şäkirt bolıp tälim alıp, ülgi-önegesinen üyrenerimiz köp. Mısalğa, tili bir, dini bir Tatarstan Respublikasında (RF sub'ektisi) endigi jerde birde-bir tatar mektebi joq. Öytkeni Reseyde «velikiy i moguçiy»-ge zor märtebe berilgen. Ondağı wlttardıñ tilderi fakul'tativ ayasında oqıtıladı. Orıstı ülgi twtuğa dağılanğan elmiz, nege biz olardıñ osı täjiribesin özimizde qoldanbaymız? Bizge bwlay jasauımızğa kim kedergi boladı?

Köpşilik qauım özderinşe eger küşke salsaq, orıs tilinen ayırılıp qalamız degen asanqayğılıqqa basadı. Bwl endi barıp twrğan jındınıñ sandırağı!!! Onıñ Qazaqstanda öz küşine minip alğanı sonday öz betimen derbes dami beredi. Ana süti auzınan keppegen säbilerimiz köşege şıqsa boldı orısşa sayrap keledi. Ağayındar-au, jan-jaqqa köz salsañızdarşı, qazaqtar türki halıqtarınıñ işinde orısşa tap-taza äm eş müdirmey söyleydi, äri Reseydiñ ortalıq jazığınıñ twrğındarına qarağanda tildi jetik biledi. Bwnı bizden eşkim tartıp ala almaydı.

Öz jeke basım jalpı bilim beretin mektepte orıs tilin negizgi pän retinde oqıtudıñ mänisi joq ekenin aşıp ayta alamın. Eñ dwrısı äm ädili onı qosımşa oqu tili märtebesine deyin tömendetip, bastı küşi künine eki sağattıq memlekettik tildi oqıtuğa böluge arnasa. Bwl arada til biludi talap etudi üyrenui asa qiınğa soğatın eresek slavyanğa qatıstı emes.  Jastarğa qatıstı qolğa alğan läzim.

Bügin elimizde orıs jäne qazaq dep bölinetin: eki qosar älem bar. Olardıñ arasındağı şıñırau kün sayın tereñdep keledi. Bwl älbette tüptiñ tübinde eşbir jaqsılıqqa äkep soqpaydı. Wlt sayasatınıñ bastı maqsatı eki day älemdi biriktirudiñ jolın izdeuge küş saludan twruı kerek. Ol joldıñ biri – qazaq tiliniñ qanat jayıp damuı bolatındığına senimdimin».

Endi elimizde orıs jäne qazaq tiliniñ paydasına jürgizilgen jeñil jäne auır assimilyaciyağa qatıstı orıs wltınıñ qoğamdıq belsendileriniñ pikiri qalay soğan kezek bereyik.

Elimizdiñ Oñtüstigi men Şığısında äm Batısında 90-şı jıldarı orın alğan bwqaralıq sipattağı «qazaqtandıru ürdisi» Bilik tarapınan öte saqtıqpen auızğa alınbaydı. Mäselen, ŞQO bwrınğı Semeyge qarağan Ürjar, Maqanşı, Jarma, Şar jäne Ayaköz qalasındağı qazaqtardıñ özge wltqa «auır assimilyaciya» jasauı tarihşılarımız ben sayasattanuşılarımız tarapınan eş zerttelmey jabulı qazan küyinde qaluda. Iä, elimizde auır jäne jeñil qazaqtandıru procesi orın aldı. Oğan köngender de bar, könbegender de bar. Kerisinşe keybir iri qalalar men aymaqtarda bir jerde jeñil, al endi bir jerde auır orıstandırudıñ assimilyaciyalau procesi de orın aldı. Bwnı bilgender de bar, bilgisi kelmegender de bar.

Öz kezeginde qazaq jerindegi wlttıq azşılıq sanalatın slavyan tektilerdiñ problemasın köterip jürgen Respublikalıq «Lad» slavyan qozğalısınıñ törağası Maksim Kramarenko «Adamdar öziniñ etnikalıq biregeyligine qol swqqandı qalamaydı» degen uäjin alğa tartadı. Äri elimizdegi polietnikalıq däuirdiñ artta qalıp, monoetnikalıq däuirdiñ tuğanın, bwl däuirde wlt qwruşılıq san äm sana jağınan qattı özgeşelikke wşıraytının aşıq moyındaydı. 

Bizdegi Zañ men zañnamalardağı «wlttıq azşılıq» sözinen qaşuşılıq turalı öz pikirin bılayşa bildiredi:

«No, s drugoy storonı, oteçestvennoe zakonodatel'stvo izbegaet ispol'zovaniya takogo mejdunarodnogo termina, kak «nacional'noe men'şinstvo». Vmesto nego primenyayutsya terminı «etnosı Kazahstana», «narod Kazahstana» i «kazahskiy narod», çto formal'no daet pravo govorit' ob otsutstvii kakih-libo men'şinstv. Na etom osnovanii deklariruetsya suşestvovanie edinogo nedelimogo naroda, kotorıy sostoit iz predstaviteley vseh etnosov, projivayuşih na territorii RK i imeyuşih sootvetstvuyuşee grajdanstvo (razdel 2 Koncepcii razvitiya ANK do 2025 g.), no pri etom vıdelyaetsya osoboe mesto dlya kazahskogo naroda, vokrug kotorogo doljnı konsolidirovat'sya drugie etnosı».

Äri Maksim Kramarenko mırza QR Wlt sayasatı jeñil qazaqtandırudan, auır qazaqtandıruğa auıspasa degen mısıq tileulilik jasaydı:

«Iz etogo mojno sdelat' sleduyuşiy vıvod. Nacional'naya politika RK v osnovnom napravlena ne na obespeçenie prav nacional'nıh men'şinstv (soglasno naşemu zakonodatel'stvu, ih kak bı i net), a na obespeçenie obşestvennogo soglasiya i obşenacional'nogo edinstva na osnove kazahstanskogo patriotizma, grajdanskoy i duhovno-kul'turnoy obşnosti etnosov Kazahstana pri konsolidiruyuşey roli kazahskogo naroda (st. 3 zakona ob ANK). Inaçe govorya, v osnove formirovaniya edinoy politiçeskoy nacii lejit princip «myagkoy assimilyacii» – raz uj mı priznaem konsolidiruyuşuyu rol' v gosudarstve za preobladayuşey etniçeskoy gruppoy, a ne, dopustim, za principami narodopravstva ili ravnoy siloy zakona v otnoşenii prostogo çeloveka i vlast' imuşego. Takoy podhod, na moy vzglyad, i yavlyaetsya priçinoy migracionnıh nastroeniy sredi ryada netitul'nıh etniçeskih grupp. Lyudi prosto ne hotyat vmeşatel'stva v ih etniçeskuyu identiçnost'. A assimilyaciya, daje «myagkaya», kak raz eto i predpolagaet» dep öz qaupin alğa tartadı.

Osılayşa wlttıq azşılıqtıñ mwñın mwñdauşı, zarın zarlauşı qazaq tildi partiya qwruğa öz qarsılığın bılayşa bildiredi: «K slovu, sozdanie partiy po etniçeskomu priznaku u nas zapreşeno, s çem ya polnost'yu soglasen» dey kele, barşa partiyanıñ etnikalıq emes tildik nışanmen tek orıs tilinde ğana qwrılıp otırğandığın esinen şığarıp aladı. Ekidayğa bölingen sayasi keñistigimizde qazaq tildi toptıñ öz müddesin qorğaytın partiya qwruğa eş mümkindigi joq. Qazaq jerinde «etnikalıq köpşilikpen» müddesi eş üylespeytin «etnikalıq azşılıqtan» twratın orıs tildi, orıs dildi partiya qwruğa ğana rwqsat etilgen. Qazaq – jetim, qazaq – qor!

Biraq Respublikalıq «Lad» slavyan qozğalısınıñ törağası QR Gürji täjribesin qolğa aludı wsınadı. 

Öz täuelsizdigin alğannan keyin Gürjistanda «4+1» jobası qolğa alındı. Ol boyınşa wlttıq azşılıq ökilderi arnayı tüzilgen keste boyınşa memlekettik tilde joğarğı bilim ala aladı: birinşi jılı gürji tili qarqındı oqıtılıp, qalğan tört jılda bilim beru keleşek alatın mamandığı boyınşa jalğasadı. Biz osınday jobanı memlekettik basqaru jüyesine qatıstı nege wyımdastırmaymız? Oblıstıq QHA arqılı jas qazaqstandıqtardı (orıs, tatar, ukrain, şeşen jäne t.b.) irikteuden ötkizip, mamandığına say oqıtsaq, wltaralıq qarım-qatnasqa eş qılau tüspes edi,- deydi Respublikalıq «Lad» slavyan qozğalısınıñ törağası.

Qazaqstandıq sayasattanuşı Islam Kuraev ta wltaralıq qatınas mäselesine qatıstı bastı qatelik «Şındıq ömir kelbetin köre bilmeuşiliktiñ körsoqırlığı probleması» degen oy aytadı. 

Sayasattanuşı 90-şı jıldardıñ basında qalıptasqan wlt sayasatı etnikalıq jäne dini konfliktilerdiñ aldın aludı ğana küyittep, memlekettilik til men wlttıq qwndılıqtardı qadirleudi nazardan şığarıp aluınan elimizde twratın diasporalar qazaqtardan ajırap ketti deydi. Bwl böline-jarıluşılıq ideologiyalıq jaqtan ğana emes, ekonomikalıq, äleumettik jäne basqada nışan belgiler arqılı tanılıp otır. 

Bir eldi din biriktiredi, bir eldi til biriktiredi. Din biriktiretin jerde wltşıldıq orın almaydı. Qazirgidey qazaq jäne orıs bolıp eki tildik topqa bölingen jağdayda  belgili bir orıs tilin twtnuşı etnikalıq ortada memlekttik tildi jäne tituldı wlttıñ ğasırlar boyığı qwndılığın moyındamaytın wltşıldıq derti qazaqstandıqtardıñ boyın jaylaydı.

Qazaq wltşıldığı degenimiz – öz jerinde özin sıylatu. Al, «etnikalıq wltşıldıq» degenimiz – özgeniñ jerinde özin jergilikti wlttan astam sezinu. 30 jılğı Wlt sayasatı qazaqtı älem aldında jer qılıp, özge wlttı qazaq aldında zor etti. Bwğan bügingi qazaq tildi orta endi ölse könbeydi. Wlt sayasatında «etnikalıq azşılıq» emes, jer iesi «etnikalıq köpşilik» bastı orında twrıp, onıñ dini, ekonomikalıq, ruhani-mädeni jäne äleumettik mäseleleri eskerilui kerek. 

Endigi jerde Qazaq Ükimeti KSRO kezindegidey qazaq wltşıldığımen emes, wlttıq azşılıq arasındağı Qazaq Elin jaylağan «etnikalıq wltşıldıqpen» küresui qajet. «Etnikalıq wltşıldar» men «qazaq tildiler» arasında jarasımdı dialog qaşan ornaydı sol kezde ğana Qazaqstanda tınıştıq ornaydı. 

Tek memlekettik tilimizge qazirgidey jetim balanıñ küyin keşirmey, Ata Zañmen jalpığa mindetti äm ortaq etip qana, elimizdi jaylağan «etnikalıq wltşıldıqqa» berik tosqauıl qoya alamız. Qazaq memleketiniñ bolşağı «etnikalıq azşılıqtıñ wltşıldığı» fenomeniniñ dertin jeñe aluında. Bwl küreske barşa qazaq azamatı öz ülesin qosuı kerek. Bilik endigi jerde bwrınğıday til men dilimizdi qadirlemeytin «etnikalıq azıqşılıqtıñ» emes, qazaqtıñ sözin söylep, jırtısın birlese jırtuğa qadam basuı kerek. Bwl qadamdı qazaq wltı öz memlektinen köpten beri kütti. Şıdamınıñ da şegi bar... qazaq dalasın auır qazaqtandırudıñ elesi kezip jür...

Äbil-Serik Äliakbar

Abai.kz

14 pikir